૩. વમ્મિકસુત્તવણ્ણના

૨૪૯. એવં મે સુતન્તિ વમ્મિકસુત્તં. તત્થ આયસ્માતિ પિયવચનમેતં. કુમારકસ્સપોતિ તસ્સ નામં. કુમારકાલે પબ્બજિતત્તા પન ભગવતા, ‘‘કસ્સપં પક્કોસથ, ઇદં ફલં વા ખાદનીયં વા કસ્સપસ્સ દેથા’’તિ વુત્તે, કતરસ્સ કસ્સપસ્સાતિ કુમારકસ્સપસ્સાતિ એવં ગહિતનામત્તા તતો પટ્ઠાય વુડ્ઢકાલેપિ ‘‘કુમારકસ્સપો’’ ત્વેવ વુચ્ચતિ. અપિચ રઞ્ઞા પોસાવનિકપુત્તત્તાપિ તં ‘‘કુમારકસ્સપો’’તિ સઞ્જાનિંસુ. અયં પનસ્સ પુબ્બયોગતો પટ્ઠાય આવિભાવકથા –

થેરો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે સેટ્ઠિપુત્તો અહોસિ. અથેકદિવસં ભગવન્તં ચિત્રકથિં એકં અત્તનો સાવકં ઠાનન્તરે ઠપેન્તં દિસ્વા ભગવતો સત્તાહં દાનં દત્વા, ‘‘અહમ્પિ ભગવા અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ અયં થેરો વિય ચિત્રકથી સાવકો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં કત્વા પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા વિસેસં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ.

તદા કિર પરિનિબ્બુતસ્સ ભગવતો સાસને ઓસક્કન્તે પઞ્ચ ભિક્ખૂ નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા પબ્બતં અભિરુય્હ સમણધમ્મં અકંસુ. સઙ્ઘત્થેરો તતિયદિવસે અરહત્તં પત્તો. અનુથેરો ચતુત્થદિવસે અનાગામી અહોસિ. ઇતરે તયો વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તા દેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. તેસં એકં બુદ્ધન્તરં દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સમ્પત્તિં અનુભોન્તાનં એકો તક્કસિલાયં રાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા પુક્કુસાતિ નામ રાજા હુત્વા ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિત્વા રાજગહં ગચ્છન્તો કુમ્ભકારસાલાયં ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા અનાગામિફલં પત્તો. એકો એકસ્મિં સમુદ્દપટ્ટને કુલઘરે નિબ્બત્તિત્વા નાવં આરુય્હ ભિન્નનાવો દારુચીરાનિ નિવાસેત્વા લાભસમ્પત્તિં પત્તો, ‘‘અહં અરહા’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા, ‘‘ન ત્વં અરહા, ગચ્છ સત્થારં પઞ્હં પુચ્છા’’તિ અત્થકામાય દેવતાય ચોદિતો તથા કત્વા અરહત્તફલં પત્તો.

એકો રાજગહે એકિસ્સા કુલદારિકાય કુચ્છિમ્હિ ઉપ્પન્નો. સા ચ પઠમં માતાપિતરો યાચિત્વા પબ્બજ્જં અલભમાના કુલઘરં ગતા ગબ્ભસણ્ઠિતમ્પિ અજાનન્તી સામિકં આરાધેત્વા તેન અનુઞ્ઞાતા ભિક્ખુનીસુ પબ્બજિતા. તસ્સા ગબ્ભિનિનિમિત્તં દિસ્વા ભિક્ખુનિયો દેવદત્તં પુચ્છિંસુ, સો ‘‘અસ્સમણી’’તિ આહ. દસબલં પુચ્છિંસુ, સત્થા ઉપાલિત્થેરં પટિચ્છાપેસિ. થેરો સાવત્થિનગરવાસીનિ કુલાનિ વિસાખઞ્ચ ઉપાસિકં પક્કોસાપેત્વા સોધેન્તો, – ‘‘પુરે લદ્ધો ગબ્ભો, પબ્બજ્જા અરોગા’’તિ આહ. સત્થા ‘‘સુવિનિચ્છિતં અધિકરણ’’ન્તિ થેરસ્સ સાધુકારં અદાસિ. સા ભિક્ખુની સુવણ્ણબિમ્બસદિસં પુત્તં વિજાયિ, તં ગહેત્વા રાજા પસેનદિ કોસલો પોસાપેસિ. ‘‘કસ્સપો’’તિ ચસ્સ નામં કત્વા અપરભાગે અલઙ્કરિત્વા સત્થુ સન્તિકં નેત્વા પબ્બાજેસિ. ઇતિ રઞ્ઞો પોસાવનિકપુત્તત્તાપિ તં ‘‘કુમારકસ્સપો’’તિ સઞ્જાનિંસૂતિ.

અન્ધવનેતિ એવંનામકે વને. તં કિર વનં દ્વિન્નં બુદ્ધાનં કાલે અવિજહિતનામં અન્ધવનંત્વેવ પઞ્ઞાયતિ. તત્રાયં પઞ્ઞત્તિવિભાવના – અપ્પાયુકબુદ્ધાનઞ્હિ સરીરધાતુ ન એકગ્ઘના હોતિ. અધિટ્ઠાનાનુભાવેન વિપ્પકિરિયતિ. તેનેવ અમ્હાકમ્પિ ભગવા, – ‘‘અહં ન ચિરટ્ઠિતિકો, અપ્પકેહિ સત્તેહિ અહં દિટ્ઠો, યેહિ ન દિટ્ઠો, તેવ બહુતરા, તે મે ધાતુયો આદાય તત્થ તત્થ પૂજેન્તા સગ્ગપરાયણા ભવિસ્સન્તી’’તિ પરિનિબ્બાનકાલે, ‘‘અત્તનો સરીરં વિપ્પકિરિયતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. દીઘાયુકબુદ્ધાનં પન સુવણ્ણક્ખન્ધો વિય એકગ્ઘનં ધાતુસરીરં તિટ્ઠતિ.

કસ્સપસ્સાપિ ભગવતો તથેવ અટ્ઠાસિ. તતો મહાજના સન્નિપતિત્વા, ‘‘ધાતુયો એકગ્ઘના ન સક્કા વિયોજેતું, કિં કરિસ્સામા’’તિ સમ્મન્તયિત્વા એકગ્ઘનમેવ ચેતિયં કરિસ્સામ, કિત્તકં પન હોતુ તન્તિ આહંસુ. એકે સત્તયોજનિયન્તિ આહંસુ. એતં અતિમહન્તં, અનાગતે જગ્ગિતું ન સક્કા, છયોજનં હોતુ, પઞ્ચયોજનં… ચતુયોજનં… તિયોજનં… દ્વિયોજનં… એકયોજનં હોતૂતિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા ઇટ્ઠકા કીદિસા હોન્તૂતિ બાહિરન્તે ઇટ્ઠકા રત્તસુવણ્ણમયા એકગ્ઘના સતસહસ્સગ્ઘનિકા હોન્તુ, અબ્ભન્તરિમન્તે પઞ્ઞાસસહસ્સગ્ઘનિકા. હરિતાલમનોસિલાહિ મત્તિકાકિચ્ચં કયિરતુ, તેલેન ઉદકકિચ્ચન્તિ નિટ્ઠં ગન્ત્વા ચત્તારિ મુખાનિ ચતુધા વિભજિંસુ. રાજા એકં મુખં ગણ્હિ, રાજપુત્તો પથવિન્દરકુમારો એકં, અમચ્ચાનં જેટ્ઠકો હુત્વા સેનાપતિ એકં, જનપદાનં જેટ્ઠકો હુત્વા સેટ્ઠિ એકં.

તત્થ ધનસમ્પન્નતાય રાજાપિ સુવણ્ણં નીહરાપેત્વા અત્તના ગહિતમુખે કમ્મં આરભિ, ઉપરાજાપિ, સેનાપતિપિ. સેટ્ઠિના ગહિતમુખે પન કમ્મં ઓલીયતિ. તતો યસોરતો નામ એકો ઉપાસકો તેપિટકો ભાણકો અનાગામી અરિયસાવકો, સો કમ્મં ઓલીયતીતિ ઞત્વા પઞ્ચ સકટસતાનિ યોજાપેત્વા જનપદં ગન્ત્વા ‘‘કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધો વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ ઠત્વા પરિનિબ્બુતો. તસ્સ યોજનિકં રતનચેતિયં કયિરતિ, યો યં દાતું ઉસ્સહતિ સુવણ્ણં વા હિરઞ્ઞં વા સત્તરતનં વા હરિતાલં વા મનોસિલં વા, સો તં દેતૂ’’તિ સમાદપેસિ. મનુસ્સા અત્તનો અત્તનો થામેન હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીનિ અદંસુ. અસક્કોન્તા તેલતણ્ડુલાદીનિ દેન્તિયેવ. ઉપાસકો તેલતણ્ડુલાદીનિ કમ્મકારાનં ભત્તવેતનત્થં પહિણાતિ, અવસેસેહિ સુવણ્ણં ચેતાપેત્વા પહિણાતિ, એવં સકલજમ્બુદીપં અચરિ.

ચેતિયે કમ્મં નિટ્ઠિતન્તિ ચેતિયટ્ઠાનતો પણ્ણં પહિણિંસુ – ‘‘નિટ્ઠિતં કમ્મં આચરિયો આગન્ત્વા ચેતિયં વન્દતૂ’’તિ. સોપિ પણ્ણં પહિણિ – ‘‘મયા સકલજમ્બુદીપો સમાદપિતો, યં અત્થિ, તં ગહેત્વા કમ્મં નિટ્ઠાપેન્તૂ’’તિ. દ્વેપિ પણ્ણાનિ અન્તરામગ્ગે સમાગમિંસુ. આચરિયસ્સ પણ્ણતો પન ચેતિયટ્ઠાનતો પણ્ણં પઠમતરં આચરિયસ્સ હત્થં અગમાસિ. સો પણ્ણં વાચેત્વા ચેતિયં વન્દિસ્સામીતિ એકકોવ નિક્ખમિ. અન્તરામગ્ગે અટવિયં પઞ્ચ ચોરસતાનિ ઉટ્ઠહિંસુ. તત્રેકચ્ચે તં દિસ્વા ઇમિના સકલજમ્બુદીપતો હિરઞ્ઞસુવણ્ણં સમ્પિણ્ડિતં, નિધિકુમ્ભી નો પવટ્ટમાના આગતાતિ અવસેસાનં આરોચેત્વા તં અગ્ગહેસું. કસ્મા તાતા, મં ગણ્હથાતિ? તયા સકલજમ્બુદીપતો સબ્બં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં સમ્પિણ્ડિતં, અમ્હાકમ્પિ થોકં થોકં દેહીતિ. કિં તુમ્હે ન જાનાથ, કસ્સપો ભગવા પરિનિબ્બુતો, તસ્સ યોજનિકં રતનચેતિયં કયિરતિ, તદત્થાય મયા સમાદપિતં, નો અત્તનો અત્થાય. તં તં લદ્ધલદ્ધટ્ઠાનતો તત્થેવ પેસિતં, મય્હં પન નિવત્થસાટકમત્તં ઠપેત્વા અઞ્ઞં વિત્તં કાકણિકમ્પિ નત્થીતિ.

એકે, ‘‘એવમેતં વિસ્સજેથ આચરિય’’ન્તિ આહંસુ. એકે, ‘‘અયં રાજપૂજિતો અમચ્ચપૂજિતો, અમ્હેસુ કઞ્ચિદેવ નગરવીથિયં દિસ્વા રાજરાજમહામત્તાદીનં આરોચેત્વા અનયવ્યસનં પાપુણાપેય્યા’’તિ આહંસુ. ઉપાસકો, ‘‘તાતા, નાહં એવં કરિસ્સામી’’તિ આહ. તઞ્ચ ખો તેસુ કારુઞ્ઞેન, ન અત્તનો જીવિતનિકન્તિયા. અથ તેસુ ગહેતબ્બો વિસ્સજ્જેતબ્બોતિ વિવદન્તેસુ ગહેતબ્બોતિ લદ્ધિકા એવ બહુતરા હુત્વા જીવિતા વોરોપયિંસુ.

તેસં બલવગુણે અરિયસાવકે અપરાધેન નિબ્બુતદીપસિખા વિય અક્ખીનિ અન્તરધાયિંસુ. તે, ‘‘કહં ભો ચક્ખુ, કહં ભો ચક્ખૂ’’તિ વિપ્પલપન્તા એકચ્ચે ઞાતકેહિ ગેહં નીતા. એકચ્ચે નોઞાતકા અનાથાતિ તત્થેવ અટવિયં રુક્ખમૂલે પણ્ણસાલાયં વસિંસુ. અટવિં આગતમનુસ્સા કારુઞ્ઞેન તેસં તણ્ડુલં વા પુટભત્તં વા પરિબ્બયં વા દેન્તિ. દારુપણ્ણાદીનં અત્થાય ગન્ત્વા આગતા મનુસ્સા કુહિં ગતત્થાતિ વુત્તે અન્ધવનં ગતમ્હાતિ વદન્તિ. એવં દ્વિન્નમ્પિ બુદ્ધાનં કાલે તં વનં અન્ધવનંત્વેવ પઞ્ઞાયતિ. કસ્સપબુદ્ધકાલે પનેતં છડ્ડિતજનપદે અટવિ અહોસિ. અમ્હાકં ભગવતો કાલે સાવત્થિયા અવિદૂરે જેતવનસ્સ પિટ્ઠિભાગે પવિવેકકામાનં કુલપુત્તાનં વસનટ્ઠાનં પધાનઘરં અહોસિ, તત્થ આયસ્મા કુમારકસ્સપો તેન સમયેન સેખપટિપદં પૂરયમાનો વિહરતિ. તેન વુત્તં ‘‘અન્ધવને વિહરતી’’તિ.

અઞ્ઞતરા દેવતાતિ નામગોત્તવસેન અપાકટા એકા દેવતાતિ અત્થો. ‘‘અભિજાનાતિ નો, ભન્તે, ભગવા અહુઞાતઞ્ઞતરસ્સ મહેસક્ખસ્સ સંખિત્તેન તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિં ભાસિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૬૫) એત્થ પન અભિઞ્ઞાતો સક્કોપિ દેવરાજા અઞ્ઞતરોતિ વુત્તો. દેવતાતિ ચ ઇદં દેવાનમ્પિ દેવધીતાનમ્પિ સાધારણવચનં. ઇમસ્મિં પનત્થે દેવો અધિપ્પેતો. અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ એત્થ અભિક્કન્તસદ્દો ખયસુન્દરાભિરૂપઅબ્ભનુમોદનાદીસુ દિસ્સતિ. તત્થ – ‘‘અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો પઠમો યામો, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો, ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૦) ખયે દિસ્સતિ. ‘‘અયં ઇમેસં ચતુન્નં પુગ્ગલાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૦૦) એવમાદીસુ સુન્દરે.

‘‘કો મે વન્દતિ પાદાનિ, ઇદ્ધિયા યસસા જલં;

અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, સબ્બા ઓભાસયં દિસા’’તિ. (વિ. વ. ૮૫૭) –

એવમાદીસુ અભિરૂપે. ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમા’’તિ એવમાદીસુ (પારા. ૧૫) અબ્ભનુમોદને. ઇધ પન ખયે. તેન અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ પરિક્ખીણાય રત્તિયાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થાયં દેવપુત્તો મજ્ઝિમયામસમનન્તરે આગતોતિ વેદિતબ્બો. અભિક્કન્તવણ્ણાતિ ઇધ અભિક્કન્તસદ્દો અભિરૂપે. વણ્ણસદ્દો પન છવિ-થુતિ-કુલવગ્ગકારણ-સણ્ઠાનપમાણરૂપાયતનાદીસુ દિસ્સતિ. તત્થ, ‘‘સુવણ્ણવણ્ણોસિ ભગવા’’તિ એવમાદીસુ છવિયા. ‘‘કદા સઞ્ઞૂળ્હા પન તે ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વણ્ણા’’તિ (મ. નિ. ૨.૭૭) એવમાદીસુ થુતિયં. ‘‘ચત્તારોમે, ભો ગોતમ, વણ્ણા’’તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૩.૧૧૫) કુલવગ્ગે. ‘‘અથ કેન નુ વણ્ણેન, ગન્ધથેનોતિ વુચ્ચતી’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૩૪) કારણે. ‘‘મહન્તં હત્થિરાજવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૩૮) સણ્ઠાને. ‘‘તયો પત્તસ્સ વણ્ણા’’તિ એવમાદીસુ (પારા. ૬૦૨) પમાણે. ‘‘વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજા’’તિ એવમાદીસુ રૂપાયતને. સો ઇધ છવિયં દટ્ઠબ્બો. તેન અભિક્કન્તવણ્ણાતિ અભિરૂપછવિઇટ્ઠવણ્ણા, મનાપવણ્ણાતિ વુત્તં હોતિ. દેવતા હિ મનુસ્સલોકં આગચ્છમાના પકતિવણ્ણં પકતિઇદ્ધિં પજહિત્વા ઓળારિકં અત્તભાવં કત્વા અતિરેકવણ્ણં અતિરેકઇદ્ધિં માપેત્વા નટસમજ્જાદીનિ ગચ્છન્તા મનુસ્સા વિય અભિસઙ્ખતેન કાયેન આગચ્છન્તિ. અયમ્પિ દેવપુત્તો તથેવ આગતો. તેન વુત્તં ‘‘અભિક્કન્તવણ્ણા’’તિ.

કેવલકપ્પન્તિ એત્થ કેવલસદ્દો અનવસેસ-યેભૂય્ય-અબ્યામિસ્સાનતિરેકદળ્હત્થ-વિસંયોગાદિઅનેકત્થો. તથા હિસ્સ, ‘‘કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ (પારા. ૧) એવમાદીસુ અનવસેસત્તમત્થો. ‘‘કેવલકપ્પા ચ અઙ્ગમગધા પહૂતં ખાદનીયં ભોજનીયં આદાય ઉપસઙ્કમિસ્સન્તી’’તિ એવમાદીસુ યેભુય્યતા. ‘‘કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ (વિભ. ૨૨૫) એવમાદીસુ અબ્યામિસ્સતા. ‘‘કેવલં સદ્ધામત્તકં નૂન અયમાયસ્મા’’તિ (મહાવ. ૨૪૪) એવમાદીસુ અનતિરેકતા. ‘‘આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ બાહિયો નામ સદ્ધિવિહારિકો કેવલકપ્પં સઙ્ઘભેદાય ઠિતો’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૩) એવમાદીસુ દળ્હત્થતા. ‘‘કેવલી વુસિતવા ઉત્તમપુરિસોતિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૫૭) એવમાદીસુ વિસંયોગો. ઇધ પનસ્સ અનવસેસત્તમત્થોતિ અધિપ્પેતો.

કપ્પસદ્દો પનાયં અભિસદ્દહન-વોહાર-કાલ-પઞ્ઞત્તિ- છેદન-વિકપ્પ-લેસ-સમન્તભાવાદિ-અનેકત્થો. તથા હિસ્સ, ‘‘ઓકપ્પનિયમેતં ભોતો ગોતમસ્સ, યથા તં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) એવમાદીસુ અભિસદ્દહનમત્થો. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૫૦) એવમાદીસુ વોહારો. ‘‘યેન સુદં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) કાલો. ‘‘ઇચ્ચાયસ્મા કપ્પો’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૨૪) એવમાદીસુ પઞ્ઞત્તિ. ‘‘અલઙ્કતા કપ્પિતકેસમસ્સૂ’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૬૫) એવમાદીસુ છેદનં. ‘‘કપ્પતિ દ્વઙ્ગુલકપ્પો’’તિ (ચૂળવ. ૪૪૬) એવમાદીસુ વિકપ્પો. ‘‘અત્થિ કપ્પો નિપજ્જિતુ’’ન્તિ (અ. નિ. ૮.૮૦) એવમાદીસુ લેસો. ‘‘કેવલકપ્પં વેળુવનં ઓભાસેત્વા’’તિ (સં. નિ. ૧.૯૪) એવમાદીસુ સમન્તભાવો. ઇધ પનસ્સ સમન્તભાવો અત્થો અધિપ્પેતો. તસ્મા કેવલકપ્પં અન્ધવનન્તિ એત્થ અનવસેસં સમન્તતો અન્ધવનન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઓભાસેત્વાતિ વત્થાલઙ્કારસરીરસમુટ્ઠિતાય આભાય ફરિત્વા, ચન્દિમા વિય ચ સૂરિયો વિય ચ એકોભાસં એકપજ્જોતં કરિત્વાતિ અત્થો. એકમન્તં અટ્ઠાસીતિ એકસ્મિં અન્તે, એકસ્મિં ઓકાસે અટ્ઠાસિ. એતદવોચાતિ એતં ‘‘ભિક્ખુ ભિક્ખૂ’’તિઆદિવચનમવોચ. કસ્મા પનાયં અવન્દિત્વા સમણવોહારેનેવ કથેતીતિ? સમણસઞ્ઞાસમુદાચારેનેવ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અયં અન્તરા કામાવચરે વસિ. અહં પન અસ્મિ તતો કાલતો પટ્ઠાય બ્રહ્મચારી’’તિ સમણસઞ્ઞાવસ્સ સમુદાચરતિ, તસ્મા અવન્દિત્વા સમણવોહારેનેવ કથેતિ. પુબ્બસહાયો કિરેસો દેવપુત્તો થેરસ્સ. કુતો પટ્ઠાયાતિ? કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલતો પટ્ઠાય. યો હિ પુબ્બયોગે આગતેસુ પઞ્ચસુ સહાયેસુ અનુથેરો ચતુત્થદિવસે અનાગામી અહોસીતિ વુત્તો, અયં સો. તદા કિર તેસુ સઙ્ઘત્થેરસ્સ અરહત્તેનેવ સદ્ધિં અભિઞ્ઞા આગમિંસુ. સો, ‘‘મય્હં કિચ્ચં મત્થકં પત્ત’’ન્તિ વેહાસં ઉપ્પતિત્વા અનોતત્તદહે મુખં ધોવિત્વા ઉત્તરકુરુતો પિણ્ડપાતં આદાય આગન્ત્વા, ‘‘ઇમં, આવુસો, પિણ્ડપાતં ભુઞ્જિત્વા અપ્પમત્તા સમણધમ્મં કરોથા’’તિ આહ. ઇતરે આહંસુ – ‘‘ન, આવુસો, અમ્હાકં એવં કતિકા અત્થિ – ‘યો પઠમં વિસેસં નિબ્બત્તેત્વા પિણ્ડપાતં આહરતિ, તેનાભતં ભુઞ્જિત્વા સેસેહિ સમણધમ્મો કાતબ્બો’તિ. તુમ્હે અત્તનો ઉપનિસ્સયેન કિચ્ચં મત્થકં પાપયિત્થ. મયમ્પિ સચે નો ઉપનિસ્સયો ભવિસ્સતિ, કિચ્ચં મત્થકં પાપેસ્સામ. પપઞ્ચો એસ અમ્હાકં, ગચ્છથ તુમ્હે’’તિ. સો યથાફાસુકં ગન્ત્વા આયુપરિયોસાને પરિનિબ્બાયિ.

પુનદિવસે અનુથેરો અનાગામિફલં સચ્છકાસિ, તસ્સ અભિઞ્ઞાયો આગમિંસુ. સોપિ તથેવ પિણ્ડપાતં આહરિત્વા તેહિ પટિક્ખિત્તો યથાફાસુકં ગન્ત્વા આયુપરિયોસાને સુદ્ધાવાસે નિબ્બત્તિ. સો સુદ્ધાવાસે ઠત્વા તે સહાયે ઓલોકેન્તો, એકો તદાવ પરિનિબ્બુતો, એકો અધુના ભગવતો સન્તિકે અરિયભૂમિં પત્તો, એકો લાભસક્કારં નિસ્સાય, ‘‘અહં અરહા’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા સુપ્પારકપટ્ટને વસતીતિ દિસ્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ન ત્વં અરહા, ન અરહત્તમગ્ગં પટિપન્નો, ગચ્છ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુણાહી’’તિ ઉય્યોજેસિ. સોપિ અન્તરઘરે ભગવન્તં ઓવાદં યાચિત્વા, ‘‘તસ્મા તિહ તે બાહિય એવં સિક્ખિતબ્બં દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં હોતૂ’’તિ (ઉદા. ૧૦) ભગવતા સંખિત્તેન ઓવદિતો અરિયભૂમિં સમ્પાપુણિ.

તતો અઞ્ઞો એકો અત્થિ, સો કુહિન્તિ ઓલોકેન્તો અન્ધવને સેક્ખપટિપદં પૂરયમાનો વિહરતીતિ દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સહાયકસ્સ સન્તિકે ગમિસ્સામીતિ, ગચ્છન્તેન પન તુચ્છહત્થેન અગન્ત્વા કિઞ્ચિ પણ્ણાકારં ગહેત્વા ગન્તું વટ્ટતિ, સહાયો ખો પન મે નિરામિસો પબ્બતમત્થકે વસન્તો મયા આકાસે ઠત્વા દિન્નં પિણ્ડપાતમ્પિ અપરિભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં અકાસિ, ઇદાનિ આમિસપણ્ણાકારં કિં ગણ્હિસ્સતિ? ધમ્મપણ્ણાકારં ગહેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ બ્રહ્મલોકે ઠિતોવ રતનાવળિં ગન્થેન્તો વિય પન્નરસ પઞ્હે વિભજિત્વા તં ધમ્મપણ્ણાકારં આદાય આગન્ત્વા સહાયસ્સ અવિદૂરે ઠત્વા અત્તનો સમણસઞ્ઞાસમુદાચારવસેન તં અનભિવાદેત્વાવ, ‘‘ભિક્ખુ ભિક્ખૂ’’તિ આલપિત્વા અયં વમ્મિકોતિઆદિમાહ. તત્થ તુરિતાલપનવસેન ભિક્ખુ ભિક્ખૂતિ આમેડિતં વેદિતબ્બં. યથા વા એકનેવ તિલકેન નલાટં ન સોભતિ, તં પરિવારેત્વા અઞ્ઞેસુપિ દિન્નેસુ ફુલ્લિતમણ્ડિતં વિય સોભતિ, એવં એકેનેવ પદેન વચનં ન સોભતિ, પરિવારિકપદેન સદ્ધિં ફુલ્લિતમણ્ડિતં વિય સોભતીતિ તં પરિવારિકપદવસેન વચનં ફુલ્લિતમણ્ડિતં વિય કરોન્તોપિ એવમાહ.

અયં વમ્મિકોતિ પુરતો ઠિતો વમ્મિકો નામ નત્થિ, દેસનાવસેન પન પુરતો ઠિતં દસ્સેન્તો વિય અયન્તિ આહ. લઙ્ગિન્તિ સત્થં આદાય ખણન્તો પલિઘં અદ્દસ. ઉક્ખિપ લઙ્ગિં અભિક્ખણ સુમેધાતિ તાત, પણ્ડિત, લઙ્ગી નામ રત્તિં ધૂમાયતિ દિવા પજ્જલતિ. ઉક્ખિપેત પરં પરતો ખણાતિ. એવં સબ્બપદેસુ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઉદ્ધુમાયિકન્તિ મણ્ડૂકં. ચઙ્કવારન્તિ ખારપરિસ્સાવનં. કુમ્મન્તિ કચ્છપં. અસિસૂનન્તિ મંસચ્છેદકં અસિઞ્ચેવ અધિકુટ્ટનઞ્ચ. મંસપેસિન્તિ નિસદપોતપ્પમાણં અલ્લમંસપિણ્ડં. નાગન્તિ સુમનપુપ્ફકલાપસદિસં મહાફણં તિવિધસોવત્થિકપરિક્ખિત્તં અહિનાગં અદ્દસ. મા નાગં ઘટ્ટેસીતિ દણ્ડકકોટિયા વા વલ્લિકોટિયા વા પંસુચુણ્ણં વા પન ખિપમાનો મા નાગં ઘટ્ટયિ. નમો કરોહિ નાગસ્સાતિ ઉપરિવાતતો અપગમ્મ સુદ્ધવત્થં નિવાસેત્વા નાગસ્સ નમક્કારં કરોહિ. નાગેન અધિસયિતં ધનં નામ યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા ખાદતો ન ખીયતિ, નાગો તે અધિસયિતં ધનં દસ્સતિ, તસ્મા નમો કરોહિ નાગસ્સાતિ. ઇતો વા પન સુત્વાતિ યથા દુક્ખક્ખન્ધે ઇતોતિ સાસને નિસ્સકં, ન તથા ઇધ. ઇધ પન દેવપુત્તે નિસ્સક્કં, તસ્મા ઇતો વા પનાતિ મમ વા પન સન્તિકા સુત્વાતિ અયમેત્થ અત્થો.

૨૫૧. ચાતુમ્મહાભૂતિકસ્સાતિ ચતુમહાભૂતમયસ્સ. કાયસ્સેતં અધિવચનન્તિ સરીરસ્સ નામં. યથેવ હિ બાહિરકો વમ્મિકો, વમતીતિ વન્તકોતિ વન્તુસ્સયોતિ વન્તસિનેહસમ્બન્ધોતિ ચતૂહિ કારણેહિ વમ્મિકોતિ વુચ્ચતિ. સો હિ અહિમઙ્ગુસઉન્દૂરઘરગોળિકાદયો નાનપ્પકારે પાણકે વમતીતિ વમ્મિકો. ઉપચિકાહિ વન્તકોતિ વમ્મિકો. ઉપચિકાહિ વમિત્વા મુખતુણ્ડકેન ઉક્ખિત્તપંસુચુણ્ણેન કટિપ્પમાણેનપિ પોરિસપ્પમાણેનપિ ઉસ્સિતોતિ વમ્મિકો. ઉપચિકાહિ વન્તખેળસિનેહેન આબદ્ધતાય સત્તસત્તાહં દેવે વસ્સન્તેપિ ન વિપ્પકિરિયતિ, નિદાઘેપિ તતો પંસુમુટ્ઠિં ગહેત્વા તસ્મિં મુટ્ઠિના પીળિયમાને સિનેહો નિક્ખમતિ, એવં વન્તસિનેહેન સમ્બદ્ધોતિ વમ્મિકો. એવમયં કાયોપિ, ‘‘અક્ખિમ્હા અક્ખિગૂથકો’’તિઆદિના નયેન નાનપ્પકારકં અસુચિકલિમલં વમતીતિ વમ્મિકો. બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવા ઇમસ્મિં અત્તભાવે નિકન્તિપરિયાદાનેન અત્તભાવં છડ્ડેત્વા ગતાતિ અરિયેહિ વન્તકોતિપિ વમ્મિકો. યેહિ ચાયં તીહિ અટ્ઠિસતેહિ ઉસ્સિતો ન્હારુસમ્બદ્ધો મંસાવલેપનો અલ્લચમ્મપરિયોનદ્ધો છવિરઞ્જિતો સત્તે વઞ્ચેતિ, તં સબ્બં અરિયેહિ વન્તમેવાતિ વન્તુસ્સયોતિપિ વમ્મિકો. ‘‘તણ્હા જનેતિ પુરિસં, ચિત્તમસ્સ વિધાવતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૫૫) એવં તણ્હાય જનિતત્તા અરિયેહિ વન્તેનેવ તણ્હાસિનેહેન સમ્બદ્ધો અયન્તિ વન્તસિનેહેન સમ્બદ્ધોતિપિ વમ્મિકો. યથા ચ વમ્મિકસ્સ અન્તો નાનપ્પકારા પાણકા તત્થેવ જાયન્તિ, ઉચ્ચારપસ્સાવં કરોન્તિ, ગિલાના સયન્તિ, મતા પતન્તિ. ઇતિ સો તેસં સૂતિઘરં વચ્ચકુટિ ગિલાનસાલા સુસાનઞ્ચ હોતિ. એવં ખત્તિયમહાસાલાદીનમ્પિ કાયો અયં ગોપિતરક્ખિતો મણ્ડિતપ્પસાધિતો મહાનુભાવાનં કાયોતિ અચિન્તેત્વા છવિનિસ્સિતા પાણા ચમ્મનિસ્સિતા પાણા મંસનિસ્સિતા પાણા ન્હારુનિસ્સિતા પાણા અટ્ઠિનિસ્સિતા પાણા અટ્ઠિમિઞ્જનિસ્સિતા પાણાતિ એવં કુલગણનાય અસીતિમત્તાનિ કિમિકુલસહસ્સાનિ અન્તોકાયસ્મિંયેવ જાયન્તિ, ઉચ્ચારપસ્સાવં કરોન્તિ, ગેલઞ્ઞેન આતુરિતાનિ સયન્તિ, મતાનિ પતન્તિ, ઇતિ અયમ્પિ તેસં પાણાનં સૂતિઘરં વચ્ચકુટિ ગિલાનસાલા સુસાનઞ્ચ હોતીતિ ‘‘વમ્મિકો’’ ત્વેવ સઙ્ખં ગતો. તેનાહ ભગવા – ‘‘વમ્મિકોતિ ખો, ભિક્ખુ, ઇમસ્સ ચાતુમહાભૂતિકસ્સ કાયસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ.

માતાપેત્તિકસમ્ભવસ્સાતિ માતિતો ચ પિતિતો ચ નિબ્બત્તેન માતાપેત્તિકેન સુક્કસોણિતેન સમ્ભૂતસ્સ. ઓદનકુમ્માસૂપચયસ્સાતિ ઓદનેન ચેવ કુમ્માસેન ચ ઉપચિતસ્સ વડ્ઢિતસ્સ. અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મસ્સાતિ એત્થ અયં કાયો હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચધમ્મો. દુગ્ગન્ધવિઘાતત્થાય તનુવિલેપનેન ઉચ્છાદનધમ્મો. અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાબાધવિનોદનત્થાય ખુદ્દકસમ્બાહનેન પરિમદ્દનધમ્મો. દહરકાલે વા ઊરૂસુ સયાપેત્વા ગબ્ભવાસેન દુસ્સણ્ઠિતાનં તેસં તેસં અઙ્ગાનં સણ્ઠાનસમ્પાદનત્થં અઞ્છનપીળનાદિવસેન પરિમદ્દનધમ્મો. એવં પરિહરતોપિ ચ ભેદનવિદ્ધંસનધમ્મો ભિજ્જતિ ચેવ વિકિરતિ ચ, એવં સભાવોતિ અત્થો. તત્થ માતાપેત્તિકસમ્ભવઓદનકુમ્માસૂપચયઉચ્છાદનપરિમદ્દનપદેહિ સમુદયો કથિતો, અનિચ્ચભેદવિદ્ધંસનપદેહિ અત્થઙ્ગમો. એવં સત્તહિપિ પદેહિ ચાતુમહાભૂતિકસ્સ કાયસ્સ ઉચ્ચાવચભાવો વડ્ઢિપરિહાનિ સમુદયત્થઙ્ગમો કથિતોતિ વેદિતબ્બો.

દિવા કમ્મન્તેતિ દિવા કત્તબ્બકમ્મન્તે. ધૂમાયનાતિ એત્થ અયં ધૂમસદ્દો કોધે તણ્હાય વિતક્કે પઞ્ચસુ કામગુણેસુ ધમ્મદેસનાય પકતિધૂમેતિ ઇમેસુ અત્થેસુ વત્તતિ. ‘‘કોધો ધૂમો ભસ્મનિમોસવજ્જ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧૬૫) એત્થ હિ કોધે વત્તતિ. ‘‘ઇચ્છાધૂમાયિતા સત્તા’’તિ એત્થ તણ્હાય. ‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવતો અવિદૂરે ધૂમાયન્તો નિસિન્નો હોતી’’તિ એત્થ વિતક્કે.

‘‘પઙ્કો ચ કામા પલિપો ચ કામા,

ભયઞ્ચ મેતં તિમૂલં પવુત્તં;

રજો ચ ધૂમો ચ મયા પકાસિતા;

હિત્વા તુવં પબ્બજ બ્રહ્મદત્તા’’તિ. (જા. ૧.૬.૧૪) –

એત્થ પઞ્ચકામગુણેસુ. ‘‘ધૂમં કત્તા હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૪૯) એત્થ ધમ્મદેસનાય. ‘‘ધજો રથસ્સ પઞ્ઞાણં, ધૂમો પઞ્ઞાણમગ્ગિનો’’તિ (સં. નિ. ૧.૭૨) એત્થ પકતિધૂમે. ઇધ પનાયં વિતક્કે અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘અયં રત્તિં ધૂમાયના’’તિ.

તથાગતસ્સેતં અધિવચનન્તિ તથાગતો હિ સત્તન્નં ધમ્માનં બાહિતત્તા બ્રાહ્મણો નામ. યથાહ – ‘‘સત્તન્નં ખો, ભિક્ખુ, ધમ્માનં બાહિતત્તા બ્રાહ્મણો. કતમેસં સત્તન્નં? રાગો બાહિતો હોતિ, દોસો… મોહો… માનો… સક્કાયદિટ્ઠિ… વિચિકિચ્છા… સીલબ્બતપરામાસો બાહિતો હોતિ. ઇમેસં ભિક્ખુ સત્તન્નં ધમ્માનં બાહિતત્તા બ્રાહ્મણો’’તિ (ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૮). સુમેધોતિ સુન્દરપઞ્ઞો. સેક્ખસ્સાતિ એત્થ સિક્ખતીતિ સેક્ખો. યથાહ – ‘‘સિક્ખતીતિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા સેક્ખોતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સિક્ખતિ? અધિસીલમ્પિ સિક્ખતિ, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખતિ, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૬).

પઞ્ઞાય અધિવચનન્તિ લોકિયલોકુત્તરાય પઞ્ઞાય એતં અધિવચનં, ન આવુધસત્થસ્સ. વીરિયારમ્ભસ્સાતિ કાયિકચેતસિકવીરિયસ્સ. તં પઞ્ઞાગતિકમેવ હોતિ. લોકિયાય પઞ્ઞાય લોકિયં, લોકુત્તરાય પઞ્ઞાય લોકુત્તરં. એત્થ પનાયં અત્થદીપના –

એકો કિર જાનપદો બ્રાહ્મણો પાતોવ માણવકેહિ સદ્ધિં ગામતો નિક્ખમ્મ દિવસં અરઞ્ઞે મન્તે વાચેત્વા સાયં ગામં આગચ્છતિ. અન્તરામગ્ગે ચ એકો વમ્મિકો અત્થિ. સો રત્તિં ધૂમાયતિ, દિવા પજ્જલતિ. બ્રાહ્મણો અન્તેવાસિં સુમેધં માણવં આહ – ‘‘તાત, અયં વમ્મિકો રત્તિં ધૂમાયતિ, દિવા પજ્જલતિ, વિકારમસ્સ પસ્સિસ્સામ, ભિન્દિત્વા નં ચત્તારો કોટ્ઠાસે કત્વા ખિપાહી’’તિ. સો સાધૂતિ કુદાલં ગહેત્વા સમેહિ પાદેહિ પથવિયં પતિટ્ઠાય તથા અકાસિ. તત્ર આચરિયબ્રાહ્મણો વિય ભગવા. સુમેધમાણવકો વિય સેક્ખો ભિક્ખુ. વમ્મિકો વિય કાયો. ‘‘તાત, અયં વમ્મિકો રત્તિં ધૂમાયતિ, દિવા પજ્જલતિ, વિકારમસ્સ પસ્સિસ્સામ, ભિન્દિત્વા નં ચત્તારો કોટ્ઠાસે કત્વા ખિપાહી’’તિ બ્રાહ્મણેન વુત્તકાલો વિય, ‘‘ભિક્ખુ ચાતુમહાભૂતિકં કાયં ચત્તારો કોટ્ઠાસે કત્વા પરિગ્ગણ્હાહી’’તિ ભગવતા વુત્તકાલો. તસ્સ સાધૂતિ કુદાલં ગહેત્વા તથાકરણં વિય સેક્ખસ્સ ભિક્ખુનો, ‘‘યો વીસતિયા કોટ્ઠાસેસુ થદ્ધભાવો, અયં પથવીધાતુ. યો દ્વાદસસુ કોટ્ઠાસેસુ આબન્ધનભાવો, અયં આપોધાતુ. યો ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ પરિપાચનભાવો, અયં તેજોધાતુ. યો છસુ કોટ્ઠાસેસુ વિત્થમ્ભનભાવો, અયં વાયોધાતૂ’’તિ એવં ચતુધાતુવવત્થાનવસેન કાયપરિગ્ગહો વેદિતબ્બો.

લઙ્ગીતિ ખો, ભિક્ખૂતિ કસ્મા ભગવા અવિજ્જં લઙ્ગીતિ કત્વા દસ્સેસીતિ? યથા હિ નગરસ્સ દ્વારં પિધાય પલિઘે યોજિતે મહાજનસ્સ ગમનં પચ્છિજ્જતિ, યે નગરસ્સ અન્તો, તે અન્તોયેવ હોન્તિ. યે બહિ, તે બહિયેવ. એવમેવ યસ્સ ઞાણમુખે અવિજ્જાલઙ્ગી પતતિ, તસ્સ નિબ્બાનસમ્પાપકં ઞાણગમનં પચ્છિજ્જતિ, તસ્મા અવિજ્જં લઙ્ગીતિ કત્વા દસ્સેસિ. પજહ અવિજ્જન્તિ એત્થ કમ્મટ્ઠાનઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેન અવિજ્જાપહાનં કથિતં.

ઉદ્ધુમાયિકાતિ ખો, ભિક્ખૂતિ એત્થ ઉદ્ધુમાયિકમણ્ડૂકો નામ નો મહન્તો, નખપિટ્ઠિપ્પમાણો હોતિ, પુરાણપણ્ણન્તરે વા ગચ્છન્તરે વા વલ્લિઅન્તરે વા વસતિ. સો દણ્ડકોટિયા વા વલ્લિકોટિયા વા પંસુચુણ્ણકેન વા ઘટ્ટિતો આયમિત્વા મહન્તો પરિમણ્ડલો બેલુવપક્કપ્પમાણો હુત્વા ચત્તારો પાદે આકાસગતે કત્વા પચ્છિન્નગમનો હુત્વા અમિત્તવસં યાતિ, કાકકુલલાદિભત્તમેવ હોતિ. એવમેવ અયં કોધો પઠમં ઉપ્પજ્જન્તો ચિત્તાવિલમત્તકોવ હોતિ. તસ્મિં ખણે અનિગ્ગહિતો વડ્ઢિત્વા મુખવિકુલનં પાપેતિ. તદા અનિગ્ગહિતો હનુસઞ્ચોપનં પાપેતિ. તદા અનિગ્ગહિતો ફરુસવાચાનિચ્છારણં પાપેતિ. તદા અનિગ્ગહિતો દિસાવિલોકનં પાપેતિ. તદા અનિગ્ગહિતો આકડ્ઢનપરિકડ્ઢનં પાપેતિ. તદા અનિગ્ગહિતો પાણિના લેડ્ડુદણ્ડસત્થપરામસનં પાપેતિ. તદા અનિગ્ગહિતો દણ્ડસત્થાભિનિપાતં પાપેતિ. તદા અનિગ્ગહિતો પરઘાતનમ્પિ અત્તઘાતનમ્પિ પાપેતિ. વુત્તમ્પિ હેતં – ‘‘યતો અયં કોધો પરં ઘાતેત્વા અત્તાનં ઘાતેતિ, એત્તાવતાયં કોધો પરમુસ્સદગતો હોતિ પરમવેપુલ્લપ્પત્તો’’તિ. તત્થ યથા ઉદ્ધુમાયિકાય ચતૂસુ પાદેસુ આકાસગતેસુ ગમનં પચ્છિજ્જતિ, ઉદ્ધુમાયિકા અમિત્તવસં ગન્ત્વા કાકાદિભત્તં હોતિ, એવમેવ કોધસમઙ્ગીપુગ્ગલો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ, અમિત્તવસં યાતિ, સબ્બેસં મારાનં યથાકામકરણીયો હોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘ઉદ્ધુમાયિકાતિ ખો, ભિક્ખુ, કોધૂપાયાસસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. તત્થ બલવપ્પત્તો કોધોવ કોધૂપાયાસો. પજહ કોધૂપાયાસન્તિ એત્થ પટિસઙ્ખાનપ્પહાનં કથિતં.

દ્વિધાપથોતિ એત્થ, યથા પુરિસો સધનો સભોગો કન્તારદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો દ્વેધાપથં પત્વા, ‘‘ઇમિના નુ ખો ગન્તબ્બં, ઇમિના ગન્તબ્બ’’ન્તિ નિચ્છેતું અસક્કોન્તો તત્થેવ તિટ્ઠતિ, અથ નં ચોરા ઉટ્ઠહિત્વા અનયબ્યસનં પાપેન્તિ, એવમેવ ખો મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નિસિન્નો ભિક્ખુ બુદ્ધાદીસુ કઙ્ખાય ઉપ્પન્નાય કમ્મટ્ઠાનં વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ, અથ નં કિલેસમારાદયો સબ્બે મારા અનયબ્યસનં પાપેન્તિ, ઇતિ વિચિકિચ્છા દ્વેધાપથસમા હોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘દ્વિધાપથોતિ ખો, ભિક્ખુ, વિચિકિચ્છાયેતં અધિવચન’’ન્તિ. પજહ વિચિકિચ્છન્તિ એત્થ કમ્મટ્ઠાનઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેન વિચિકિચ્છાપહાનં કથિતં.

ચઙ્ગવારન્તિ એત્થ, યથા રજકેહિ ખારપરિસ્સાવનમ્હિ ઉદકે પક્ખિત્તે એકો ઉદકઘટો દ્વેપિ દસપિ વીસતિપિ ઘટસતમ્પિ પગ્ઘરતિયેવ, પસટમત્તમ્પિ ઉદકં ન તિટ્ઠતિ, એવમેવ નીવરણસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ અબ્ભન્તરે કુસલધમ્મો ન તિટ્ઠતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘ચઙ્ગવારન્તિ ખો, ભિક્ખુ, પઞ્ચન્નેતં નીવરણાનં અધિવચન’’ન્તિ. પજહ પઞ્ચનીવરણેતિ એત્થ વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગવસેન નીવરણપ્પહાનં કથિતં.

કુમ્મોતિ એત્થ, યથા કચ્છપસ્સ ચત્તારો પાદા સીસન્તિ પઞ્ચેવ અઙ્ગાનિ હોન્તિ, એવમેવ સબ્બેપિ સઙ્ખતા ધમ્મા ગય્હમાના પઞ્ચેવ ખન્ધા ભવન્તિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘કુમ્મોતિ ખો, ભિક્ખુ, પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ. પજહ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેતિ એત્થ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ છન્દરાગપ્પહાનં કથિતં.

અસિસૂનાતિ એત્થ, યથા સૂનાય ઉપરિ મંસં ઠપેત્વા અસિના કોટ્ટેન્તિ, એવમિમે સત્તા વત્થુકામત્થાય કિલેસકામેહિ ઘાતયમાના વત્થુકામાનં ઉપરિ કત્વા કિલેસકામેહિ કન્તિતા કોટ્ટિતા ચ હોન્તિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘અસિસૂનાતિ ખો, ભિક્ખુ, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચન’’ન્તિ. પજહ પઞ્ચ કામગુણેતિ એત્થ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ છન્દરાગપ્પહાનં કથિતં.

મંસપેસીતિ ખો, ભિક્ખૂતિ એત્થ અયં મંસપેસિ નામ બહુજનપત્થિતા ખત્તિયાદયો મનુસ્સાપિ નં પત્થેન્તિ કાકાદયો તિરચ્છાનાપિ. ઇમે હિ સત્તા અવિજ્જાય સમ્મત્તા નન્દિરાગં ઉપગમ્મ વટ્ટં વડ્ઢેન્તિ. યથા વા મંસપેસિ ઠપિતઠપિતટ્ઠાને લગ્ગતિ, એવમિમે સત્તા નન્દિરાગબદ્ધા વટ્ટે લગ્ગન્તિ, દુક્ખં પત્વાપિ ન ઉક્કણ્ઠન્તિ, ઇતિ નન્દિરાગો મંસપેસિસદિસો હોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘મંસપેસીતિ ખો, ભિક્ખુ, નન્દિરાગસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. પજહ નન્દીરાગન્તિ એત્થ ચતુત્થમગ્ગેન નન્દીરાગપ્પહાનં કથિતં.

નાગોતિ ખો, ભિક્ખુ, ખીણાસવસ્સેતં ભિક્ખુનો અધિવચનન્તિ એત્થ યેનત્થેન ખીણાસવો નાગોતિ વુચ્ચતિ, સો અનઙ્ગણસુત્તે (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૩) પકાસિતો એવ. નમો કરોહિ નાગસ્સાતિ ખીણાસવસ્સ બુદ્ધનાગસ્સ, ‘‘બુદ્ધો સો ભગવા બોધાય ધમ્મં દેસેતિ, દન્તો સો ભગવા દમથાય ધમ્મં દેસેતિ, સન્તો સો ભગવા સમથાય ધમ્મં દેસેતિ, તિણ્ણો સો ભગવા તરણાય ધમ્મં દેસેતિ, પરિનિબ્બુતો સો ભગવા પરિનિબ્બાનાય ધમ્મં દેસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૬૧) એવં નમક્કારં કરોહીતિ અયમેત્થ અત્થો. ઇતિ ઇદં સુત્તં થેરસ્સ કમ્મટ્ઠાનં અહોસિ. થેરોપિ ઇદમેવ સુત્તં કમ્મટ્ઠાનં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તો. અયમેતસ્સ અત્થોતિ અયં એતસ્સ પઞ્હસ્સ અત્થો. ઇતિ ભગવા રતનરાસિમ્હિ મણિકૂટં ગણ્હન્તો વિય યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

વમ્મિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.