૨. અલગદ્દૂપમસુત્તવણ્ણના

૨૩૪. એવં મે સુતન્તિ અલગદ્દૂપમસુત્તં. તત્થ ગદ્ધે બાધયિંસૂતિ ગદ્ધબાધિનો, ગદ્ધબાધિનો પુબ્બપુરિસા અસ્સાતિ ગદ્ધબાધિપુબ્બો, તસ્સ ગદ્ધબાધિપુબ્બસ્સ, ગિજ્ઝઘાતકકુલપ્પસુતસ્સાતિ અત્થો. સગ્ગમોક્ખાનં અન્તરાયં કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા. તે કમ્મકિલેસવિપાકઉપવાદઆણાવીતિક્કમવસેન પઞ્ચવિધા. તત્થ પઞ્ચાનન્તરિયધમ્મા કમ્મન્તરાયિકા નામ. તથા ભિક્ખુનીદૂસકકમ્મં, તં પન મોક્ખસ્સેવ અન્તરાયં કરોતિ, ન સગ્ગસ્સ. નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મા કિલેસન્તરાયિકા નામ. પણ્ડકતિરચ્છાનગતઉભતોબ્યઞ્જનકાનં પટિસન્ધિધમ્મા વિપાકન્તરાયિકા નામ. અરિયૂપવાદધમ્મા ઉપવાદન્તરાયિકા નામ, તે પન યાવ અરિયે ન ખમાપેન્તિ, તાવદેવ, ન તતો પરં. સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તા સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા આણાવીતિક્કમન્તરાયિકા નામ. તેપિ યાવ ભિક્ખુભાવં વા પટિજાનાતિ, ન વુટ્ઠાતિ વા, ન દેસેતિ વા, તાવદેવ, ન તતો પરં.

તત્રાયં ભિક્ખુ બહુસ્સુતો ધમ્મકથિકો સેસન્તરાયિકે જાનાતિ, વિનયે પન અકોવિદત્તા પણ્ણત્તિવીતિક્કમન્તરાયિકે ન જાનાતિ, તસ્મા રહોગતો એવં ચિન્તેસિ – ઇમે આગારિકા પઞ્ચ કામગુણે પરિભુઞ્જન્તા સોતાપન્નાપિ સકદાગામિનોપિ અનાગામિનોપિ હોન્તિ. ભિક્ખૂપિ મનાપિકાનિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનિ રૂપાનિ પસ્સન્તિ…પે… કાયવિઞ્ઞેય્યે ફોટ્ઠબ્બે ફુસન્તિ, મુદુકાનિ અત્થરણપાવુરણાદીનિ પરિભુઞ્જન્તિ, એતં સબ્બં વટ્ટતિ. કસ્મા ઇત્થીનંયેવ રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બા ન વટ્ટન્તિ? એતેપિ વટ્ટન્તીતિ. એવં રસેન રસં સંસન્દેત્વા સચ્છન્દરાગપરિભોગઞ્ચ નિચ્છન્દરાગપરિભોગઞ્ચ એકં કત્વા થૂલવાકેહિ સદ્ધિં અતિસુખુમસુત્તં ઉપનેન્તો વિય, સાસપેન સદ્ધિં સિનેરું ઉપસંહરન્તો વિય, પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પાદેત્વા, ‘‘કિં ભગવતા મહાસમુદ્દં બન્ધન્તેન વિય મહતા ઉસ્સાહેન પઠમપારાજિકં પઞ્ઞત્તં, નત્થિ એત્થ દોસો’’તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સદ્ધિં પટિવિરુજ્ઝન્તો વેસારજ્જઞાણં પટિબાહન્તો અરિયમગ્ગે ખાણુકણ્ટકાદીનિ પક્ખિપન્તો મેથુનધમ્મે દોસો નત્થીતિ જિનસ્સ આણાચક્કે પહારં અદાસિ. તેનાહ – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામી’’તિઆદિ.

એવં બ્યા ખોતિ એવં વિય ખો. સમનુયુઞ્જન્તીતિઆદીસુ કિં લદ્ધિકો ત્વં, લદ્ધિં વદેહીતિ પુચ્છમાના સમનુયુઞ્જન્તિ નામ. દિટ્ઠિં પતિટ્ઠાપેન્તા સમનુગ્ગાહન્તિ નામ. કેન કારણેન એવં વદસીતિ કારણં પુચ્છન્તા સમનુભાસન્તિ નામ. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમાતિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૪૨-૪૮) અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા અપ્પસ્સાદટ્ઠેન. મંસપેસૂપમા બહુસાધારણટ્ઠેન. તિણુક્કૂપમા અનુદહનટ્ઠેન. અઙ્ગારકાસૂપમા મહાભિતાપનટ્ઠેન. સુપિનકૂપમા ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનટ્ઠેન. યાચિતકૂપમા તાવકાલિકટ્ઠેન. રુક્ખફલૂપમા સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગપલિભઞ્જનટ્ઠેન. અસિસૂનૂપમા અધિકુટ્ટનટ્ઠેન. સત્તિસૂલૂપમા વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન. સપ્પસિરૂપમા સાસઙ્કસપ્પટિભયટ્ઠેન. થામસાતિ દિટ્ઠિથામેન. પરામાસાતિ દિટ્ઠિપરામાસેન. અભિનિવિસ્સ વોહરતીતિ અધિટ્ઠહિત્વા વોહરતિ દીપેતિ વા.

૨૩૫. યતો ખો તે ભિક્ખૂતિ યદા તે ભિક્ખૂ. એવં બ્યા ખો અહં, ભન્તે, ભગવતાતિ ઇદં એસ અત્તનો અજ્ઝાસયેન નત્થીતિ વત્તુકામોપિ ભગવતો આનુભાવેન સમ્પટિચ્છતિ, બુદ્ધાનં કિર સમ્મુખા દ્વે કથા કથેતું સમત્થો નામ નત્થિ.

૨૩૬. કસ્સ ખો નામ ત્વં મોઘપુરિસાતિ ત્વં મોઘપુરિસ કસ્સ ખત્તિયસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા વેસ્સસ્સ વા સુદ્દસ્સ વા ગહટ્ઠસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વા દેવસ્સ વા મનુસ્સસ્સ વા મયા એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાસિ. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ અયં પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. અરિટ્ઠો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘ભગવા મં મોઘપુરિસોતિ વદતિ, ન ખો પન મોઘપુરિસાતિ વુત્તમત્તકેન મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો ન હોતિ. ઉપસેનમ્પિ હિ વઙ્ગન્તપુત્તં, ‘અતિલહું ખો ત્વં, મોઘપુરિસ, બાહુલ્લાય આવત્તો’તિ (મહાવ. ૭૫) ભગવા મોઘપુરિસવાદેન ઓવદિ. થેરો અપરભાગે ઘટેન્તો વાયમન્તો છ અભિઞ્ઞા સચ્છાકાસિ. અહમ્પિ તથારૂપં વીરિયં પગ્ગણ્હિત્વા મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેસ્સામી’’તિ. અથસ્સ ભગવા બન્ધના પવુત્તસ્સ પણ્ડુપલાસસ્સ વિય અવિરુળ્હિભાવં દસ્સેન્તો ઇમં દેસનં આરભિ.

ઉસ્મીકતોપીતિ, ભિક્ખવે, તુમ્હે કિન્તિ મઞ્ઞથ, અયં અરિટ્ઠો એવંલદ્ધિકો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન પટિવિરુજ્ઝિત્વા વેસારજ્જઞાણં પટિબાહિત્વા તથાગતસ્સ આણાચક્કે પહારં દદમાનો અપિ નુ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ઉસ્મીકતોપિ? યથા નિબ્બુતેપિ મહન્તે અગ્ગિક્ખન્ધે ખજ્જુપનકમત્તાપિ અગ્ગિપપટિકા હોતિયેવ, યં નિસ્સાય પુન મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો ભવેય્ય. કિં નુ ખો એવં ઇમસ્સ અપ્પમત્તિકાપિ ઞાણુસ્મા અત્થિ, યં નિસ્સાય વાયમન્તો મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેય્યાતિ? નો હેતં, ભન્તેતિ, ભન્તે, એવંલદ્ધિકસ્સ કુતો એવરૂપા ઞાણુસ્માતિ? મગ્ગફલાનં પચ્ચયસમત્થાય ઞાણુસ્માય ઉસ્મીકતભાવં પટિક્ખિપન્તા વદન્તિ. મઙ્કુભૂતોતિ નિત્તેજભૂતો. પત્તક્ખન્ધોતિ પતિતક્ખન્ધો. અપ્પટિભાનોતિ કિઞ્ચિ પટિભાનં અપસ્સન્તો ભિન્નપટિભાનો એવરૂપમ્પિ નામ નિય્યાનિકસાસનં લભિત્વા અવિરુળ્હિધમ્મો કિરમ્હિ સમુગ્ઘાતિતપચ્ચયો જાતોતિ અત્તનો અભબ્બતં પચ્ચવેક્ખન્તો પાદઙ્ગુટ્ઠકેન ભૂમિં ખણમાનો નિસીદિ.

પઞ્ઞાયિસ્સસિ ખોતિ અયમ્પિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. અરિટ્ઠો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘ભગવા મય્હં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો પચ્છિન્નોતિ વદતિ, ન ખો પન બુદ્ધા સઉપનિસ્સયાનંયેવ ધમ્મં દેસેન્તિ, અનુપનિસ્સયાનમ્પિ દેસેન્તિ, અહં સત્થુ સન્તિકા સુગતોવાદં લભિત્વા અત્તનો સમ્પત્તૂપગં કુસલં કરિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ ભગવા ઓવાદં પટિપસ્સમ્ભેન્તો ‘‘પઞ્ઞાયિસ્સસી’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો, ત્વંયેવ, મોઘપુરિસ, ઇમિના પાપકેન દિટ્ઠિગતેન નિરયાદીસુ પઞ્ઞાયિસ્સસિ, મમ સન્તિકા તુય્હં સુગતોવાદો નામ નત્થિ, ન મે તયા અત્થો, ઇધાહં ભિક્ખૂ પટિપુચ્છિસ્સામીતિ.

૨૩૭. અથ ખો ભગવાતિ અયમ્પિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. ઇમસ્મિઞ્હિ ઠાને ભગવા પરિસં સોધેતિ, અરિટ્ઠં ગણતો નિસ્સારેતિ. સચે હિ પરિસગતાનં કસ્સચિ એવં ભવેય્ય – ‘‘અયં અરિટ્ઠો ભગવતા અકથિતં કથેતું કિં સક્ખિસ્સતિ, કચ્ચિ નુ ખો પરિસમજ્ઝે ભગવતા કથાય સમારદ્ધાય સહસા કથિત’’ન્તિ. એવં કથિતં પન ન અરિટ્ઠોવ સુણાતિ, અઞ્ઞેનપિ સુતં ભવિસ્સતિ. અથાપિસ્સ સિયા ‘‘યથા સત્થા અરિટ્ઠં નિગ્ગણ્હાતિ, મમ્પિ એવં નિગ્ગણ્હેય્યાતિ સુત્વાપિ તુણ્હીભાવં આપજ્જેય્યા’’તિ. ‘‘તં સબ્બં ન કરિસ્સન્તી’’તિ. મયાપિ ન કથિતં, અઞ્ઞેન સુતમ્પિ નત્થીતિ ‘‘તુમ્હેપિમે, ભિક્ખવે’’તિઆદિના પરિસાય લદ્ધિં સોધેતિ. પરિસાય પન લદ્ધિસોધનેનેવ અરિટ્ઠો ગણતો નિસ્સારિતો નામ હોતિ.

ઇદાનિ અરિટ્ઠસ્સ લદ્ધિં પકાસેન્તો સો વત, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અઞ્ઞત્રેવ કામેહીતિઆદીસુ યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘‘તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ એવંલદ્ધિકો, સો વત કિલેસકામેહિ ચેવ કિલેસકામસમ્પયુત્તેહિ સઞ્ઞાવિતક્કેહિ ચ અઞ્ઞત્ર, એતે ધમ્મે પહાય, વિના એતેહિ ધમ્મેહિ, વત્થુકામે પટિસેવિસ્સતિ, મેથુનસમાચારં સમાચરિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ઇદં કારણં નામ નત્થિ, અટ્ઠાનમેતં અનવકાસોતિ.

૨૩૮. એવં ભગવા અયં અરિટ્ઠો યથા નામ રજકો સુગન્ધાનિપિ દુગ્ગન્ધાનિપિ જિણ્ણાનિપિ નવાનિપિ સુદ્ધાનિપિ અસુદ્ધાનિપિ વત્થાનિ એકતો ભણ્ડિકં કરોતિ, એવમેવ ભિક્ખૂનં નિચ્છન્દરાગપણીતચીવરાદિપરિભોગઞ્ચ અનિબદ્ધસીલાનં ગહટ્ઠાનં અન્તરાયકરં સચ્છન્દરાગપરિભોગઞ્ચ નિબદ્ધસીલાનં ભિક્ખૂનં આવરણકરં સચ્છન્દરાગપરિભોગઞ્ચ સબ્બં એકસદિસં કરોતીતિ અરિટ્ઠસ્સ લદ્ધિં પકાસેત્વા ઇદાનિ દુગ્ગહિતાય પરિયત્તિયા દોસં દસ્સેન્તો ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચેતિઆદિમાહ. તત્થ પરિયાપુણન્તીતિ ઉગ્ગણ્હન્તિ. સુત્તન્તિઆદીસુ ઉભતોવિભઙ્ગનિદ્દેસખન્ધકપરિવારા, સુત્તનિપાતે મઙ્ગલસુત્તરતનસુત્તનાલકસુઆતુવટ્ટકસુત્તાનિ, અઞ્ઞમ્પિ ચ સુત્તનામકં તથાગતવચનં સુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સબ્બમ્પિ સગાથકં સુત્તં ગેય્યન્તિ વેદિતબ્બં, વિસેસેન સંયુત્તકે સકલોપિ સગાથાવગ્ગો. સકલં અભિધમ્મપિટકં, નિગ્ગાથકં સુત્તં, યઞ્ચ અઞ્ઞમ્પિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ અસઙ્ગહિતં બુદ્ધવચનં, તં વેય્યાકરણન્તિ વેદિતબ્બં. ધમ્મપદં, થેરગાથા, થેરિગાથા, સુત્તનિપાતે નોસુત્તનામિકા સુદ્ધિકગાથા ચ ગાથાતિ વેદિતબ્બા. સોમનસ્સઞાણમયિકગાથાપટિસંયુત્તા દ્વેઅસીતિસુત્તન્તા ઉદાનન્તિ વેદિતબ્બા. ‘‘વુત્તઞ્હેતં ભગવતા’’તિઆદિનયપ્પવત્તા (ઇતિવુ. ૧,૨) દસુત્તરસતસુત્તન્તા ઇતિવુત્તકન્તિ વેદિતબ્બા. અપણ્ણકજાતકાદીનિ પણ્ણાસાધિકાનિ પઞ્ચજાતકસતાનિ જાતકન્તિ વેદિતબ્બાનિ. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા આનન્દે’’તિઆદિનયપ્પવત્તા (અ. નિ. ૪.૧૨૯) સબ્બેપિ અચ્છરિયઅબ્ભુતધમ્મપ્પટિસંયુત્તા સુત્તન્તા અબ્ભુતધમ્મન્તિ વેદિતબ્બા. ચૂળવેદલ્લમહાવેદલ્લસમ્માદિટ્ઠિસક્કપઞ્હસઙ્ખારભાજનિયમહાપુણ્ણમસુત્તાદયો સબ્બેપિ વેદઞ્ચ તુટ્ઠિઞ્ચ લદ્ધા લદ્ધા પુચ્છિતસુત્તન્તા વેદલ્લન્તિ વેદિતબ્બા.

અત્થં ન ઉપપરિક્ખન્તીતિ અત્થત્થં કારણત્થં ન પસ્સન્તિ ન પરિગ્ગણ્હન્તિ. અનુપપરિક્ખતન્તિ અનુપપરિક્ખન્તાનં. ન નિજ્ઝાનં ખમન્તીતિ ન ઉપટ્ઠહન્તિ ન આપાથં આગચ્છન્તિ, ઇમસ્મિં ઠાને સીલં સમાધિ વિપસ્સના મગ્ગો ફલં વટ્ટં વિવટ્ટં કથિતન્તિ એવં જાનિતું ન સક્કા હોન્તીતિ અત્થો. તે ઉપારમ્ભાનિસંસા ચેવાતિ તે પરેસં વાદે દોસારોપનાનિસંસા હુત્વા પરિયાપુણન્તીતિ અત્થો. ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસા ચાતિ એવં વાદપમોક્ખાનિસંસા, પરેહિ સકવાદે દોસે આરોપિતે તં દોસં એવં મોચેસ્સામાતિ ઇમિનાવ કારણેન પરિયાપુણન્તીતિ અત્થો. તઞ્ચસ્સ અત્થં નાનુભોન્તીતિ યસ્સ ચ મગ્ગસ્સ વા ફલસ્સ વા અત્થાય કુલપુત્તા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ, તઞ્ચસ્સ ધમ્મસ્સ અત્થં એતે દુગ્ગહિતગ્ગાહિનો નાનુભોન્તિ. અપિચ પરસ્સ વાદે ઉપારમ્ભં આરોપેતું અત્તનો વાદં મોચેતું અસક્કોન્તાપિ તઞ્ચ અત્થં નાનુભોન્તિયેવ.

૨૩૯. અલગદ્દત્થિકોતિ આસિવિસઅત્થિકો. ગદોતિ હિ વિસસ્સ નામં, તં તસ્સ અલં પરિપુણ્ણં અત્થીતિ અલગદ્દો. ભોગેતિ સરીરે. ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચે કુલપુત્તા ધમ્મં પરિયાપુણન્તીતિ નિત્થરણપરિયત્તિવસેન ઉગ્ગણ્હન્તિ. તિસ્સો હિ પરિયત્તિયો અલગદ્દપરિયત્તિ નિત્થરણપરિયત્તિ ભણ્ડાગારિકપરિયત્તીતિ.

તત્થ યો બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહેત્વા એવં ચીવરાદીનિ વા લભિસ્સામિ, ચતુપરિસમજ્ઝે વા મં જાનિસ્સન્તીતિ લાભસક્કારહેતુ પરિયાપુણાતિ, તસ્સ સા પરિયત્તિ અલગદ્દપરિયત્તિ નામ. એવં પરિયાપુણતો હિ બુદ્ધવચનં અપરિયાપુણિત્વા નિદ્દોક્કમનં વરતરં.

યો પન બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા સીલસ્સ આગતટ્ઠાને સીલં પૂરેત્વા સમાધિસ્સ આગતટ્ઠાને સમાધિગબ્ભં ગણ્હાપેત્વા વિપસ્સનાય આગતટ્ઠાને વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા મગ્ગફલાનં આગતટ્ઠાને મગ્ગં ભાવેસ્સામિ ફલં સચ્છિકરિસ્સામીતિ ઉગ્ગણ્હાતિ, તસ્સ સા પરિયત્તિ નિત્થરણપરિયત્તિ નામ હોતિ.

ખીણાસવસ્સ પન પરિયત્તિ ભણ્ડાગારિકપરિયત્તિ નામ. તસ્સ હિ અપરિઞ્ઞાતં અપ્પહીનં અભાવિતં અસચ્છિકતં વા નત્થિ. સો હિ પરિઞ્ઞાતક્ખન્ધો પહીનકિલેસો ભાવિતમગ્ગો સચ્છિકતફલો, તસ્મા બુદ્ધવચનં પરિયાપુણન્તો તન્તિધારકો પવેણિપાલકો વંસાનુરક્ખકોવ હુત્વા ઉગ્ગણ્હાતિ. ઇતિસ્સ સા પરિયત્તિ ભણ્ડાગારિકપરિયત્તિ નામ હોતિ.

યો પન પુથુજ્જનો છાતભયાદીસુ ગન્થધરેસુ એકસ્મિં ઠાને વસિતું અસક્કોન્તેસુ સયં ભિક્ખાચારેન અકિલમમાનો અતિમધુરં બુદ્ધવચનં મા નસ્સતુ, તન્તિં ધારેસ્સામિ, વંસં ઠપેસ્સામિ, પવેણિં પાલેસ્સામીતિ પરિયાપુણાતિ, તસ્સ પરિયત્તિ ભણ્ડાગારિકપરિયત્તિ હોતિ, ન હોતીતિ? ન હોતિ. કસ્મા? ન અત્તનો ઠાને ઠત્વા પરિયાપુતત્તા. પુથુજ્જનસ્સ હિ પરિયત્તિ નામ અલગદ્દા વા હોતિ નિત્થરણા વા, સત્તન્નં સેક્ખાનં નિત્થરણાવ, ખીણાસવસ્સ ભણ્ડાગારિકપરિયત્તિયેવ. ઇમસ્મિં પન ઠાને નિત્થરણપરિયત્તિ અધિપ્પેતા.

નિજ્ઝાનં ખમન્તીતિ સીલાદીનં આગતટ્ઠાનેસુ ઇધ સીલં કથિતં, ઇધ સમાધિ, ઇધ વિપસ્સના, ઇધ મગ્ગો, ઇધ ફલં, ઇધ વટ્ટં, ઇધ વિવટ્ટન્તિ આપાથં આગચ્છન્તિ. તઞ્ચસ્સ અત્થં અનુભોન્તીતિ યેસં મગ્ગફલાનં અત્થાય પરિયાપુણન્તિ. સુગ્ગહિતપરિયત્તિં નિસ્સાય મગ્ગં ભાવેત્વા ફલં સચ્છિકરોન્તા તઞ્ચસ્સ ધમ્મસ્સ અત્થં અનુભવન્તિ. પરવાદે ઉપારમ્ભં આરોપેતું સક્કોન્તાપિ સકવાદે આરોપિતં દોસં ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં ગહેત્વા મોચેતું સક્કોન્તાપિ અનુભોન્તિયેવ. દીઘરત્તં હિતાય સુખાય સંવત્તન્તીતિ સીલાદીનં આગતટ્ઠાને સીલાદીનિ પૂરેન્તાનમ્પિ, પરેસં વાદે સહધમ્મેન ઉપારમ્ભં આરોપેન્તાનમ્પિ, સકવાદતો દોસં હરન્તાનમ્પિ, અરહત્તં પત્વા પરિસમજ્ઝે ધમ્મં દેસેત્વા ધમ્મદેસનાય પસન્નેહિ ઉપનીતે ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તાનમ્પિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ.

એવં સુગ્ગહિતે બુદ્ધવચને આનિસંસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તત્થેવ નિયોજેન્તો તસ્મા તિહ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ તસ્માતિ યસ્મા દુગ્ગહિતપરિયત્તિ દુગ્ગહિતઅલગદ્દો વિય દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તતિ, સુગ્ગહિતપરિયત્તિ સુગ્ગહિતઅલગદ્દો વિય દીઘરત્તં હિતાય સુખાય સંવત્તતિ, તસ્માતિ અત્થો. તથા નં ધારેય્યાથાતિ તથેવ નં ધારેય્યાથ, તેનેવ અત્થેન ગણ્હેય્યાથ. યે વા પનાસ્સુ વિયત્તા ભિક્ખૂતિ યે વા પન અઞ્ઞે સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનમહાકસ્સપમહાકચ્ચાનાદિકા બ્યત્તા પણ્ડિતા ભિક્ખૂ અસ્સુ, તે પુચ્છિતબ્બા. અરિટ્ઠેન વિય પન મમ સાસને ન કલલં વા કચવરં વા પક્ખિપિતબ્બં.

૨૪૦. કુલ્લૂપમન્તિ કુલ્લસદિસં. નિત્થરણત્થાયાતિ ચતુરોઘનિત્થરણત્થાય. ઉદકણ્ણવન્તિ યઞ્હિ ઉદકં ગમ્ભીરં ન પુથુલં. પુથુલં વા પન ન ગમ્ભીરં, ન તં અણ્ણવોતિ વુચ્ચતિ. યં પન ગમ્ભીરઞ્ચેવ પુથુલઞ્ચ, તં અણ્ણવોતિ વુચ્ચતિ. તસ્મા મહન્તં ઉદકણ્ણવન્તિ મહન્તં પુથુલં ગમ્ભીરં ઉદકન્તિ અયમેત્થ અત્થો. સાસઙ્કં નામ યત્થ ચોરાનં નિવુત્થોકાસો દિસ્સતિ. ઠિતોકાસો, નિસિન્નોકાસો, નિપન્નોકાસો દિસ્સતિ. સપ્પટિભયં નામ યત્થ ચોરેહિ મનુસ્સા હતા દિસ્સન્તિ, વિલુત્તા દિસ્સન્તિ, આકોટિતા દિસ્સન્તિ. ઉત્તરસેતૂતિ ઉદકણ્ણવસ્સ ઉપરિ બદ્ધો સેતુ. કુલ્લં બન્ધિત્વાતિ કુલ્લો નામ તરણત્થાય કલાપં કત્વા બદ્ધો. પત્થરિત્વા બદ્ધા પન પદરચાટિઆદયો ઉળુમ્પોતિ વુચ્ચન્તિ. ઉચ્ચારેત્વાતિ ઠપેત્વા. કિચ્ચકારીતિ પત્તકારી યુત્તકારી, પતિરૂપકારીતિ અત્થો. ધમ્માપિ વો પહાતબ્બાતિ એત્થ ધમ્માતિ સમથવિપસ્સના. ભગવા હિ સમથેપિ છન્દરાગં પજહાપેસિ, વિપસ્સનાયપિ. સમથે છન્દરાગં કત્થ પજહાપેસિ? ‘‘ઇતિ ખો, ઉદાયિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સપિ પહાનં વદામિ, પસ્સસિ નો ત્વં, ઉદાયિ, તં સંયોજનં અણું વા થૂલં વા, યસ્સાહં નો પહાનં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૫૬) એત્થ સમથે છન્દરાગં પજહાપેસિ. ‘‘ઇમં ચે તુમ્હે, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિં એવં પરિસુદ્ધં એવં પરિયોદાતં ન અલ્લીયેથ ન કેલાયેથ ન ધનાયેથા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૧) એત્થ વિપસ્સનાય છન્દરાગં પજહાપેસિ. ઇધ પન ઉભયત્થ પજહાપેન્તો ‘‘ધમ્માપિ વો પહાતબ્બા, પગેવ અધમ્મા’’તિ આહ.

તત્રાયં અધિપ્પાયો – ભિક્ખવે, અહં એવરૂપેસુ સન્તપ્પણીતેસુ ધમ્મેસુ છન્દરાગપ્પહાનં વદામિ, કિં પન ઇમસ્મિં અસદ્ધમ્મે ગામધમ્મે વસલધમ્મે દુટ્ઠુલ્લે ઓદકન્તિકે, યત્થ અયં અરિટ્ઠો મોઘપુરિસો નિદ્દોસસઞ્ઞી પઞ્ચસુ કામગુણેસુ છન્દરાગં નાલં અન્તરાયાયાતિ વદતિ. અરિટ્ઠેન વિય ન તુમ્હેહિ મય્હં સાસને કલલં વા કચવરં વા પક્ખિપિતબ્બન્તિ એવં ભગવા ઇમિનાપિ ઓવાદેન અરિટ્ઠંયેવ નિગ્ગણ્હાતિ.

૨૪૧. ઇદાનિ યો પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ તિવિધગ્ગાહવસેન અહં મમન્તિ ગણ્હાતિ, સો મય્હં સાસને અયં અરિટ્ઠો વિય કલલં કચવરં પક્ખિપતીતિ દસ્સેન્તો છયિમાનિ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનીતિ દિટ્ઠિપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, દિટ્ઠિયા આરમ્મણમ્પિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, દિટ્ઠિયા પચ્ચયોપિ. રૂપં એતં મમાતિઆદીસુ એતં મમાતિ તણ્હાગ્ગાહો. એસોહમસ્મીતિ માનગ્ગાહો. એસો મે અત્તાતિ દિટ્ઠિગ્ગાહો. એવં રૂપારમ્મણા તણ્હામાનદિટ્ઠિયો કથિતા હોન્તિ. રૂપં પન અત્તાતિ ન વત્તબ્બં. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. દિટ્ઠં રૂપાયતનં, સુતં સદ્દાયતનં, મુતં ગન્ધાયતનં રસાયતનં ફોટ્ઠબ્બાયતનં, તઞ્હિ પત્વા ગહેતબ્બતો મુતન્તિ વુત્તં. અવસેસાનિ સત્તાયતનાનિ વિઞ્ઞાતં નામ. પત્તન્તિ પરિયેસિત્વા વા અપરિયેસિત્વા વા પત્તં. પરિયેસિતન્તિ પત્તં વા અપ્પત્તં વા પરિયેસિતં. અનુવિચરિતં મનસાતિ ચિત્તેન અનુસઞ્ચરિતં. લોકસ્મિઞ્હિ પરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ, પરિયેસિત્વા નોપત્તમ્પિ. અપરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ, અપરિયેસિત્વા નોપત્તમ્પિ. તત્થ પરિયેસિત્વા પત્તં પત્તં નામ. પરિયેસિત્વા નોપત્તં પરિયેસિતં નામ. અપરિયેસિત્વા પત્તઞ્ચ, અપરિયેસિત્વા નોપત્તઞ્ચ મનસાનુવિચરિતં નામ.

અથ વા પરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અપરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ પત્તટ્ઠેન પત્તં નામ. પરિયેસિત્વા નોપત્તં પરિયેસિતં નામ. અપરિયેસિત્વા નોપત્તં મનસાનુવિચરિતં નામ. સબ્બં વા એતં મનસા અનુવિચરિતત્તા મનસાનુવિચરિતં નામ. ઇમિના વિઞ્ઞાણારમ્મણા તણ્હામાનદિટ્ઠિયો કથિતા, દેસનાવિલાસેન હેટ્ઠા દિટ્ઠાદિઆરમ્મણવસેન વિઞ્ઞાણં દસ્સિતં. યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ યમ્પિ એતં સો લોકોતિઆદિના નયેન પવત્તં દિટ્ઠિટ્ઠાનં.

સો લોકો સો અત્તાતિ યા એસા ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિના નયેન પવત્તા દિટ્ઠિ લોકો ચ અત્તા ચાતિ ગણ્હાતિ, તં સન્ધાય વુત્તં. સો પેચ્ચ ભવિસ્સામીતિ સો અહં પરલોકં ગન્ત્વા નિચ્ચો ભવિસ્સામિ, ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો ભવિસ્સામિ, સિનેરુમહાપથવીમહાસમુદ્દાદીહિ સસ્સતીહિ સમં તથેવ ઠસ્સામિ. તમ્પિ એતં મમાતિ તમ્પિ દસ્સનં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ સમનુપસ્સતિ. ઇમિના દિટ્ઠારમ્મણા તણ્હામાનદિટ્ઠિયો કથિતા. વિપસ્સનાય પટિવિપસ્સનાકાલે વિય પચ્છિમદિટ્ઠિયા પુરિમદિટ્ઠિગ્ગહણકાલે એવં હોતિ.

સુક્કપક્ખે રૂપં નેતં મમાતિ રૂપે તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહા પટિક્ખિત્તા. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. સમનુપસ્સતીતિ ઇમસ્સ પન પદસ્સ તણ્હાસમનુપસ્સના માનસમનુપસ્સના દિટ્ઠિસમનુપસ્સના ઞાણસમનુપસ્સનાતિ ચતસ્સો સમનુપસ્સનાતિ અત્થો. તા કણ્હપક્ખે તિસ્સન્નં સમનુપસ્સનાનં, સુક્કપક્ખે ઞાણસમનુપસ્સનાય વસેન વેદિતબ્બા. અસતિ ન પરિતસ્સતીતિ અવિજ્જમાને ભયપરિતસ્સનાય તણ્હાપરિતસ્સનાય વા ન પરિતસ્સતિ. ઇમિના ભગવા અજ્ઝત્તક્ખન્ધવિનાસે અપરિતસ્સમાનં ખીણાસવં દસ્સેન્તો દેસનં મત્થકં પાપેસિ.

૨૪૨. એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખૂતિ એવં ભગવતા વુત્તે અઞ્ઞતરો અનુસન્ધિકુસલો ભિક્ખુ – ‘‘ભગવતા અજ્ઝત્તક્ખન્ધવિનાસે અપરિતસ્સન્તં ખીણાસવં દસ્સેત્વા દેસના નિટ્ઠાપિતા, અજ્ઝત્તં અપરિતસ્સન્તે ખો પન સતિ અજ્ઝત્તં પરિતસ્સકેન બહિદ્ધા પરિક્ખારવિનાસે પરિતસ્સકેન અપરિતસ્સકેન ચાપિ ભવિતબ્બં. ઇતિ ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ અયં પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો’’તિ ચિન્તેત્વા એકંસં ચીવરં કત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ભગવન્તં એતદવોચ. બહિદ્ધા અસતીતિ બહિદ્ધા પરિક્ખારવિનાસે. અહુ વત મેતિ અહોસિ વત મે ભદ્દકં યાનં વાહનં હિરઞ્ઞં સુવણ્ણન્તિ અત્થો. તં વત મે નત્થીતિ તં વત ઇદાનિ મય્હં નત્થિ, રાજૂહિ વા ચોરેહિ વા હટં, અગ્ગિના વા દડ્ઢં, ઉદકેન વા વુળ્હં, પરિભોગેન વા જિણ્ણં. સિયા વત મેતિ ભવેય્ય વત મય્હં યાનં વાહનં હિરઞ્ઞં સુવણ્ણં સાલિ વીહિ યવો ગોધુમો. તં વતાહં ન લભામીતિ તમહં અલભમાનો તદનુચ્છવિકં કમ્મં અકત્વા નિસિન્નત્તા ઇદાનિ ન લભામીતિ સોચતિ, અયં અગારિયસોચના, અનગારિયસ્સ પત્તચીવરાદીનં વસેન વેદિતબ્બા.

અપરિતસ્સનાવારે ન એવં હોતીતિ યેહિ કિલેસેહિ એવં ભવેય્ય, તેસં પહીનત્તા ન એવં હોતિ. દિટ્ઠિટ્ઠાનાધિટ્ઠાનપરિયુટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયાનન્તિ દિટ્ઠીનઞ્ચ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનઞ્ચ દિટ્ઠાધિટ્ઠાનાનઞ્ચ દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનઞ્ચ અભિનિવેસાનુસયાનઞ્ચ. સબ્બસઙ્ખારસમથાયાતિ નિબ્બાનત્થાય. નિબ્બાનઞ્હિ આગમ્મ સબ્બસઙ્ખારાઇઞ્જિતાનિ, સબ્બસઙ્ખારચલનાનિ સબ્બસઙ્ખારવિપ્ફન્દિતાનિ સમ્મન્તિ વૂપસમ્મન્તિ, તસ્મા તં, ‘‘સબ્બસઙ્ખારસમથો’’તિ વુચ્ચતિ. તદેવ ચ આગમ્મ ખન્ધૂપધિ કિલેસૂપધિ અભિસઙ્ખારૂપધિ, પઞ્ચકામગુણૂપધીતિ ઇમે ઉપધયો પટિનિસ્સજ્જિયન્તિ, તણ્હા ખીયતિ વિરજ્જતિ નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા તં, ‘‘સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો’’તિ વુચ્ચતિ. નિબ્બાનાયાતિ અયં પનસ્સ સરૂપનિદ્દેસો, ઇતિ સબ્બેહેવ ઇમેહિ પદેહિ નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયત્થાય ધમ્મં દેસેન્તસ્સાતિ અયમત્થો દીપિતો. તસ્સેવં હોતીતિ તસ્સ દિટ્ઠિગતિકસ્સ ઉચ્છિજ્જિસ્સામિ નામસ્સુ, વિનસ્સિસ્સામિ નામસ્સુ, નાસ્સુ નામ ભવિસ્સામીતિ એવં હોતિ. દિટ્ઠિગતિકસ્સ હિ તિલક્ખણં આરોપેત્વા સુઞ્ઞતાપટિસંયુત્તં કત્વા દેસિયમાનં ધમ્મં સુણન્તસ્સ તાસો ઉપ્પજ્જતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘તાસો હેસો, ભિક્ખવે, અસુતવતો પુથુજ્જનસ્સ નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા’’તિ (સં. નિ. ૩.૫૫).

૨૪૩. એત્તાવતા બહિદ્ધાપરિક્ખારવિનાસે તસ્સનકસ્સ ચ નોતસ્સનકસ્સ ચ અજ્ઝત્તક્ખન્ધવિનાસે તસ્સનકસ્સ ચ નોતસ્સનકસ્સ ચાતિ ઇમેસં વસેન ચતુક્કોટિકા સુઞ્ઞતા કથિતા. ઇદાનિ બહિદ્ધા પરિક્ખારં પરિગ્ગહં નામ કત્વા, વીસતિવત્થુકં સક્કાયદિટ્ઠિં અત્તવાદુપાદાનં નામ કત્વા, સક્કાયદિટ્ઠિપમુખા દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો દિટ્ઠિનિસ્સયં નામ કત્વા તિકોટિકં સુઞ્ઞતં દસ્સેતું તં, ભિક્ખવે, પરિગ્ગહન્તિઆદિમાહ. તત્થ પરિગ્ગહન્તિ બહિદ્ધા પરિક્ખારં. પરિગ્ગણ્હેય્યાથાતિ યથા વિઞ્ઞૂ મનુસ્સો પરિગ્ગણ્હેય્ય. અહમ્પિ ખો તં, ભિક્ખવેતિ, ભિક્ખવે, તુમ્હેપિ ન પસ્સથ, અહમ્પિ ન પસ્સામિ, ઇતિ એવરૂપો પરિગ્ગહો નત્થીતિ દસ્સેતિ. એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૨૪૪. એવં તિકોટિકં સુઞ્ઞતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અજ્ઝત્તક્ખન્ધે અત્તાતિ બહિદ્ધા પરિક્ખારે અત્તનિયન્તિ કત્વા દ્વિકોટિકં દસ્સેન્તો અત્તનિ વા, ભિક્ખવે, સતીતિઆદિમાહ. તત્થ અયં સઙ્ખેપત્થો, ભિક્ખવે, અત્તનિ વા સતિ ઇદં મે પરિક્ખારજાતં અત્તનિયન્તિ અસ્સ, અત્તનિયેવ વા પરિક્ખારે સતિ અયં મે અત્તા ઇમસ્સ પરિક્ખારસ્સ સામીતિ, એવં અહન્તિ. સતિ મમાતિ, મમાતિ સતિ અહન્તિ યુત્તં ભવેય્ય. સચ્ચતોતિ ભૂતતો, થેતતોતિ તથતો થિરતો વા.

ઇદાનિ ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધે અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ એવં તિપરિવટ્ટવસેન અગ્ગણ્હન્તો અયં અરિટ્ઠો વિય મય્હં સાસને કલલં કચવરં પક્ખિપતીતિ દસ્સેન્તો તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વાતિઆદિમાહ. તત્થ અનિચ્ચં, ભન્તેતિ, ભન્તે, યસ્મા હુત્વા ન હોતિ, તસ્મા અનિચ્ચં. ઉપ્પાદવયવત્તિતો વિપરિણામતાવકાલિકનિચ્ચપટિક્ખેપટ્ઠેન વાતિ ચતૂહિ કારણેહિ અનિચ્ચં. દુક્ખં, ભન્તેતિ, ભન્તે, પટિપીળનાકારેન દુક્ખં, સન્તાપદુક્ખમદુક્ખવત્થુકસુખપટિક્ખેપટ્ઠેન વાતિ ચતૂહિ કારણેહિ દુક્ખં. વિપરિણામધમ્મન્તિ ભવસઙ્કન્તિઉપગમનસભાવં પકતિભાવવિજહનસભાવં. કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ યુત્તં નુ ખો તં ઇમેસં તિણ્ણં તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહાનં વસેન અહં મમાતિ એવં ગહેતું. નો હેતં, ભન્તેતિ ઇમિના તે ભિક્ખૂ અવસવત્તનાકારેન રૂપં, ભન્તે, અનત્તાતિ પટિજાનન્તિ. સુઞ્ઞઅસ્સામિકઅનિસ્સરઅત્તપટિક્ખેપટ્ઠેન વાતિ ચતૂહિ કારણેહિ અનત્તા.

ભગવા હિ કત્થચિ અનિચ્ચવસેન અનત્તત્તં દસ્સેતિ, કત્થચિ દુક્ખવસેન, કત્થચિ ઉભયવસેન. ‘‘ચક્ખુ અત્તાતિ યો વદેય્ય, તં ન ઉપપજ્જતિ, ચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચાતિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ, તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ ચક્ખુ અત્તાતિ યો વદેય્ય, ઇતિ ચક્ખુ અનત્તા’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૨૨) ઇમસ્મિઞ્હિ છછક્કસુત્તે અનિચ્ચવસેન અનત્તતં દસ્સેતિ. ‘‘રૂપઞ્ચ હિદં, ભિક્ખવે, અત્તા અભવિસ્સ, નયિદં રૂપં આબાધાય સંવત્તેય્ય, લબ્ભેથ ચ રૂપે ‘એવં મે રૂપં હોતુ, એવં મે રૂપં મા અહોસી’તિ. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, રૂપં અનત્તા, તસ્મા રૂપં આબાધાય સંવત્તતિ, ન ચ લબ્ભતિ રૂપે ‘એવં મે રૂપં હોતુ, એવં મે રૂપં મા અહોસી’’’તિ (મહાવ. ૨૦; સં. નિ. ૩.૫૯) ઇમસ્મિં અનત્તલક્ખણસુત્તે દુક્ખવસેન અનત્તતં દસ્સેતિ. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં, યદનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તદનત્તા, યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૭૬) ઇમસ્મિં અરહત્તસુત્તે ઉભયવસેન અનત્તતં દસ્સેતિ. કસ્મા? અનિચ્ચં દુક્ખઞ્ચ પાકટં. અનત્તાતિ ન પાકટં.

પરિભોગભાજનાદીસુ હિ ભિન્નેસુ અહો અનિચ્ચન્તિ વદન્તિ, અહો અનત્તાતિ વત્તા નામ નત્થિ. સરીરે ગણ્ડપિળકાદીસુ વા ઉટ્ઠિતાસુ કણ્ટકેન વા વિદ્ધા અહો દુક્ખન્તિ વદન્તિ, અહો અનત્તાતિ પન વત્તા નામ નત્થિ. કસ્મા? ઇદઞ્હિ અનત્તલક્ખણં નામ અવિભૂતં દુદ્દસં દુપ્પઞ્ઞાપનં. તેન તં ભગવા અનિચ્ચવસેન વા દુક્ખવસેન વા ઉભયવસેન વા દસ્સેતિ. તયિદં ઇમસ્મિમ્પિ તેપરિવટ્ટે અનિચ્ચદુક્ખવસેનેવ દસ્સિતં. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો.

તસ્મા તિહ, ભિક્ખવેતિ, ભિક્ખવે, યસ્મા એતરહિ અઞ્ઞદાપિ રૂપં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા, તસ્માતિ અત્થો. યંકિઞ્ચિ રૂપન્તિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે ખન્ધનિદ્દેસે વિત્થારિતાનેવ.

૨૪૫. નિબ્બિન્દતીતિ ઉક્કણ્ઠતિ. એત્થ ચ નિબ્બિદાતિ વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સના અધિપ્પેતા. વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સનાય હિ બહૂનિ નામાનિ. એસા હિ કત્થચિ સઞ્ઞગ્ગન્તિ વુત્તા. કત્થચિ ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ. કત્થચિ પારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગન્તિ. કત્થચિ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ. કત્થચિ તમ્મયતાપરિયાદાનન્તિ. કત્થચિ તીહિ નામેહિ. કત્થચિ દ્વીહીતિ.

તત્થ પોટ્ઠપાદસુત્તે તાવ ‘‘સઞ્ઞા ખો, પોટ્ઠપાદ, પઠમં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા ઞાણ’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૪૧૬) એવં સઞ્ઞગ્ગન્તિ વુત્તા. સુસિમસુત્તે ‘‘પુબ્બે ખો, સુસિમ, ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, પચ્છા નિબ્બાને ઞાણ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૭૦) એવં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ વુત્તા. દસુત્તરસુત્તે ‘‘પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગ’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૯) એવં પારિસુદ્ધિપદાનિયઙ્ગન્તિ વુત્તા. રથવિનીતે ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૫૭) એવં પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ વુત્તા. સળાયતનવિભઙ્ગે ‘‘અતમ્મયતં, ભિક્ખવે, નિસ્સાય અતમ્મયતં આગમ્મ યાયં ઉપેક્ખા નાનત્તા નાનત્તસિતા, તં અભિનિવજ્જેત્વા યાયં ઉપેક્ખા એકત્તા એકત્તસિતા, તં નિસ્સાય તં આગમ્મ એવમેતિસ્સા પહાનં હોતિ, એવમેતિસ્સા સમતિક્કમો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૦) એવં તમ્મયતાપરિયાદાનન્તિ વુત્તા. પટિસમ્ભિદામગ્ગે ‘‘યા ચ મુઞ્ચિતુકમ્યતા, યા ચ પટિસઙ્ખાનુપસ્સના, યા ચ સઙ્ખારુપેક્ખા, ઇમે ધમ્મા એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૫૪) એવં તીહિ નામેહિ વુત્તા. પટ્ઠાને ‘‘અનુલોમં ગોત્રભુસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો, અનુલોમં વોદાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) એવં દ્વીહિ નામેહિ વુત્તા. ઇમસ્મિં પન અલગદ્દસુત્તે નિબ્બિન્દતીતિ નિબ્બિદાનામેન આગતા.

નિબ્બિદા વિરજ્જતીતિ એત્થ વિરાગોતિ મગ્ગો વિરાગા વિમુચ્ચતીતિ એત્થ વિરાગેન મગ્ગેન વિમુચ્ચતીતિ ફલં કથિતં. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતીતિ ઇધ પચ્ચવેક્ખણા કથિતા.

એવં વિમુત્તચિત્તં મહાખીણાસવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સ યથાભૂતેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ નામં ગણ્હન્તો અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. અવિજ્જાતિ વટ્ટમૂલિકા અવિજ્જા. અયઞ્હિ દુરુક્ખિપનટ્ઠેન પલિઘોતિ વુચ્ચતિ. તેનેસ તસ્સ ઉક્ખિત્તત્તા ઉક્ખિત્તપલિઘોતિ વુત્તો. તાલાવત્થુકતાતિ સીસચ્છિન્નતાલો વિય કતા, સમૂલં વા તાલં ઉદ્ધરિત્વા તાલસ્સ વત્થુ વિય કતા, યથા તસ્મિં વત્થુસ્મિં પુન સો તાલો ન પઞ્ઞાયતિ, એવં પુન અપઞ્ઞત્તિભાવં નીતાતિ અત્થો. પોનોબ્ભવિકોતિ પુનબ્ભવદાયકો. જાતિસંસારોતિઆદીસુ જાયનવસેન ચેવ સંસરણવસેન ચ એવં લદ્ધનામાનં પુનબ્ભવખન્ધાનં પચ્ચયો કમ્માભિસઙ્ખારો. સો હિ પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિકરણવસેન પરિક્ખિપિત્વા ઠિતત્તા પરિક્ખાતિ વુચ્ચતિ, તેનેસ તસ્સા સંકિણ્ણત્તા વિકિણ્ણત્તા સંકિણ્ણપરિક્ખોતિ વુત્તો. તણ્હાતિ વટ્ટમૂલિકા તણ્હા. અયઞ્હિ ગમ્ભીરાનુગતટ્ઠેન એસિકાતિ વુચ્ચતિ. તેનેસ તસ્સા અબ્બૂળ્હત્તા લુઞ્ચિત્વા છડ્ડિતત્તા અબ્બૂળ્હેસિકોતિ વુત્તો. ઓરમ્ભાગિયાનીતિ ઓરં ભજનકાનિ કામભવે ઉપપત્તિપચ્ચયાનિ. એતાનિ હિ કવાટં વિય નગરદ્વારં ચિત્તં પિદહિત્વા ઠિતત્તા અગ્ગળાતિ વુચ્ચન્તિ. તેનેસ તેસં નિરાકતત્તા ભિન્નત્તા નિરગ્ગળોતિ વુત્તો. અરિયોતિ નિક્કિલેસો પરિસુદ્ધો. પન્નદ્ધજોતિ પતિતમાનદ્ધજો. પન્નભારોતિ ખન્ધભારકિલેસભારઅભિસઙ્ખારભારપઞ્ચકામગુણભારા પન્ના ઓરોહિતા અસ્સાતિ પન્નભારો. અપિચ ઇધ માનભારસ્સેવ ઓરોપિતત્તા પન્નભારોતિ અધિપ્પેતો. વિસંયુત્તોતિ ચતૂહિ યોગેહિ સબ્બકિલેસેહિ ચ વિસંયુત્તો. ઇધ પન માનસંયોગેનેવ વિસંયુત્તત્તા વિસંયુત્તોતિ અધિપ્પેતો. અસ્મિમાનોતિ રૂપે અસ્મીતિ માનો, વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણે અસ્મીતિ માનો.

એત્તાવતા ભગવતા મગ્ગેન કિલેસે ખેપેત્વા નિરોધસયનવરગતસ્સ નિબ્બાનારમ્મણં ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા વિહરતો ખીણાસવસ્સ કાલો દસ્સિતો. યથા હિ દ્વે નગરાનિ એકં ચોરનગરં, એકં ખેમનગરં. અથ એકસ્સ મહાયોધસ્સ એવં ભવેય્ય – ‘‘યાવિમં ચોરનગરં તિટ્ઠતિ, તાવ ખેમનગરં ભયતો ન મુચ્ચતિ, ચોરનગરં અનગરં કરિસ્સામી’’તિ સન્નાહં કત્વા ખગ્ગં ગહેત્વા ચોરનગરં ઉપસઙ્કમિત્વા નગરદ્વારે ઉસ્સાપિતે એસિકત્થમ્ભે ખગ્ગેન છિન્દિત્વા સદ્વારબાહકં કવાટં છિન્દિત્વા પલિઘં ઉક્ખિપિત્વા પાકારં ભિન્દન્તો પરિક્ખં સંકિરિત્વા નગરસોભનત્થાય ઉસ્સિતે ધજે પાતેત્વા નગરં અગ્ગિના ઝાપેત્વા ખેમનગરં પવિસિત્વા પાસાદં અભિરુય્હ ઞાતિગણપરિવુતો સુરસભોજનં ભુઞ્જેય્ય, એવં ચોરનગરં વિય સક્કાયો, ખેમનગરં વિય નિબ્બાનં, મહાયોધો વિય યોગાવચરો. તસ્સેવં હોતિ, ‘‘યાવ સક્કાયવટ્ટં વત્તતિ, તાવ દ્વત્તિંસકમ્મકારણઅટ્ઠનવુતિરોગપઞ્ચવીસતિમહાભયેહિ પરિમુચ્ચનં નત્થી’’તિ. સો મહાયોધો વિય સન્નાહં સીલસન્નાહં કત્વા, પઞ્ઞાખગ્ગં ગહેત્વા ખગ્ગેન એસિકત્થમ્ભે વિય અરહત્તમગ્ગેન તણ્હેસિકં લુઞ્ચિત્વા, સો યોધો સદ્વારબાહકં નગરકવાટં વિય પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનગ્ગળં ઉગ્ઘાટેત્વા, સો યોધો પલિઘં વિય, અવિજ્જાપલિઘં ઉક્ખિપિત્વા, સો યોધો પાકારં ભિન્દન્તો પરિક્ખં વિય કમ્માભિસઙ્ખારં ભિન્દન્તો જાતિસંસારપરિક્ખં સંકિરિત્વા, સો યોધો નગરસોભનત્થાય ઉસ્સાપિતે ધજે વિય માનદ્ધજે પાતેત્વા સક્કાયનગરં ઝાપેત્વા, સો યોધો ખેમનગરે ઉપરિપાસાદે સુરસભોજનં વિય કિલેસનિબ્બાનં નગરં પવિસિત્વા અમતનિરોધારમ્મણં ફલસમાપત્તિસુખં અનુભવમાનો કાલં વીતિનામેતિ.

૨૪૬. ઇદાનિ એવં વિમુત્તચિત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ પરેહિ અનધિગમનીયવિઞ્ઞાણતં દસ્સેન્તો એવં વિમુત્તચિત્તં ખોતિઆદિમાહ. તત્થ અન્વેસન્તિ અન્વેસન્તા ગવેસન્તા. ઇદં નિસ્સિતન્તિ ઇદં નામ નિસ્સિતં. તથાગતસ્સાતિ એત્થ સત્તોપિ તથાગતોતિ અધિપ્પેતો, ઉત્તમપુગ્ગલો ખીણાસવોપિ. અનનુવિજ્જોતિ અસંવિજ્જમાનો વા અવિન્દેય્યો વા. તથાગતોતિ હિ સત્તે ગહિતે અસંવિજ્જમાનોતિ અત્થો વટ્ટતિ, ખીણાસવે ગહિતે અવિન્દેય્યોતિ અત્થો વટ્ટતિ.

તત્થ પુરિમનયે અયમધિપ્પાયો – ભિક્ખવે, અહં દિટ્ઠેવ ધમ્મે ધરમાનકંયેવ ખીણાસવં તથાગતો સત્તો પુગ્ગલોતિ ન પઞ્ઞપેમિ. અપ્પટિસન્ધિકં પન પરિનિબ્બુતં ખીણાસવં સત્તોતિ વા પુગ્ગલોતિ વા કિં પઞ્ઞપેસ્સામિ? અનનુવિજ્જો તથાગતો. ન હિ પરમત્થતો સત્તો નામ કોચિ અત્થિ, તસ્સ અવિજ્જમાનસ્સ ઇદં નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણન્તિ અન્વેસન્તાપિ કિં અધિગચ્છિસ્સન્તિ? કથં પટિલભિસ્સન્તીતિ અત્થો. દુતિયનયે અયમધિપ્પાયો – ભિક્ખવે, અહં દિટ્ઠેવ ધમ્મે ધરમાનકંયેવ ખીણાસવં વિઞ્ઞાણવસેન ઇન્દાદીહિ અવિન્દિયં વદામિ. ન હિ સઇન્દા દેવા સબ્રહ્મકા સપજાપતિકા અન્વેસન્તાપિ ખીણાસવસ્સ વિપસ્સનાચિત્તં વા મગ્ગચિત્તં વા ફલચિત્તં વા, ઇદં નામ આરમ્મણં નિસ્સાય વત્તતીતિ જાનિતું સક્કોન્તિ. તે અપ્પટિસન્ધિકસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ કિં જાનિસ્સન્તીતિ?

અસતાતિ અસન્તેન. તુચ્છાતિ તુચ્છકેન. મુસાતિ મુસાવાદેન. અભૂતેનાતિ યં નત્થિ, તેન. અબ્ભાચિક્ખન્તીતિ અભિઆચિક્ખન્તિ, અભિભવિત્વા વદન્તિ. વેનયિકોતિ વિનયતિ વિનાસેતીતિ વિનયો, સો એવ વેનયિકો, સત્તવિનાસકોતિ અધિપ્પાયો. યથા ચાહં ન, ભિક્ખવેતિ, ભિક્ખવે, યેન વાકારેન અહં ન સત્તવિનાસકો. યથા ચાહં ન વદામીતિ યેન વા કારણેન અહં સત્તવિનાસં ન પઞ્ઞપેમિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથાહં ન સત્તવિનાસકો, યથા ચ ન સત્તવિનાસં પઞ્ઞપેમિ, તથા મં તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા ‘‘વેનયિકો સમણો ગોતમો’’તિ વદન્તા સત્તવિનાસકો સમણો ગોતમોતિ ચ, ‘‘સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞપેતી’’તિ વદન્તા સત્તવિનાસં પઞ્ઞપેતીતિ ચ અસતા તુચ્છા મુસા અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તીતિ.

પુબ્બે ચાતિ પુબ્બે મહાબોધિમણ્ડમ્હિયેવ ચ. એતરહિ ચાતિ એતરહિ ધમ્મદેસનાયઞ્ચ. દુક્ખઞ્ચેવ પઞ્ઞપેમિ, દુક્ખસ્સ ચ નિરોધન્તિ ધમ્મચક્કં અપ્પવત્તેત્વા બોધિમણ્ડે વિહરન્તોપિ ધમ્મચક્કપ્પવત્તનતો પટ્ઠાય ધમ્મં દેસેન્તોપિ ચતુસચ્ચમેવ પઞ્ઞપેમીતિ અત્થો. એત્થ હિ દુક્ખગ્ગહણેન તસ્સ મૂલભૂતો સમુદયો, નિરોધગ્ગહણેન તંસમ્પાપકો મગ્ગો ગહિતોવ હોતીતિ વેદિતબ્બો. તત્ર ચેતિ તસ્મિં ચતુસચ્ચપ્પકાસને. પરેતિ સચ્ચાનિ આજાનિતું પટિવિજ્ઝિતું અસમત્થપુગ્ગલા. અક્કોસન્તીતિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તિ. પરિભાસન્તીતિ વાચાય પરિભાસન્તિ. રોસેન્તિ વિહેસેન્તીતિ રોસેસ્સામ વિહેસેસ્સામાતિ અધિપ્પાયેન ઘટ્ટેન્તિ દુક્ખાપેન્તિ. તત્રાતિ તેસુ અક્કોસાદીસુ, તેસુ વા પરપુગ્ગલેસુ. આઘાતોતિ કોપો. અપ્પચ્ચયોતિ દોમનસ્સં. અનભિરદ્ધીતિ અતુટ્ઠિ.

તત્ર ચેતિ ચતુસચ્ચપ્પકાસનેયેવ. પરેતિ ચતુસચ્ચપ્પકાસનં આજાનિતું પટિવિજ્ઝિતું સમત્થપુગ્ગલા. આનન્દોતિ આનન્દપીતિ. ઉપ્પિલાવિતત્તન્તિ ઉપ્પિલાપનપીતિ. તત્ર ચેતિ ચતુસચ્ચપ્પકાસનમ્હિયેવ. તત્રાતિ સક્કારાદીસુ. યં ખો ઇદં પુબ્બે પરિઞ્ઞાતન્તિ ઇદં ખન્ધપઞ્ચકં પુબ્બે બોધિમણ્ડે તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતં. તત્થમેતિ તસ્મિં ખન્ધપઞ્ચકે ઇમે. કિં વુત્તં હોતિ? તત્રાપિ તથાગતસ્સ ઇમે સક્કારા મયિ કરીયન્તીતિ વા અહં એતે અનુભવામીતિ વા ન હોતિ. પુબ્બે પરિઞ્ઞાતક્ખન્ધપઞ્ચકંયેવ એતે સક્કારે અનુભોતીતિ એત્તકમેવ હોતીતિ. તસ્માતિ યસ્મા સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિતું અસમત્થા તથાગતમ્પિ અક્કોસન્તિ, તસ્મા. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૨૪૭. તસ્મા તિહ, ભિક્ખવે, યં ન તુમ્હાકન્તિ યસ્મા અત્તનિયેપિ છન્દરાગપ્પહાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય સંવત્તતિ, તસ્મા યં ન તુમ્હાકં, તં પજહથાતિ અત્થો. યથાપચ્ચયં વા કરેય્યાતિ યથા યથા ઇચ્છેય્ય તથા તથા કરેય્ય. ન હિ નો એતં, ભન્તે, અત્તા વાતિ, ભન્તે, એતં તિણકટ્ઠસાખાપલાસં અમ્હાકં નેવ અત્તા ન અમ્હાકં રૂપં ન વિઞ્ઞાણન્તિ વદન્તિ. અત્તનિયં વાતિ અમ્હાકં ચીવરાદિપરિક્ખારોપિ ન હોતીતિ અત્થો. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં ન તુમ્હાકં તં પજહથાતિ ભગવા, ખન્ધપઞ્ચકંયેવ ન તુમ્હાકન્તિ દસ્સેત્વા પજહાપેતિ, તઞ્ચ ખો ન ઉપ્પાટેત્વા, લુઞ્ચિત્વા વા. છન્દરાગવિનયેન પનેતં પજહાપેતિ.

૨૪૮. એવં સ્વાક્ખાતોતિ એત્થ તિપરિવટ્ટતો પટ્ઠાય યાવ ઇમં ઠાનં આહરિતુમ્પિ વટ્ટતિ, પટિલોમેન પેમમત્તકેન સગ્ગપરાયણતો પટ્ઠાય યાવ ઇમં ઠાનં આહરિતુમ્પિ વટ્ટતિ. સ્વાક્ખાતોતિ સુકથિતો. સુકથિતત્તા એવ ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો. છિન્નપિલોતિકોતિ પિલોતિકા વુચ્ચતિ છિન્નં ભિન્નં તત્થ તત્થ સિબ્બિતં ગણ્ઠિકતં જિણ્ણં વત્થં, તં યસ્સ નત્થિ, અટ્ઠહત્થં વા નવહત્થં વા અહતસાટકં નિવત્થો, સો છિન્નપિલોતિકો નામ. અયમ્પિ ધમ્મો તાદિસો, ન હેત્થ કોહઞ્ઞાદિવસેન છિન્નભિન્નસિબ્બિતગણ્ઠિકતભાવો અત્થિ. અપિચ કચવરો પિલોતિકોતિ વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ સાસને સમણકચવરં નામ પતિટ્ઠાતું ન લભતિ. તેનેવાહ –

‘‘કારણ્ડવં નિદ્ધમથ, કસમ્બુઞ્ચાપકસ્સથ;

તતો પલાપે વાહેથ, અસ્સમણે સમણમાનિને.

નિદ્ધમિત્વાન પાપિચ્છે, પાપઆચારગોચરે;

સુદ્ધા સુદ્ધેહિ સંવાસં, કપ્પયવ્હો પતિસ્સતા;

તતો સમગ્ગા નિપકા, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સથા’’તિ. (સુ. નિ. ૨૮૩-૨૮૫);

ઇતિ સમણકચવરસ્સ છિન્નત્તાપિ અયં ધમ્મો છિન્નપિલોતિકો નામ હોતિ. વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાયાતિ તેસં વટ્ટં અપઞ્ઞત્તિભાવં ગતં નિપ્પઞ્ઞત્તિકં જાતં. એવરૂપો મહાખીણાસવો એવં સ્વાક્ખાતે સાસનેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યથા ચ ખીણાસવો, એવં અનાગામિઆદયોપિ.

તત્થ ધમ્માનુસારિનો સદ્ધાનુસારિનોતિ ઇમે દ્વે સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠા હોન્તિ. યથાહ – ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો ધમ્માનુસારી? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, પઞ્ઞાવાહિં પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ધમ્માનુસારી. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો પુગ્ગલો ધમ્માનુસારી, ફલે ઠિતો દિટ્ઠિપ્પત્તો. કતમો ચ પુગ્ગલો સદ્ધાનુસારી? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, સદ્ધાવાહિં સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સદ્ધાનુસારી. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો પુગ્ગલો સદ્ધાનુસારી, ફલે ઠિતો સદ્ધાવિમુત્તો’’તિ (પુ. પ. ૩૦). યેસં મયિ સદ્ધામત્તં પેમમત્તન્તિ ઇમિના યેસં અઞ્ઞો અરિયધમ્મો નત્થિ, તથાગતે પન સદ્ધામત્તં પેમમત્તમેવ હોતિ. તે વિપસ્સકપુગ્ગલા અધિપ્પેતા. વિપસ્સકભિક્ખૂનઞ્હિ એવં વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નિસિન્નાનં દસબલે એકા સદ્ધા એકં પેમં ઉપ્પજ્જતિ. તાય સદ્ધાય તેન પેમેન હત્થે ગહેત્વા સગ્ગે ઠપિતા વિય હોન્તિ, નિયતગતિકા કિર એતે. પોરાણકત્થેરા પન એવરૂપં ભિક્ખું ચૂળસોતાપન્નોતિ વદન્તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અલગદ્દૂપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.