૪. ચૂળદુક્ખક્ખન્ધસુત્તવણ્ણના

૧૭૫. એવં મે સુતન્તિ ચૂળદુક્ખક્ખન્ધસુત્તં. તત્થ સક્કેસૂતિ એવંનામકે જનપદે. સો હિ જનપદો સક્યાનં રાજકુમારાનં વસનટ્ઠાનત્તા સક્યાત્વેવ સઙ્ખ્યં ગતો. સક્યાનં પન ઉપ્પત્તિ અમ્બટ્ઠસુત્તે આગતાવ. કપિલવત્થુસ્મિન્તિ એવંનામકે નગરે. તઞ્હિ કપિલસ્સ ઇસિનો નિવાસટ્ઠાને કતત્તા કપિલવત્થૂતિ વુત્તં, તં ગોચરગામં કત્વા. નિગ્રોધારામેતિ નિગ્રોધો નામ સક્કો, સો ઞાતિસમાગમકાલે કપિલવત્થું આગતે ભગવતિ અત્તનો આરામે વિહારં કારેત્વા ભગવતો નિય્યાતેસિ, તસ્મિં વિહરતીતિ અત્થો. મહાનામોતિ અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ ભાતા ભગવતો ચુળપિતુપુત્તો. સુદ્ધોદનો સુક્કોદનો સક્કોદનો ધોતોદનો અમિતોદનોતિ ઇમે પઞ્ચ જના ભાતરો. અમિતા નામ દેવી તેસં ભગિની. તિસ્સત્થેરો તસ્સા પુત્તો. તથાગતો ચ નન્દત્થેરો ચ સુદ્ધોદનસ્સ પુત્તા, મહાનામો ચ અનુરુદ્ધત્થેરો ચ સુક્કોદનસ્સ. આનન્દત્થેરો અમિતોદનસ્સ, સો ભગવતો કનિટ્ઠો. મહાનામો મહલ્લકતરો સકદાગામી અરિયસાવકો.

દીઘરત્તન્તિ મય્હં સકદાગામિફલુપ્પત્તિતો પટ્ઠાય ચિરરત્તં જાનામીતિ દસ્સેતિ. લોભધમ્માતિ લોભસઙ્ખાતા ધમ્મા, નાનપ્પકારકં લોભંયેવ સન્ધાય વદતિ. ઇતરેસુપિ દ્વીસુ એસેવ નયો. પરિયાદાય તિટ્ઠન્તીતિ ખેપેત્વા તિટ્ઠન્તિ. ઇદઞ્હિ પરિયાદાનં નામ ‘‘સબ્બં હત્થિકાયં પરિયાદિયિત્વા સબ્બં અસ્સકાયં સબ્બં રથકાયં સબ્બં પત્તિકાયં પરિયાદિયિત્વા જીવન્તંયેવ નં ઓસજ્જેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧૨૬) એત્થ ગહણે આગતં. ‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા સબ્બં કામરાગં પરિયાદિયતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૦૨) એત્થ ખેપને. ઇધાપિ ખેપને અધિપ્પેતં. તેન વુત્તં ‘‘પરિયાદિયિત્વાતિ ખેપેત્વા’’તિ.

યેન મે એકદા લોભધમ્માપીતિ યેન મય્હં એકેકસ્મિં કાલે લોભધમ્માપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તીતિ પુચ્છતિ. અયં કિર રાજા ‘‘સકદાગામિમગ્ગેન લોભદોસમોહા નિરવસેસા પહીયન્તી’’તિ સઞ્ઞી અહોસિ, અયં ‘‘અપ્પહીનં મે અત્થી’’તિપિ જાનાતિ, અપ્પહીનકં ઉપાદાય પહીનકમ્પિ પુન પચ્છતોવાવત્તતીતિ સઞ્ઞી હોતિ. અરિયસાવકસ્સ એવં સન્દેહો ઉપ્પજ્જતીતિ? આમ ઉપ્પજ્જતિ. કસ્મા? પણ્ણત્તિયા અકોવિદત્તા. ‘‘અયં કિલેસો અસુકમગ્ગવજ્ઝો’’તિ ઇમિસ્સા પણ્ણત્તિયા અકોવિદસ્સ હિ અરિયસાવકસ્સપિ એવં હોતિ. કિં તસ્સ પચ્ચવેક્ખણા નત્થીતિ? અત્થિ. સા પન ન સબ્બેસં પરિપુણ્ણા હોતિ. એકો હિ પહીનકિલેસમેવ પચ્ચવેક્ખતિ. એકો અવસિટ્ઠકિલેસમેવ, એકો મગ્ગમેવ, એકો ફલમેવ, એકો નિબ્બાનમેવ. ઇમાસુ પન પઞ્ચસુ પચ્ચવેક્ખણાસુ એકં વા દ્વે વા નો લદ્ધું ન વટ્ટતિ. ઇતિ યસ્સ પચ્ચવેક્ખણા ન પરિપુણ્ણા, તસ્સ મગ્ગવજ્ઝકિલેસપણ્ણત્તિયં અકોવિદત્તા એવં હોતિ.

૧૭૬. સો એવ ખો તેતિ સોયેવ લોભો દોસો મોહો ચ તવ સન્તાને અપ્પહીનો, ત્વં પન પહીનસઞ્ઞી અહોસીતિ દસ્સેતિ. સો ચ હિ તેતિ સો તુય્હં લોભદોસમોહધમ્મો. કામેતિ દુવિધે કામે. ન પરિભુઞ્જેય્યાસીતિ મયં વિય પબ્બજેય્યાસીતિ દસ્સેતિ.

૧૭૭. અપ્પસ્સાદાતિ પરિત્તસુખા. બહુદુક્ખાતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકદુક્ખમેવેત્થ બહુકં. બહુપાયાસાતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકો ઉપાયાસકિલેસોયેવેત્થ બહુ. આદીનવોતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકો ઉપદ્દવો. એત્થ ભિય્યોતિ એતેસુ કામેસુ અયં આદીનવોયેવ બહુ. અસ્સાદો પન હિમવન્તં ઉપનિધાય સાસપો વિય અપ્પો, પરિત્તકો. ઇતિ ચેપિ મહાનામાતિ મહાનામ એવં ચેપિ અરિયસાવકસ્સ. યથાભૂતન્તિ યથાસભાવં. સમ્મા નયેન કારણેન પઞ્ઞાય સુટ્ઠુ દિટ્ઠં હોતીતિ દસ્સેતિ. તત્થ પઞ્ઞાયાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય, હેટ્ઠામગ્ગદ્વયઞાણેનાતિ અત્થો. સો ચાતિ સો એવ મગ્ગદ્વયેન દિટ્ઠકામાદીનવો અરિયસાવકો. પીતિસુખન્તિ ઇમિના સપ્પીતિકાનિ દ્વે ઝાનાનિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞં વા તતો સન્તતરન્તિ તતો ઝાનદ્વયતો સન્તતરં અઞ્ઞં ઉપરિઝાનદ્વયઞ્ચેવ મગ્ગદ્વયઞ્ચ. નેવ તાવ અનાવટ્ટી કામેસુ હોતીતિ અથ ખો સો દ્વે મગ્ગે પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતોપિ અરિયસાવકો ઉપરિ ઝાનાનં વા મગ્ગાનં વા અનધિગતત્તા નેવ તાવ કામેસુ અનાવટ્ટી હોતિ, અનાવટ્ટિનો અનાભોગો ન હોતિ. આવટ્ટિનો સાભોગોયેવ હોતિ. કસ્મા? ચતૂહિ ઝાનેહિ વિક્ખમ્ભનપ્પહાનસ્સ, દ્વીહિ મગ્ગેહિ સમુચ્છેદપ્પહાનસ્સ અભાવા.

મય્હમ્પિ ખોતિ ન કેવલં તુય્હેવ, અથ ખો મય્હમ્પિ. પુબ્બેવ સમ્બોધાતિ મગ્ગસમ્બોધિતો પઠમતરમેવ. પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠં હોતીતિ એત્થ ઓરોધનાટકા પજહનપઞ્ઞા અધિપ્પેતા. પીતિસુખં નાજ્ઝગમન્તિ સપ્પીતિકાનિ દ્વે ઝાનાનિ ન પટિલભિં. અઞ્ઞં વા તતો સન્તતરન્તિ ઇધ ઉપરિ ઝાનદ્વયં ચેવ ચત્તારો ચ મગ્ગા અધિપ્પેતા. પચ્ચઞ્ઞાસિન્તિ પટિઅઞ્ઞાસિં.

૧૭૯. એકમિદાહં મહાનામ સમયન્તિ કસ્મા આરદ્ધં? અયં પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. હેટ્ઠા કામાનં અસ્સાદોપિ આદીનવોપિ કથિતો, નિસ્સરણં ન કથિતં, તં કથેતું અયં દેસના આરદ્ધા. કામસુખલ્લિકાનુયોગો હિ એકો અન્તો અત્તકિલમથાનુયોગો એકોતિ ઇમેહિ અન્તેહિ મુત્તં મમ સાસનન્તિ ઉપરિ ફલસમાપત્તિસીસેન સકલસાસનં દસ્સેતુમ્પિ અયં દેસના આરદ્ધા.

ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતેતિ તસ્સ પબ્બતસ્સ ગિજ્ઝસદિસં કૂટં અત્થિ, તસ્મા ગિજ્ઝકૂટોતિ વુચ્ચતિ. ગિજ્ઝા વા તસ્સ કૂટેસુ નિવસન્તીતિપિ ગિજ્ઝકૂટોતિ વુચ્ચતિ. ઇસિગિલિપસ્સેતિ ઇસિગિલિપબ્બતસ્સ પસ્સે. કાળસિલાયન્તિ કાળવણ્ણે પિટ્ઠિપાસાણે. ઉબ્ભટ્ઠકા હોન્તીતિ ઉદ્ધંયેવ ઠિતકા હોન્તિ અનિસિન્ના. ઓપક્કમિકાતિ ઉબ્ભટ્ઠકાદિના અત્તનો ઉપક્કમેન નિબ્બત્તિતા. નિગણ્ઠો, આવુસોતિ અઞ્ઞં કારણં વત્તું અસક્કોન્તા નિગણ્ઠસ્સ ઉપરિ પક્ખિપિંસુ. સબ્બઞ્ઞૂ સબ્બદસ્સાવીતિ સો અમ્હાકં સત્થા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં સબ્બં જાનાતિ પસ્સતીતિ દસ્સેતિ. અપરિસેસં ઞાણદસ્સનં પટિજાનાતીતિ સો અમ્હાકં સત્થા અપરિસેસં ધમ્મં જાનન્તો અપરિસેસસઙ્ખાતં ઞાણદસ્સનં પટિજાનાતિ, પટિજાનન્તો ચ એવં પટિજાનાતિ ‘‘ચરતો ચ મે તિટ્ઠતો ચ…પે… પચ્ચુપટ્ઠિત’’ન્તિ. તત્થ સતતન્તિ નિચ્ચં. સમિતન્તિ તસ્સેવ વેવચનં.

૧૮૦. કિં પન તુમ્હે, આવુસો, નિગણ્ઠા જાનાથ એત્તકં વા દુક્ખં નિજ્જિણ્ણન્તિ ઇદં ભગવા પુરિસો નામ યં કરોતિ, તં જાનાતિ. વીસતિકહાપણે ઇણં ગહેત્વા દસ દત્વા ‘‘દસ મે દિન્ના દસ અવસિટ્ઠા’’તિ જાનાતિ, તેપિ દત્વા ‘‘સબ્બં દિન્ન’’ન્તિ જાનાતિ. ખેત્તસ્સ તતિયભાગં લાયિત્વા ‘‘એકો ભાગો લાયિતો, દ્વે અવસિટ્ઠા’’તિ જાનાતિ. પુન એકં લાયિત્વા ‘‘દ્વે લાયિતા, એકો અવસિટ્ઠો’’તિ જાનાતિ. તસ્મિમ્પિ લાયિતે ‘‘સબ્બં નિટ્ઠિત’’ન્તિ જાનાતિ, એવં સબ્બકિચ્ચેસુ કતઞ્ચ અકતઞ્ચ જાનાતિ, તુમ્હેહિપિ તથા ઞાતબ્બં સિયાતિ દસ્સેતિ. અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનન્તિ ઇમિના અકુસલં પહાય કુસલં ભાવેત્વા સુદ્ધન્તં પત્તો નિગણ્ઠો નામ તુમ્હાકં સાસને અત્થીતિ પુચ્છતિ.

એવં સન્તેતિ તુમ્હાકં એવં અજાનનભાવે સતિ. લુદ્દાતિ લુદ્દાચારા. લોહિતપાણિનોતિ પાણે જીવિતા વોરોપેન્તા લોહિતેન મક્ખિતપાણિનો. પાણં હિ હનન્તસ્સપિ યસ્સ લોહિતેન પાણિ ન મક્ખિયતિ, સોપિ લોહિતપાણીત્વેવ વુચ્ચતિ. કુરૂરકમ્મન્તાતિ દારુણકમ્મા. માતરિ પિતરિ ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણાદીસુ ચ કતાપરાધા. માગવિકાદયો વા કક્ખળકમ્મા.

ન ખો, આવુસો, ગોતમાતિ ઇદં નિગણ્ઠા ‘‘અયં અમ્હાકં વાદે દોસં દેતિ, મયમ્પિસ્સ દોસં આરોપેમા’’તિ મઞ્ઞમાના આરભિંસુ. તસ્સત્થો, ‘‘આવુસો, ગોતમ યથા તુમ્હે પણીતચીવરાનિ ધારેન્તા સાલિમંસોદનં ભુઞ્જન્તા દેવવિમાનવણ્ણાય ગન્ધકુટિયા વસમાના સુખેન સુખં અધિગચ્છથ, ન એવં સુખેન સુખં અધિગન્તબ્બં. યથા પન મયં ઉક્કુટિકપ્પધાનાદીહિ નાનપ્પકારણં દુક્ખં અનુભવામ, એવં દુક્ખેન સુખં અધિગન્તબ્બ’’ન્તિ. સુખેન ચ હાવુસોતિ ઇદં સચે સુખેન ચ સુખં અધિગન્તબ્બં સિયા. રાજા અધિગચ્છેય્યાતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. તત્થ માગધોતિ મગધરટ્ઠસ્સ ઇસ્સરો. સેનિયોતિ તસ્સ નામં. બિમ્બીતિ અત્તભાવસ્સ નામં. સો તસ્સ સારભૂતો દસ્સનીયો પાસાદિકો અત્તભાવસમિદ્ધિયા બિમ્બિસારોતિ વુચ્ચતિ. સુખવિહારિતરોતિ ઇદં તે નિગણ્ઠા રઞ્ઞો તીસુ પાસાદેસુ તિવિધવયેહિ નાટકેહિ સદ્ધિં સમ્પત્તિઅનુભવનં સન્ધાય વદન્તિ. અદ્ધાતિ એકંસેન. સહસા અપ્પટિસઙ્ખાતિ સાહસં કત્વા, અપ્પચ્ચવેક્ખિત્વાવ યથા રત્તો રાગવસેન દુટ્ઠો દોસવસેન મૂળ્હો મોહવસેન ભાસતિ, એવમેવં વાચા ભાસિતાતિ દસ્સેતિ.

તત્થ પટિપુચ્છિસ્સામીતિ તસ્મિં અત્થે પુચ્છિસ્સામિ. યથા વો ખમેય્યાતિ યથા તુમ્હાકં રુચ્ચેય્ય. પહોતીતિ સક્કોતિ.

અનિઞ્જમાનોતિ અચલમાનો. એકન્તસુખં પટિસંવેદીતિ નિરન્તરસુખં પટિસંવેદી. ‘‘અહં ખો, આવુસો, નિગણ્ઠા પહોમિ…પે… એકન્તસુખં પટિસંવેદી’’તિ ઇદં અત્તનો ફલસમાપત્તિસુખં દસ્સેન્તો આહ. એત્થ ચ કથાપતિટ્ઠાપનત્થં રાજવારે સત્ત આદિં કત્વા પુચ્છા કતા. સત્ત રત્તિન્દિવાનિ નપ્પહોતીતિ હિ વુત્તે છ પઞ્ચ ચત્તારીતિ સુખં પુચ્છિતું હોતિ. સુદ્ધવારે પન સત્તાતિ વુત્તે પુન છ પઞ્ચ ચત્તારીતિ વુચ્ચમાનં અનચ્છરિયં હોતિ, તસ્મા એકં આદિં કત્વા દેસના કતા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચૂળદુક્ખક્ખન્ધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.