૨. સીહનાદવગ્ગો

૧. ચૂળસીહનાદસુત્તવણ્ણના

૧૩૯. એવં મે સુતન્તિ ચૂળસીહનાદસુત્તં. યસ્મા પનસ્સ અત્થુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો, તસ્મા તં દસ્સેત્વા ચસ્સ અનુપુબ્બપદવણ્ણનં કરિસ્સામ. કતરાય પનિદં અત્થુપ્પત્તિયા નિક્ખિત્તન્તિ? લાભસક્કારપચ્ચયા તિત્થિયપરિદેવિતે. ભગવતો કિર ધમ્મદાયાદસુત્તે વુત્તનયેન મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ. ચતુપ્પમાણિકો હિ અયં લોકસન્નિવાસો, રૂપપ્પમાણો રૂપપ્પસન્નો, ઘોસપ્પમાણો ઘોસપ્પસન્નો, લૂખપ્પમાણો લૂખપ્પસન્નો, ધમ્મપ્પમાણો ધમ્મપ્પસન્નોતિ ઇમેસં પુગ્ગલાનં વસેન ચતુધા ઠિતો.

તેસં ઇદં નાનાકરણં – કતમો ચ પુગ્ગલો રૂપપ્પમાણો રૂપપ્પસન્નો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આરોહં વા પસ્સિત્વા પરિણાહં વા પસ્સિત્વા સણ્ઠાનં વા પસ્સિત્વા પારિપૂરિં વા પસ્સિત્વા તત્થ પમાણં ગહેત્વા પસાદં જનેતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો રૂપપ્પમાણો રૂપપ્પસન્નો.

કતમો ચ પુગ્ગલો ઘોસપ્પમાણો ઘોસપ્પસન્નો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પરવણ્ણનાય પરથોમનાય પરપસંસનાય પરવણ્ણહારિકાય, તત્થ પમાણં ગહેત્વા પસાદં જનેતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ઘોસપ્પમાણો ઘોસપ્પસન્નો.

કતમો ચ પુગ્ગલો લૂખપ્પમાણો લૂખપ્પસન્નો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ચીવરલૂખં વા પસ્સિત્વા પત્તલૂખં વા પસ્સિત્વા, સેનાસનલૂખં વા પસ્સિત્વા વિવિધં વા દુક્કરકારિકં પસ્સિત્વા તત્થ પમાણં ગહેત્વા પસાદં જનેતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો લૂખપ્પમાણો લૂખપ્પસન્નો.

કતમો ચ પુગ્ગલો ધમ્મપ્પમાણો ધમ્મપ્પસન્નો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સીલં વા પસ્સિત્વા સમાધિં વા પસ્સિત્વા પઞ્ઞં વા પસ્સિત્વા તત્થ પમાણં ગહેત્વા પસાદં જનેતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ધમ્મપ્પમાણો ધમ્મપ્પસન્નોતિ.

ઇમેસુ ચતૂસુ પુગ્ગલેસુ રૂપપ્પમાણોપિ ભગવતો આરોહપરિણાહસણ્ઠાનપારિપૂરિવણ્ણપોક્ખરતં, અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપ્પટિમણ્ડિતત્તા નાનારતનવિચિત્તમિવ સુવણ્ણમહાપટં, દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણસમાકિણ્ણતાય તારાગણસમુજ્જલં વિય ગગનતલં સબ્બફાલિફુલ્લં વિય ચ યોજનસતુબ્બેધં પારિચ્છત્તકં અટ્ઠારસરતનુબ્બેધં બ્યામપ્પભાપરિક્ખેપં સસ્સિરિકં અનોપમસરીરં દિસ્વા સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ.

ઘોસપ્પમાણોપિ, ભગવતા કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ દસ પારમિયો દસ ઉપપારમિયો દસ પરમત્થપારમિયો પૂરિતા અઙ્ગપરિચ્ચાગો પુત્તદારપરિચ્ચાગો, રજ્જપરિચ્ચાગો અત્તપરિચ્ચાગો નયનપરિચ્ચાગો ચ કતોતિઆદિના નયેન પવત્તં ઘોસં સુત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ.

લૂખપ્પમાણોપિ ભગવતો ચીવરલૂખં દિસ્વા ‘‘સચે ભગવા અગારં અજ્ઝાવસિસ્સ, કાસિકવત્થમેવ અધારયિસ્સ. પબ્બજિત્વા પનાનેન સાણપંસુકૂલચીવરેન સન્તુસ્સમાનેન ભારિયં કત’’ન્તિ સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ. પત્તલૂખમ્પિ દિસ્વા – ‘‘ઇમિના અગારં અજ્ઝાવસન્તેન રત્તવરસુવણ્ણભાજનેસુ ચક્કવત્તિભોજનારહં સુગન્ધસાલિભોજનં પરિભુત્તં, પબ્બજિત્વા પન પાસાણમયં પત્તં આદાય ઉચ્ચનીચકુલદ્વારેસુ સપદાનં પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધપિણ્ડિયાલોપેન સન્તુસ્સમાનો ભારિયં કરોતી’’તિ સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ. સેનાસનલૂખં દિસ્વાપિ – ‘‘અયં અગારં અજ્ઝાવસન્તો તિણ્ણં ઉતૂનં અનુચ્છવિકેસુ તીસુ પાસાદેસુ તિવિધનાટકપરિવારો દિબ્બસમ્પત્તિં વિય રજ્જસિરિં અનુભવિત્વા ઇદાનિ પબ્બજ્જૂપગતો રુક્ખમૂલસેનાસનાદીસુ દારુફલકસિલાપટ્ટપીઠમઞ્ચકાદીહિ સન્તુસ્સમાનો ભારિયં કરોતી’’તિ સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ. દુક્કરકારિકમસ્સ દિસ્વાપિ – ‘‘છબ્બસ્સાનિ નામ મુગ્ગયૂસકુલત્થયૂસહરેણુયૂસાદીનં પસટમત્તેન યાપેસ્સતિ, અપ્પાણકં ઝાનં ઝાયિસ્સતિ, સરીરે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખો વિહરિસ્સતિ, અહો દુક્કરકારકો ભગવા’’તિ સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ.

ધમ્મપ્પમાણોપિ ભગવતો સીલગુણં સમાધિગુણં પઞ્ઞાગુણં ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તિસમ્પદં અભિઞ્ઞાપારિપૂરિં યમકપાટિહારિયં દેવોરોહણં પાથિકપુત્તદમનાદીનિ ચ અનેકાનિ અચ્છરિયાનિ દિસ્વા સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ, તે એવં પસન્ના ભગવતો મહન્તં લાભસક્કારં અભિહરન્તિ. તિત્થિયાનં પન બાવેરુજાતકે કાકસ્સ વિય લાભસક્કારો પરિહાયિત્થ. યથાહ –

‘‘અદસ્સનેન મોરસ્સ, સિખિનો મઞ્જુભાણિનો;

કાકં તત્થ અપૂજેસું, મંસેન ચ ફલેન ચ.

યદા ચ સરસમ્પન્નો, મોરો બાવેરુમાગમા;

અથ લાભો ચ સક્કારો, વાયસસ્સ અહાયથ.

યાવ નુપ્પજ્જતિ બુદ્ધો, ધમ્મરાજા પભઙ્કરો;

તાવ અઞ્ઞે અપૂજેસું, પુથૂ સમણબ્રાહ્મણે.

યદા ચ સરસમ્પન્નો, બુદ્ધો ધમ્મમદેસયિ;

અથ લાભો ચ સક્કારો, તિત્થિયાનં અહાયથા’’તિ. (જા. ૧.૪.૧૫૩-૧૫૬);

તે એવં પહીનલાભસક્કારા રત્તિં એકદ્વઙ્ગુલમત્તં ઓભાસેત્વાપિ સૂરિયુગ્ગમને ખજ્જોપનકા વિય હતપ્પભા અહેસું.

યથા હિ ખજ્જોપનકા, કાળપક્ખમ્હિ રત્તિયા;

નિદસ્સયન્તિ ઓભાસં, એતેસં વિસયો હિ સો.

યદા ચ રસ્મિસમ્પન્નો, અબ્ભુદેતિ પભઙ્કરો;

અથ ખજ્જુપસઙ્ઘાનં, પભા અન્તરધાયતિ.

એવં ખજ્જુપસદિસા, તિત્થિયાપિ પુથૂ ઇધ;

કાળપક્ખૂપમે લોકે, દીપયન્તિ સકં ગુણં.

યદા ચ બુદ્ધો લોકસ્મિં, ઉદેતિ અમિતપ્પભો;

નિપ્પભા તિત્થિયા હોન્તિ, સૂરિયે ખજ્જુપકા યથાતિ.

તે એવં નિપ્પભા હુત્વા કચ્છુપિળકાદીહિ કિણ્ણસરીરા પરમપારિજુઞ્ઞપત્તા યેન બુદ્ધો યેન ધમ્મો યેન સઙ્ઘો યેન ચ મહાજનસ્સ સન્નિપાતો, તેન તેન ગન્ત્વા અન્તરવીથિયમ્પિ સિઙ્ઘાટકેપિ ચતુક્કેપિ સભાયમ્પિ ઠત્વા પરિદેવન્તિ –

‘‘કિં ભો સમણોયેવ ગોતમો સમણો, મયં અસ્સમણા; સમણસ્સેવ ગોતમસ્સ સાવકા સમણા, અમ્હાકં સાવકા અસ્સમણા? સમણસ્સેવ ગોતમસ્સ સાવકાનઞ્ચસ્સ દિન્નં મહપ્ફલં, ન અમ્હાકં, સાવકાનઞ્ચ નો દિન્નં મહપ્ફલં? નનુ સમણોપિ ગોતમો સમણો, મયમ્પિ સમણા. સમણસ્સપિ ગોતમસ્સ સાવકા સમણા, અમ્હાકમ્પિ સાવકા સમણા. સમણસ્સપિ ગોતમસ્સ સાવકાનઞ્ચસ્સ દિન્નં મહપ્ફલં, અમ્હાકમ્પિ સાવકાનઞ્ચ નો દિન્નં મહપ્ફલઞ્ચેવ? સમણસ્સપિ ગોતમસ્સ સાવકાનઞ્ચસ્સ દેથ કરોથ, અમ્હાકમ્પિ સાવકાનઞ્ચ નો દેથ સક્કરોથ? નનુ સમણો ગોતમો પુરિમાનિ દિવસાનિ ઉપ્પન્નો, મયં પન લોકે ઉપ્પજ્જમાનેયેવ ઉપ્પન્ના’’તિ.

એવં નાનપ્પકારં વિરવન્તિ. અથ ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઉપાસકા ઉપાસિકાયોતિ ચતસ્સો પરિસા તેસં સદ્દં સુત્વા ભગવતો આરોચેસું ‘‘તિત્થિયા ભન્તે ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કથેન્તી’’તિ. તં સુત્વા ભગવા – ‘‘મા તુમ્હે, ભિક્ખવે, તિત્થિયાનં વચનેન ‘અઞ્ઞત્ર સમણો અત્થી’તિ સઞ્ઞિનો અહુવત્થા’’તિ વત્વા અઞ્ઞતિત્થિયેસુ સમણભાવં પટિસેધેન્તો ઇધેવ ચ અનુજાનન્તો ઇમિસ્સા અત્થુપ્પત્તિયા ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણોતિ ઇદં સુત્તં અભાસિ.

તત્થ ઇધેવાતિ ઇમસ્મિંયેવ સાસને. અયં પન નિયમો સેસપદેસુપિ વેદિતબ્બો. દુતિયાદયોપિ હિ સમણા ઇધેવ, ન અઞ્ઞત્થ. સમણોતિ સોતાપન્નો. તેનેવાહ – ‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પઠમો સમણો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો, અયં, ભિક્ખવે, પઠમો સમણો’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૧).

દુતિયોતિ સકદાગામી. તેનેવાહ – ‘‘કતમો ચ? ભિક્ખવે, દુતિયો સમણો. ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી હોતિ, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. અયં, ભિક્ખવે, દુતિયો સમણો’’તિ.

તતિયોતિ અનાગામી. તેનેવાહ – ‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, તતિયો સમણો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો હોતિ તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. અયં, ભિક્ખવે, તતિયો સમણો’’તિ.

ચતુત્થોતિ અરહા. તેનેવાહ – ‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, ચતુત્થો સમણો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં, ભિક્ખવે, ચતુત્થો સમણો’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૧). ઇતિ ઇમસ્મિં ઠાને ચત્તારો ફલટ્ઠકસમણાવ અધિપ્પેતા.

સુઞ્ઞાતિ રિત્તા તુચ્છા. પરપ્પવાદાતિ ચત્તારો સસ્સતવાદા, ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતિકા, ચત્તારો અન્તાનન્તિકા, ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા, દ્વે અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા, સોળસ સઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા, સત્ત ઉચ્છેદવાદા, પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાતિ ઇમે સબ્બેપિ બ્રહ્મજાલે આગતા દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો. ઇતો બાહિરાનં પરેસં વાદા પરપ્પવાદા નામ. તે સબ્બેપિ ઇમેહિ ચતૂહિ ફલટ્ઠકસમણેહિ સુઞ્ઞા, ન હિ તે એત્થ સન્તિ. ન કેવલઞ્ચ એતેહેવ સુઞ્ઞા, ચતૂહિ પન મગ્ગટ્ઠકસમણેહિપિ ચતુન્નં મગ્ગાનં અત્થાય આરદ્ધવિપસ્સકેહિપીતિ દ્વાદસહિપિ સમણેહિ સુઞ્ઞા એવ. ઇમમેવ અત્થં સન્ધાય ભગવતા મહાપરિનિબ્બાને વુત્તં –

‘‘એકૂનતિંસો વયસા સુભદ્દ,

યં પબ્બજિં કિં કુસલાનુએસી;

વસ્સાનિ પઞ્ઞાસ સમાધિકાનિ,

યતો અહં પબ્બજિતો સુભદ્દ;

ઞાયસ્સ ધમ્મસ્સ પદેસવત્તી,

ઇતો બહિદ્ધા સમણોપિ નત્થિ.

‘‘દુતિયોપિ સમણો નત્થિ, તતિયોપિ સમણો નત્થિ, ચતુત્થોપિ સમણો નત્થિ. સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૪).

એત્થ હિ પદેસવત્તીતિ આરદ્ધવિપસ્સકો અધિપ્પેતો. તસ્મા સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકં મગ્ગટ્ઠં ફલટ્ઠન્તિ તયોપિ એકતો કત્વા સમણોપિ નત્થીતિ આહ. સકદાગામિમગ્ગસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકં મગ્ગટ્ઠં ફલટ્ઠન્તિ તયોપિ એકતો કત્વા દુતિયોપિ સમણો નત્થીતિ આહ. ઇતરેસુપિ દ્વીસુ એસેવ નયો.

કસ્મા પનેતે અઞ્ઞત્થ નત્થીતિ? અખેત્તતાય. યથા હિ ન આરગ્ગે સાસપો તિટ્ઠતિ, ન ઉદકપિટ્ઠે અગ્ગિ જલતિ, ન પિટ્ઠિપાસાણે બીજાનિ રુહન્તિ, એવમેવ બાહિરેસુ તિત્થાયતનેસુ ન ઇમે સમણા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઇમસ્મિંયેવ પન સાસને ઉપ્પજ્જન્તિ. કસ્મા? ખેત્તતાય. તેસં અખેત્તતા ચ ખેત્તતા ચ અરિયમગ્ગસ્સ અભાવતો ચ ભાવતો ચ વેદિતબ્બા. તેનાહ ભગવા –

‘‘યસ્મિં ખો, સુભદ્દ, ધમ્મવિનયે અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ન ઉપલબ્ભતિ, સમણોપિ તત્થ ન ઉપલબ્ભતિ, દુતિયોપિ તત્થ સમણો ન ઉપલબ્ભતિ, તતિયોપિ તત્થ સમણો ન ઉપલબ્ભતિ, ચતુત્થોપિ તત્થ સમણો ન ઉપલબ્ભતિ. યસ્મિઞ્ચ ખો, સુભદ્દ, ધમ્મવિનયે અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ઉપલબ્ભતિ, સમણોપિ તત્થ ઉપલબ્ભતિ, દુતિયોપિ તત્થ…પે…. ચતુત્થોપિ તત્થ સમણો ઉપલબ્ભતિ. ઇમસ્મિં ખો, સુભદ્દ, ધમ્મવિનયે અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ઉપલબ્ભતિ, ઇધેવ, સુભદ્દ, સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો, ઇધ તતિયો સમણો, ઇધ ચતુત્થો સમણો, સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૪).

એવં યસ્મા તિત્થાયતનં અખેત્તં, સાસનં ખેત્તં, તસ્મા યથા સુરત્તહત્થપાદો સૂરકેસરકો સીહો મિગરાજા ન સુસાને વા સઙ્કારકૂટે વા પટિવસતિ, તિયોજનસહસ્સવિત્થતં પન હિમવન્તં અજ્ઝોગાહેત્વા મણિગુહાયંયેવ પટિવસતિ. યથા ચ છદ્દન્તો નાગરાજા ન ગોચરિયહત્થિકુલાદીસુ નવસુ નાગકુલેસુ ઉપ્પજ્જતિ, છદ્દન્તકુલેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યથા ચ વલાહકો અસ્સરાજા ન ગદ્રભકુલે વા ઘોટકકુલે વા ઉપ્પજ્જતિ, સિન્ધુયા તીરે પન સિન્ધવકુલેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યથા ચ સબ્બકામદદં મનોહરં મણિરતનં ન સઙ્કારકૂટે વા પંસુપબ્બતાદીસુ વા ઉપ્પજ્જતિ, વેપુલ્લપબ્બતબ્ભન્તરેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યથા ચ તિમિરપિઙ્ગલો મચ્છરાજા ન ખુદ્દકપોક્ખરણીસુ ઉપ્પજ્જતિ, ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરે મહાસમુદ્દેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યથા ચ દિયડ્ઢયોજનસતિકો સુપણ્ણરાજા ન ગામદ્વારે એરણ્ડવનાદીસુ પટિવસતિ, મહાસમુદ્દં પન અજ્ઝોગાહેત્વા સિમ્બલિદહવનેયેવ પટિવસતિ. યથા ચ ધતરટ્ઠો સુવણ્ણહંસો ન ગામદ્વારે આવાટકાદીસુ પટિવસતિ, નવુતિહંસસહસ્સપરિવારો હુત્વા ચિત્તકૂટપબ્બતેયેવ પટિવસતિ. યથા ચ ચતુદ્દીપિસ્સરો ચક્કવત્તિરાજા ન નીચકુલે ઉપ્પજ્જતિ, અસમ્ભિન્નજાતિખત્તિયકુલેયેવ પન ઉપ્પજ્જતિ. એવમેવ ઇમેસુ સમણેસુ એકસમણોપિ ન અઞ્ઞતિત્થાયતને ઉપ્પજ્જતિ, અરિયમગ્ગપરિક્ખિત્તે પન બુદ્ધસાસનેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો…પે… સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેહિ સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ.

સમ્મા સીહનાદં નદથાતિ એત્થ સમ્માતિ હેતુના નયેન કારણેન. સીહનાદન્તિ સેટ્ઠનાદં અભીતનાદં અપ્પટિનાદં. ઇમેસઞ્હિ ચતુન્નં સમણાનં ઇધેવ અત્થિતાય અયં નાદો સેટ્ઠનાદો નામ હોતિ ઉત્તમનાદો. ‘‘ઇમે સમણા ઇધેવ અત્થી’’તિ વદન્તસ્સ અઞ્ઞતો ભયં વા આસઙ્કા વા નત્થીતિ અભીતનાદો નામ હોતિ. ‘‘અમ્હાકમ્પિ સાસને ઇમે સમણા અત્થી’’તિ પૂરણાદીસુ એકસ્સાપિ ઉટ્ઠહિત્વા વત્તું અસમત્થતાય અયં નાદો અપ્પટિનાદો નામ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘સીહનાદન્તિ સેટ્ઠનાદં અભીતનાદં અપ્પટિનાદ’’ન્તિ.

૧૪૦. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતીતિ ઇદં ખો પન કારણં વિજ્જતિ. યં અઞ્ઞતિત્થિયાતિ યેન કારણેન અઞ્ઞતિત્થિયા. એત્થ ચ તિત્થં જાનિતબ્બં, તિત્થકરો જાનિતબ્બો તિત્થિયા જાનિતબ્બા, તિત્થિયસાવકા જાનિતબ્બા. તિત્થંનામ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો. એત્થ હિ સત્તા તરન્તિ ઉપ્પલવન્તિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોન્તિ, તસ્મા તિત્થન્તિ વુચ્ચન્તિ. તાસં દિટ્ઠીનં ઉપ્પાદેતા તિત્થકરો નામ. તસ્સ લદ્ધિં ગહેત્વા પબ્બજિતા તિત્થિયા નામ. તેસં પચ્ચયદાયકા તિત્થિયસાવકાતિ વેદિતબ્બા. પરિબ્બાજકાતિ ગિહિબન્ધનં પહાય પબ્બજ્જૂપગતા. અસ્સાસોતિ અવસ્સયો પતિટ્ઠા ઉપત્થમ્ભો. બલન્તિ થામો. યેન તુમ્હેતિ યેન અસ્સાસેન વા બલેન વા એવં વદેથ.

અત્થિ ખો નો, આવુસો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ એત્થ અયં સઙ્ખેપત્થો – યો સો ભગવા સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, તેન ભગવતા તેસં તેસં સત્તાનં આસયાનુસયં જાનતા, હત્થતલે ઠપિતં આમલકં વિય સબ્બં ઞેય્યધમ્મં પસ્સતા. અપિચ પુબ્બેનિવાસાદીહિ જાનતા, દિબ્બેન ચક્ખુના પસ્સતા. તીહિ વિજ્જાહિ છહિ વા પન અભિઞ્ઞાહિ જાનતા, સબ્બત્થ અપ્પટિહતેન સમન્તચક્ખુના પસ્સતા. સબ્બધમ્મજાનનસમત્થાય પઞ્ઞાય જાનતા, સબ્બસત્તાનં ચક્ખુવિસયાતીતાનિ તિરોકુટ્ટાદિગતાનિ વાપિ રૂપાનિ અતિવિસુદ્ધેન મંસચક્ખુના પસ્સતા. અત્તહિતસાધિકાય સમાધિપદટ્ઠાનાય પટિવેધપઞ્ઞાય જાનતા, પરહિતસાધિકાય કરુણાપદટ્ઠાનાય દેસનાપઞ્ઞાય પસ્સતા. અરીનં હતત્તા પચ્ચયાદીનં અરહત્તા ચ અરહતા, સમ્મા સામઞ્ચ સચ્ચાનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેન. અન્તરાયિકધમ્મે વા જાનતા, નિય્યાનિકધમ્મે પસ્સતા. કિલેસારીનં હતત્તા અરહતા, સમ્મા સામં સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ, એવં ચતુવેસારજ્જવસેન ચતૂહિ આકારેહિ થોમિતેન ચત્તારો ધમ્મા અક્ખાતા, યે મયં અત્તનિ સમ્પસ્સમાના એવં વદેમ, ન રાજરાજમહામત્તાદીનં ઉપત્થમ્ભં કાયબલન્તિ.

સત્થરિ પસાદોતિ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના નયેન બુદ્ધગુણે અનુસ્સરન્તાનં ઉપ્પન્નપ્પસાદો. ધમ્મે પસાદોતિ ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિઆદિના નયેન ધમ્મગુણે અનુસ્સરન્તાનં ઉપ્પન્નપ્પસાદો. સીલેસુ પરિપૂરકારિતાતિ અરિયકન્તેસુ સીલેસુ પરિપૂરકારિતા. અરિયકન્તસીલાનિ નામ પઞ્ચસીલાનિ. તાનિ હિ ભવન્તરગતોપિ અરિયસાવકો અત્તનો અરિયસાવકભાવં અજાનન્તોપિ ન વીતિક્કમતિ. સચેપિ હિ નં કોચિ વદેય્ય – ‘‘ઇમં સકલં ચક્કવત્તિરજ્જં સમ્પટિચ્છિત્વા ખુદ્દકમક્ખિકં જીવિતા વોરોપેહી’’તિ, અટ્ઠાનમેતં, યં સો તસ્સ વચનં કરેય્ય. એવં અરિયાનં સીલાનિ કન્તાનિ પિયાનિ મનાપાનિ. તાનિ સન્ધાય વુત્તં ‘‘સીલેસુ પરિપૂરકારિતા’’તિ.

સહધમ્મિકા ખો પનાતિ ભિક્ખુ ભિક્ખુની સિક્ખમાના સામણેરો સામણેરી ઉપાસકો ઉપાસિકાતિ એતે સત્ત સહધમ્મચારિનો. એતેસુ હિ ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સહધમ્મં ચરતિ સમાનસિક્ખતાય. તથા ભિક્ખુની ભિક્ખુનીહિ…પે… ઉપાસિકા ઉપાસિકાહિ, સોતાપન્નો સોતાપન્નેહિ, સકદાગામી…પે… અનાગામીહિ સહધમ્મં ચરતિ. તસ્મા સબ્બેપેતે સહધમ્મિકાતિ વુચ્ચન્તિ. અપિચેત્થ અરિયસાવકાયેવ અધિપ્પેતા. તેસઞ્હિ ભવન્તરેપિ મગ્ગદસ્સનમ્હિ વિવાદો નત્થિ, તસ્મા તે અચ્ચન્તં એકધમ્મચારિતાય સહધમ્મિકા. ઇમિના, ‘‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિઆદિના નયેન સઙ્ઘં અનુસ્સરન્તાનં ઉપ્પન્નપ્પસાદો કથિતો. એત્તાવતા ચત્તારિ સોતાપન્નસ્સ અઙ્ગાનિ કથિતાનિ હોન્તિ.

ઇમે ખો નો, આવુસોતિ, આવુસો, ઇમે ચત્તારો ધમ્મા તેન ભગવતા અમ્હાકં અસ્સાસો ચેવ બલઞ્ચાતિ અક્ખાતા, યે મયં અત્તનિ સમ્પસ્સમાના એવં વદેમ.

૧૪૧. યો અમ્હાકં સત્થાતિ ઇમિના પૂરણકસ્સપાદિકે છ સત્થારો અપદિસ્સન્તિ. યથા પન ઇદાનિ સાસને આચરિયુપજ્ઝાયાદીસુ ‘‘અમ્હાકં આચરિયો, અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો’’તિ ગેહસિતપેમં હોતિ. એવરૂપં પેમં સન્ધાય ‘‘સત્થરિ પસાદો’’તિ વદન્તિ. થેરો પનાહ – ‘‘યસ્મા સત્થા નામ ન એકસ્સ, ન દ્વિન્નં હોતિ, સદેવકસ્સ લોકસ્સ એકોવ સત્થા, તસ્મા તિત્થિયા ‘અમ્હાકં સત્થા’ તિ એકપદેનેવ સત્થારં વિસું કત્વા ઇમિનાવ પદેન વિરુદ્ધા પરાજિતા’’તિ. ધમ્મે પસાદોતિ ઇદં પન યથા ઇદાનિ સાસને ‘‘અમ્હાકં દીઘનિકાયો અમ્હાકં મજ્ઝિમનિકાયો’’તિ મમાયન્તિ, એવં અત્તનો અત્તનો પરિયત્તિધમ્મે ગેહસિતપેમં સન્ધાય વદન્તિ. સીલેસૂતિ અજસીલગોસીલમેણ્ડકસીલકુક્કુરસીલાદીસુ. ઇધ નો આવુસોતિ એત્થ ઇધાતિ પસાદં સન્ધાય વદન્તિ. કો અધિપ્પયાસોતિ કો અધિકપ્પયોગો. યદિદન્તિ યમિદં તુમ્હાકઞ્ચેવ અમ્હાકઞ્ચ નાનાકરણં વદેય્યાથ. તં કિં નામ? તુમ્હાકમ્પિ હિ ચતૂસુ ઠાનેસુ પસાદો, અમ્હાકમ્પિ. નનુ એતસ્મિં પસાદે તુમ્હે ચ અમ્હે ચ દ્વેધા ભિન્નસુવણ્ણં વિય એકસદિસાતિ વાચાય સમધુરા હુત્વા અટ્ઠંસુ.

અથ નેસં તં સમધુરતં ભિન્દન્તો ભગવા એવં વાદિનોતિઆદિમાહ. તત્થ એકા નિટ્ઠાતિ યા તસ્સ પસાદસ્સ પરિયોસાનભૂતા નિટ્ઠા, કિં સા એકા, ઉદાહુ પુથૂતિ એવં પુચ્છથાતિ વદતિ. યસ્મા પન તસ્મિં તસ્મિં સમયે નિટ્ઠં અપઞ્ઞપેન્તો નામ નત્થિ, બ્રાહ્મણાનઞ્હિ બ્રહ્મલોકો નિટ્ઠા, મહાતાપસાનં આભસ્સરા, પરિબ્બાજકાનં સુભકિણ્હા, આજીવકાનં ‘‘અનન્તમાનસો’’તિ એવં પરિકપ્પિતો અસઞ્ઞીભવો. ઇમસ્મિં સાસને પન અરહત્તં નિટ્ઠા. સબ્બેવ ચેતે અરહત્તમેવ નિટ્ઠાતિ વદન્તિ. દિટ્ઠિવસેન પન બ્રહ્મલોકાદીનિ પઞ્ઞપેન્તિ. તસ્મા અત્તનો અત્તનો લદ્ધિવસેન એકમેવ નિટ્ઠં પઞ્ઞપેન્તિ, તં દસ્સેતું ભગવા સમ્મા બ્યાકરમાનાતિઆદિમાહ.

ઇદાનિ ભિક્ખૂનમ્પિ એકા નિટ્ઠા, તિત્થિયાનમ્પિ એકા નિટ્ઠાતિ દ્વીસુ અટ્ટકારકેસુ વિય ઠિતેસુ ભગવા અનુયોગવત્તં દસ્સેન્તો સા પનાવુસો, નિટ્ઠા સરાગસ્સ, ઉદાહુ વીતરાગસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા રાગરત્તાદીનં નિટ્ઠા નામ નત્થિ. યદિ સિયા, સોણસિઙ્ગાલાદીનમ્પિ સિયાતિ ઇમં દોસં પસ્સન્તાનં તિત્થિયાનં ‘‘વીતરાગસ્સ આવુસો સા નિટ્ઠા’’તિઆદિના નયેન બ્યાકરણં દસ્સિતં.

તત્થ વિદ્દસુનોતિ પણ્ડિતસ્સ. અનુરુદ્ધપટિવિરુદ્ધસ્સાતિ રાગેન અનુરુદ્ધસ્સ કોધેન પટિવિરુદ્ધસ્સ. પપઞ્ચારામસ્સ પપઞ્ચરતિનોતિ એત્થ આરમન્તિ એત્થાતિ આરામો. પપઞ્ચો આરામો અસ્સાતિ પપઞ્ચારામો. પપઞ્ચે રતિ અસ્સાતિ પપઞ્ચરતિ. પપઞ્ચોતિ ચ મત્તપમત્તાકારભાવેન પવત્તાનં તણ્હાદિટ્ઠિમાનાનમેતં અધિવચનં. ઇધ પન તણ્હાદિટ્ઠિયોવ અધિપ્પેતા. સરાગસ્સાતિઆદીસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ એકોવ કિલેસો આગતો. તસ્સ આકારતો નાનત્તં વેદિતબ્બં. સરાગસ્સાતિ હિ વુત્તટ્ઠાને પઞ્ચકામગુણિકરાગવસેન ગહિતો. સતણ્હસ્સાતિ ભવતણ્હાવસેન. સઉપાદાનસ્સાતિ ગહણવસેન. અનુરુદ્ધપટિવિરુદ્ધસ્સાતિ યુગળવસેન. પપઞ્ચારામસ્સાતિ પપઞ્ચુપ્પત્તિદસ્સનવસેન. સરાગસ્સાતિ વા એત્થ અકુસલમૂલવસેન ગહિતો. સતણ્હસ્સાતિ એત્થ તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનદસ્સનવસેન. સેસં પુરિમસદિસમેવ. થેરો પનાહ ‘‘કસ્મા એવં વિદ્ધંસેથ? એકોયેવ હિ અયં લોભો રજ્જનવસેન રાગોતિ વુત્તો. તણ્હાકરણવસેન તણ્હા. ગહણટ્ઠેન ઉપાદાનં. યુગળવસેન અનુરોધપટિવિરોધો. પપઞ્ચુપ્પત્તિદસ્સનટ્ઠેન પપઞ્ચો’’તિ.

૧૪૨. ઇદાનિ ઇમેસં કિલેસાનં મૂલભૂતં દિટ્ઠિવાદં દસ્સેન્તો દ્વેમા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયોતિઆદિમાહ.

તત્થ ભવદિટ્ઠીતિ સસ્સતદિટ્ઠિ. વિભવદિટ્ઠીતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. ભવદિટ્ઠિં અલ્લીનાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન સસ્સતદિટ્ઠિં અલ્લીના. ઉપગતાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેનેવ ઉપગતા. અજ્ઝોસિતાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેનેવ અનુપવિટ્ઠા. વિભવદિટ્ઠિયા તે પટિવિરુદ્ધાતિ તે સબ્બે ઉચ્છેદવાદીહિ સદ્ધિં – ‘‘તુમ્હે અન્ધબાલા ન જાનાથ, સસ્સતો અયં લોકો, નાયં લોકો ઉચ્છિજ્જતી’’તિ પટિવિરુદ્ધા નિચ્ચં કલહભણ્ડનપસુતા વિહરન્તિ. દુતિયવારેપિ એસેવ નયો.

સમુદયઞ્ચાતિઆદીસુ દ્વે દિટ્ઠીનં સમુદયા ખણિકસમુદયો પચ્ચયસમુદયો ચ. ખણિકસમુદયો દિટ્ઠીનં નિબ્બત્તિ. પચ્ચયસમુદયો અટ્ઠ ઠાનાનિ. સેય્યથિદં, ખન્ધાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, અવિજ્જાપિ, ફસ્સોપિ, સઞ્ઞાપિ, વિતક્કોપિ, અયોનિસોમનસિકારોપિ, પાપમિત્તોપિ, પરતોઘોસોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. ‘‘ખન્ધા હેતુ ખન્ધા પચ્ચયો દિટ્ઠીનં ઉપાદાય સમુટ્ઠાનટ્ઠેન. એવં ખન્ધાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. અવિજ્જા… ફસ્સો… સઞ્ઞા… વિતક્કો… અયોનિસોમનસિકારો… પાપમિત્તો… પરતોઘોસો હેતુ, પરતોઘોસો પચ્ચયો દિટ્ઠીનં ઉપાદાય સમુટ્ઠાનટ્ઠેન. એવં પરતોઘોસોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં’’ (પટિ. મ. ૧.૧૨૪). અત્થઙ્ગમાપિ દ્વેયેવ ખણિકત્થઙ્ગમો પચ્ચયત્થઙ્ગમો ચ. ખણિકત્થઙ્ગમો નામ ખયો વયો ભેદો પરિભેદો અનિચ્ચતા અન્તરધાનં. પચ્ચયત્થઙ્ગમો નામ સોતાપત્તિમગ્ગો. સોતાપત્તિમગ્ગો હિ દિટ્ઠિટ્ઠાનસમુગ્ઘાતોતિ વુત્તો.

અસ્સાદન્તિ દિટ્ઠિમૂલકં આનિસંસં. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘યંદિટ્ઠિકો સત્થા હોતિ, તંદિટ્ઠિકા સાવકા હોન્તિ. યંદિટ્ઠિકા સત્થારં સાવકા સક્કરોન્તિ, ગરું કરોન્તિ, માનેન્તિ, પૂજેન્તિ, લભન્તિ તતોનિદાનં ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં. અયં, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયા દિટ્ઠધમ્મિકો આનિસંસો’’તિ. આદીનવન્તિ દિટ્ઠિગ્ગહણમૂલકં ઉપદ્દવં. સો વગ્ગુલિવતં ઉક્કુટિકપ્પધાનં કણ્ટકાપસ્સયતા પઞ્ચાતપતપ્પનં સાનુપપાતપતનં કેસમસ્સુલુઞ્ચનં અપ્પોણકં ઝાનન્તિઆદીનં વસેનં વેદિતબ્બો. નિસ્સરણન્તિ દિટ્ઠીનં નિસ્સરણં નામ નિબ્બાનં. યથાભૂતં નપ્પજાનન્તીતિ યે એતં સબ્બં યથાસભાવં ન જાનન્તિ. ન પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્માતિ સકલવટ્ટદુક્ખતો ન પરિમુચ્ચન્તિ. ઇમિના એતેસં નિટ્ઠા નામ નત્થીતિ દસ્સેતિ. પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્માતિ સકલવટ્ટદુક્ખતો પરિમુચ્ચન્તિ. ઇમિના એતેસં નિટ્ઠા નામ અત્થીતિ દ્વિન્નં અટ્ટકારકાનં અટ્ટં છિન્દન્તો વિય સાસનસ્મિંયેવ નિટ્ઠાય અત્થિતં પતિટ્ઠપેતિ.

૧૪૩. ઇદાનિ દિટ્ઠિચ્છેદનં દસ્સેન્તો ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ઉપાદાનાનીતિઆદિમાહ. તેસં વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તાયેવ.

સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાવાદા પટિજાનમાનાતિ મયં સબ્બેસં ઉપાદાનાનં પરિઞ્ઞં સમતિક્કમં વદામાતિ એવં પટિજાનમાના. ન સમ્મા સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞન્તિ સબ્બેસં ઉપાદાનાનં સમતિક્કમં સમ્મા ન પઞ્ઞપેન્તિ. કેચિ કામુપાદાનમત્તસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ. કેચિ દિટ્ઠુપાદાનમત્તસ્સ પઞ્ઞપેન્તિ, કેચિ સીલબ્બતુપાદાનસ્સાપિ. અત્તવાદુપાદાનસ્સ પન પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તો નામ નત્થિ. તેસં પન ભેદં દસ્સેન્તો કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તીતિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બેપિ કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિયેવ, છન્નવુતિ પાસણ્ડાપિ હિ ‘‘કામા ખો પબ્બજિતેન ન સેવિતબ્બા’’તિ વત્થુપટિસેવનં કામં કપ્પતીતિ ન પઞ્ઞપેન્તિ, અકપ્પિયમેવ કત્વા પઞ્ઞપેન્તિ. યે પન સેવન્તિ, તે થેય્યેન સેવન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તી’’તિ.

યસ્મા ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદીનિ ગહેત્વા ચરન્તિ. ‘‘સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધિ, ભાવનાય સુદ્ધી’’તિ ગણ્હન્તિ, અત્તુપલદ્ધિં ન પજહન્તિ, તસ્મા ન દિટ્ઠુપાદાનસ્સ, ન સીલબ્બતુપાદાનસ્સ, ન અત્તવાદુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ. તં કિસ્સ હેતૂતિ તં અપઞ્ઞાપનં એતેસં કિસ્સ હેતુ, કિં કારણા? ઇમાનિ હિ તે ભોન્તોતિ યસ્મા તે ભોન્તો ઇમાનિ તીણિ કારણાનિ યથાસભાવતો ન જાનન્તીતિ અત્થો. યે પનેત્થ દ્વિન્નં પરિઞ્ઞાનં પઞ્ઞાપનકારણં દિટ્ઠિઞ્ચેવ સીલબ્બતઞ્ચ ‘‘એતં પહાતબ્બ’’ન્તિ યથાસભાવતો જાનન્તિ. તે સન્ધાય પરતો દ્વે વારા વુત્તા. તત્થ યે ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદીનિ ગણ્હન્તિ, તે દિટ્ઠુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ. યે પન ‘‘ન સીલેન સુદ્ધિ, ન વતેન સુદ્ધિ, ન ભાવનાય સુદ્ધી’’તિ ગણ્હન્તિ, તે સીલબ્બતુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ. અત્તવાદુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પન એકોપિ પઞ્ઞપેતું ન સક્કોતિ. અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનોપિ હિ ચન્દિમસૂરિયે પાણિના પરિમજ્જિત્વા ચરમાનાપિ ચ તિત્થિયા તિસ્સો પરિઞ્ઞા પઞ્ઞપેન્તિ. અત્તવાદં મુઞ્ચિતું ન સક્કોન્તિ. તસ્મા પુનપ્પુનં વટ્ટસ્મિંયેવ પતન્તિ. પથવિજિગુચ્છનસસકો વિય હિ એતે.

તત્થાયં અત્થસલ્લાપિકા ઉપમા – પથવી કિર સસકં આહ – ‘‘ભો સસકા’’તિ. સસકો આહ – ‘‘કો એસો’’તિ. ‘‘કસ્મા મમેવ ઉપરિ સબ્બઇરિયાપથે કપ્પેન્તો ઉચ્ચારપસ્સાવં કરોન્તો મં ન જાનાસી’’તિ. ‘‘સુટ્ઠુ તયા અહં દિટ્ઠો, મયા અક્કન્તટ્ઠાનમ્પિ અઙ્ગુલગ્ગેહિ ફુટ્ઠટ્ઠાનં વિય હોતિ, વિસ્સટ્ઠઉદકં અપ્પમત્તકં, કરીસં કતકફલમત્તં. હત્થિઅસ્સાદીહિ પન અક્કન્તટ્ઠાનમ્પિ મહન્તં, પસ્સાવોપિ નેસં ઘટમત્તો હોતિ, ઉચ્ચારોપિ પચ્છિમત્તો હોતિ, અલં મય્હં તયા’’તિ ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞસ્મિં ઠાને પતિતો. તતો નં પથવી આહ – ‘‘અરે દૂરં ગતોપિ નનુ મય્હં ઉપરિયેવ પતિતોસી’’તિ. સો પુન તં જિગુચ્છન્તો ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞત્થ પતિતો, એવં વસ્સસહસ્સમ્પિ ઉપ્પતિત્વા પતમાનો સસકો પથવિં મુઞ્ચિતું ન સક્કોતિ. એવમેવં તિત્થિયા સબ્બૂપાદાનપરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તોપિ કામુપાદાનાદીનં તિણ્ણંયેવ સમતિક્કમં પઞ્ઞપેન્તિ. અત્તવાદં પન મુઞ્ચિતું ન સક્કોન્તિ, અસક્કોન્તા પુનપ્પુનં વટ્ટસ્મિંયેવ પતન્તીતિ.

એવં યં તિત્થિયા સમતિક્કમિતું ન સક્કોન્તિ, તસ્સ વસેન દિટ્ઠિચ્છેદવાદં વત્વા ઇદાનિ પસાદપચ્છેદવાદં દસ્સેન્તો એવરૂપે ખો, ભિક્ખવે, ધમ્મવિનયેતિઆદિમાહ. તત્થ ધમ્મવિનયેતિ ધમ્મે ચેવ વિનયે ચ, ઉભયેનપિ અનિય્યાનિકસાસનં દસ્સેતિ. ‘‘યો સત્થરિ પસાદો સો ન સમ્મગ્ગતો’’તિ અનિય્યાનિકસાસનમ્હિ હિ સત્થા કાલં કત્વા સીહોપિ હોતિ, બ્યગ્ઘોપિ હોતિ, દીપિપિ અચ્છોપિ તરચ્છોપિ. સાવકા પનસ્સ મિગાપિ સૂકરાપિ પસદાપિ હોન્તિ, સો ‘‘ઇમે મય્હં પુબ્બે ઉપટ્ઠાકા પચ્ચયદાયકા’’તિ ખન્તિં વા મેત્તં વા અનુદ્દયં વા અકત્વા તેસં ઉપરિ પતિત્વા લોહિતં પિવતિ, થૂલથૂલમંસાનિપિ ખાદતિ. સત્થા વા પન બિળારો હોતિ, સાવકા કુક્કુટા વા મૂસિકા વા. અથ ને વુત્તનયેનેવ અનુકમ્પં અકત્વા ખાદતિ. અથ વા સત્થા નિરયપાલો હોતિ, સાવકા નેરયિકસત્તા. સો ‘‘ઇમે મય્હં પુબ્બે ઉપટ્ઠાકા પચ્ચયદાયકા’’તિ અનુકમ્પં અકત્વા વિવિધા કમ્મકારણા કરોતિ, આદિત્તેપિ રથે યોજેતિ, અઙ્ગારપબ્બતમ્પિ આરોપેતિ, લોહકુમ્ભિયમ્પિ ખિપતિ, અનેકેહિપિ દુક્ખધમ્મેહિ સમ્પયોજેતિ. સાવકા વા પન કાલં કત્વા સીહાદયો હોન્તિ, સત્થા મિગાદીસુ અઞ્ઞતરો. તે ‘‘ઇમં મયં પુબ્બે ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિમ્હા, સત્થા નો અય’’ન્તિ તસ્મિં ખન્તિં વા મેત્તં વા અનુદ્દયં વા અકત્વા વુત્તનયેનેવ અનયબ્યસનં પાપેન્તિ. એવં અનિય્યાનિકસાસને યો સત્થરિ પસાદો, સો ન સમ્મગ્ગતો હોતિ, કઞ્ચિ કાલં ગન્ત્વાપિ પચ્છા વિનસ્સતિયેવ.

યો ધમ્મે પસાદોતિ અનિય્યાનિકસાસનસ્મિઞ્હિ ધમ્મે પસાદો નામ, ઉગ્ગહિતપરિયાપુટ – ધારિતવાચિત્તમત્તકે તન્તિધમ્મે પસાદો હોતિ, વટ્ટમોક્ખો પનેત્થ નત્થિ. તસ્મા યો એત્થ પસાદો, સો પુનપ્પુનં વટ્ટમેવ ગમ્ભીરં કરોતીતિ સાસનસ્મિં અસમ્મગ્ગતો અસભાવતો અક્ખાયતિ.

યા સીલેસુ પરિપૂરકારિતાતિ યાપિ ચ અનિય્યાનિકસાસને અજસીલાદીનં વસેન પરિપૂરકારિતા, સાપિ યસ્મા વટ્ટમોક્ખં ભવનિસ્સરણં ન સમ્પાપેતિ, સમ્પજ્જમાના પન તિરચ્છાનયોનિં આવહતિ, વિપચ્ચમાના નિરયં, તસ્મા સા ન સમ્મગ્ગતા અક્ખાયતિ. યા સહધમ્મિકેસૂતિ અનિય્યાનિકસાસનસ્મિઞ્હિ યે સહધમ્મિકા, તેસુ યસ્મા એકચ્ચે કાલં કત્વા સીહાદયોપિ હોન્તિ, એકચ્ચે મિગાદયો, તત્થ સીહાદિભૂતા ‘‘ઇમે અમ્હાકં સહધમ્મિકા અહેસુ’’ન્તિ મિગાદિભૂતેસુ ખન્તિઆદીનિ અકત્વા પુબ્બે વુત્તનયેનેવ નેસં મહાદુક્ખં ઉપ્પાદેન્તિ. તસ્મા એત્થ સહધમ્મિકેસુ પિયમનાપતાપિ અસમ્મગ્ગતા અક્ખાયતિ.

ઇદં પન સબ્બમ્પિ કારણભેદં એકતો કત્વા દસ્સેન્તો ભગવા તં કિસ્સ હેતુ? એવઞ્હેતં, ભિક્ખવે, હોતીતિઆદિમાહ. તત્રાયં સંખેપત્થો – એવઞ્હેતં, ભિક્ખવે, હોતિ, યં મયા વુત્તં ‘‘યો સત્થરિ પસાદો સો ન સમ્મગ્ગતો અક્ખાયતી’’તિઆદિ, તં એવમેવ હોતિ. કસ્મા? યસ્મા તે પસાદાદયો દુરક્ખાતે ધમ્મવિનયે …પે… અસમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતેતિ, એત્થ હિ યથા તન્તિ કારણત્થે નિપાતો. તત્થ દુરક્ખાતેતિ દુક્કથિતે, દુક્ખથિતત્તાયેવ દુપ્પવેદિતે. સો પનેસ યસ્મા મગ્ગફલત્થાય ન નિય્યાતિ, તસ્મા અનિય્યાનિકો. રાગાદીનં ઉપસમાય અસંવત્તનતો અનુપસમસંવત્તનિકો. ન સમ્માસમ્બુદ્ધેન સબ્બઞ્ઞુના પવેદિતોતિ અસમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતો. તસ્મિં અનિય્યાનિકે અનુપસમસંવત્તનિકે અસમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતે. એત્તાવતા ભગવા તિત્થિયેસુ પસાદો સુરાપીતસિઙ્ગાલે પસાદો વિય નિરત્થકોતિ દસ્સેતિ.

એકો કિર કાળસિઙ્ગાલો રત્તિં નગરં પવિટ્ઠો સુરાજલ્લિકં ખાદિત્વા પુન્નાગવને નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તો સૂરિયુગ્ગમને પબુજ્ઝિત્વા ચિન્તેસિ ‘‘ઇમસ્મિં કાલે ન સક્કા ગન્તું, બહૂ અમ્હાકં વેરિનો, એકં વઞ્ચેતું વટ્ટતી’’તિ. સો એકં બ્રાહ્મણં ગચ્છન્તં દિસ્વા ઇમં વઞ્ચેસ્સામીતિ ‘‘અય્ય બ્રાહ્મણા’’તિ આહ. કો એસો બ્રાહ્મણં પક્કોસતીતિ. ‘‘અહં, સામી, ઇતો તાવ એહીતિ. કિં ભોતિ? મં બહિગામં નેહિ, અહં તે દ્વે કહાપણસતાનિ દસ્સામીતિ. સોપિ નયિસ્સામીતિ તં પાદેસુ ગણ્હિ. અરે બાલ બ્રાહ્મણ, ન મય્હં કહાપણા છડ્ડિતકા અત્થિ, દુલ્લભા કહાપણા, સાધુકં મં ગણ્હાહીતિ. કથં ભો ગણ્હામીતિ? ઉત્તરાસઙ્ગેન ગણ્ઠિકં કત્વા અંસે લગ્ગેત્વા ગણ્હાહીતિ. બ્રાહ્મણો તં તથા ગહેત્વા દક્ખિણદ્વારસમીપટ્ઠાનં ગન્ત્વા એત્થ ઓતારેમીતિ પુચ્છિ. કતરટ્ઠાનં નામ એતન્તિ? મહાદ્વારં એતન્તિ. અરે બાલ, બ્રાહ્મણ, કિં તવ ઞાતકા અન્તરદ્વારે કહાપણં ઠપેન્તિ, પરતો મં હરા’’તિ. સો પુનપ્પુનં થોકં થોકં ગન્ત્વા ‘‘એત્થ ઓતારેમિ એત્થ ઓતારેમી’’તિ પુચ્છિત્વા તેન તજ્જિતો ખેમટ્ઠાનં ગન્ત્વા તત્થ ઓતારેહીતિ વુત્તો ઓતારેત્વા સાટકં ગણ્હિ. કાળસિઙ્ગાલો આહ ‘‘અહં તે દ્વે કહાપણસતાનિ દસ્સામીતિ અવોચં. મય્હં પન કહાપણા બહૂ, ન દ્વે કહાપણસતાનેવ, યાવ અહં કહાપણે આહરામિ, તાવ ત્વં સૂરિયં ઓલોકેન્તો તિટ્ઠા’’તિ વત્વા થોકં ગન્ત્વા નિવત્તેત્વા પુન બ્રાહ્મણં આહ ‘‘અય્ય બ્રાહ્મણ મા ઇતો ઓલોકેહિ, સૂરિયમેવ ઓલોકેન્તો તિટ્ઠા’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા કેતકવનં પવિસિત્વા યથારુચિં પક્કન્તો. બ્રાહ્મણસ્સપિ સૂરિયં ઓલોકેન્તસ્સેવ નલાટતો ચેવ કચ્છેહિ ચ સેદા મુચ્ચિંસુ. અથ નં રુક્ખદેવતા આહ –

‘‘સદ્દહાસિ સિઙ્ગાલસ્સ, સુરાપીતસ્સ બ્રાહ્મણ;

સિપ્પિકાનં સતં નત્થિ, કુતો કંસસતા દુવે’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૧૩);

એવં યથા કાળસિઙ્ગાલે પસાદો નિરત્થકો, એવં તિત્થિયેસુપીતિ.

૧૪૪. અનિય્યાનિકસાસને પસાદસ્સ નિરત્થકભાવં દસ્સેત્વા નિય્યાનિકસાસને તસ્સ સાત્થકતં દસ્સેતું તથાગતો ચ ખો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતીતિ અરહત્તમગ્ગેન કામુપાદાનસ્સ પહાનપરિઞ્ઞં સમતિક્કમં પઞ્ઞપેતિ, ઇતરેસં તિણ્ણં ઉપાદાનાનં સોતાપત્તિમગ્ગેન પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ. એવરૂપે ખો, ભિક્ખવે, ધમ્મવિનયેતિ, ભિક્ખવે, એવરૂપે ધમ્મે ચ વિનયે ચ. ઉભયેનપિ નિય્યાનિકસાસનં દસ્સેતિ. સત્થરિ પસાદોતિ એવરૂપે સાસને યો સત્થરિ પસાદો, સો સમ્મગ્ગતો અક્ખાયતિ, ભવદુક્ખનિસ્સરણાય સંવત્તતિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – ભગવા કિર વેદિયકપબ્બતે ઇન્દસાલગુહાયં પટિવસતિ. અથેકો ઉલૂકસકુણો ભગવતિ ગામં પિણ્ડાય પવિસન્તે ઉપડ્ઢમગ્ગં અનુગચ્છતિ, નિક્ખમન્તે ઉપડ્ઢમગ્ગં પચ્ચુગ્ગમનં કરોતિ. સો એકદિવસં સમ્માસમ્બુદ્ધં સાયન્હસમયે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં નિસિન્નં પબ્બતા ઓરુય્હ વન્દિત્વા પક્ખે પણામેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ સીસં હેટ્ઠા કત્વા દસબલં નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ. ભગવા તં ઓલોકેત્વા સિતં પાત્વાકાસિ. આનન્દત્થેરો ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો સિતસ્સ પાતુકમ્માયા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પસ્સાનન્દ, ઇમં ઉલૂકસકુણં, અયં મયિ ચ ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ ચિત્તં પસાદેત્વા સતસહસ્સકપ્પે દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરિત્વા સોમનસ્સો નામ પચ્ચેકબુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ આહ –

ઉલૂકમણ્ડલક્ખિક, વેદિયકે ચિરદીઘવાસિક;

સુખિતોસિ ત્વં અય્ય કોસિય, કાલુટ્ઠિતં પસ્સસિ બુદ્ધવરં.

મયિ ચિત્તં પસાદેત્વા, ભિક્ખુસઙ્ઘે અનુત્તરે;

કપ્પાનં સતસહસ્સાનિ, દુગ્ગતેસો ન ગચ્છતિ.

દેવલોકા ચવિત્વાન, કુસલમૂલેન ચોદિતો;

ભવિસ્સતિ અનન્તઞાણો, સોમનસ્સોતિ વિસ્સુતોતિ.

અઞ્ઞાનિપિ ચેત્થ રાજગહનગરે સુમનમાલાકારવત્થુ મહાભેરિવાદકવત્થુ મોરજિકવત્થુ વીણાવાદકવત્થુ સઙ્ખધમકવત્થૂતિ એવમાદીનિ વત્થૂનિ વિત્થારેતબ્બાનિ. એવં નિય્યાનિકસાસને સત્થરિ પસાદો સમ્મગ્ગતો હોતિ.

ધમ્મે પસાદોતિ નિય્યાનિકસાસનમ્હિ ધમ્મે પસાદો સમ્મગ્ગતો હોતિ. સરમત્તે નિમિત્તં ગહેત્વા સુણન્તાનં તિરચ્છાનગતાનમ્પિ સમ્પત્તિદાયકો હોતિ, પરમત્થે કિં પન વત્તબ્બં. અયમત્થો મણ્ડૂકદેવપુત્તાદીનં વત્થુવસેન વેદિતબ્બો.

સીલેસુ પરિપૂરકારિતાતિ નિય્યાનિકસાસનમ્હિ સીલેસુ પરિપૂરકારિતાપિ સમ્મગ્ગતા હોતિ, સગ્ગમોક્ખસમ્પત્તિં આવહતિ. તત્થ છત્તમાણવકવત્થુસામણેરવત્થુઆદીનિ દીપેતબ્બાનિ.

સહધમ્મિકેસૂતિ નિય્યાનિકસાસને સહધમ્મિકેસુ પિયમનાપતાપિ સમ્મગ્ગતા હોતિ, મહાસમ્પત્તિં આવહતિ. અયમત્થો વિમાનપેતવત્થૂહિ દીપેતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ખીરોદનમહમદાસિં, ભિક્ખુનો પિણ્ડાય ચરન્તસ્સ…પે…

ફાણિતં…પે… ઉચ્છુખણ્ડિકં… તિમ્બરુસકં… કક્કારિકં…

એળાલુકં… વલ્લિપક્કં… ફારુસકં… હત્થપતાકં…

સાકમુટ્ઠિં … પુપ્ફકમુટ્ઠિં… મૂલકં… નિમ્બમુટ્ઠિં…

અમ્બિકઞ્જિકં… દોણિનિમ્મજ્જનિં… કાયબન્ધનં…

અંસબદ્ધકં… આયોગપટ્ટં… વિધૂપનં… તાલવણ્ટં…

મોરહત્થં… છત્તં… ઉપાહનં… પૂવં મોદકં…

સક્ખલિકં અહમદાસિં, ભિક્ખુનો પિણ્ડાય ચરન્તસ્સ…પે…

તસ્સા મે પસ્સ વિમાનં, અચ્છરા કામવણ્ણિનીહમસ્મી’’તિ (વિ. વ. ૪૦૬).

તં કિસ્સ હેતૂતિઆદિ વુત્તનયાનુસારેનેવ યોજેત્વા વેદિતબ્બં.

૧૪૫. ઇદાનિ યેસં ઉપાદાનાનં તિત્થિયા ન સમ્મા પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, તથાગતો પઞ્ઞપેતિ, તેસં પચ્ચયં દસ્સેતું ઇમે ચ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ કિંનિદાનાતિઆદીસુ નિદાનાદીનિ સબ્બાનેવ કારણવેવચનાનિ. કારણઞ્હિ યસ્મા ફલં નિદેતિ હન્દ, નં ગણ્હથાતિ અપ્પેતિ વિય, તસ્મા નિદાનન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા તં તતો જાયતિ સમુદેતિ પભવતિ, તસ્મા સમુદયો, જાતિ, પભવોતિ વુચ્ચતિ. અયં પનેત્થ પદત્થો – કિં નિદાનં એતેસન્તિ કિંનિદાના. કો સમુદયો એતેસન્તિ કિંસમુદયા. કા જાતિ એતેસન્તિ કિંજાતિકા. કો પભવો એતેસન્તિ કિંપભવા. યસ્મા પન તેસં તણ્હા યથાવુત્તેન અત્થેન નિદાનઞ્ચેવ સમુદયો ચ જાતિ ચ પભવો ચ, તસ્મા ‘‘તણ્હાનિદાના’’તિઆદિમાહ. એવં સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. યસ્મા પન ભગવા ન કેવલં ઉપાદાનસ્સેવ પચ્ચયં જાનાતિ, ઉપાદાનસ્સ પચ્ચયભૂતાય તણ્હાયપિ, તણ્હાદિપચ્ચયાનં વેદનાદીનમ્પિ પચ્ચયં જાનાતિયેવ, તસ્મા તણ્હા ચાયં, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

યતો ચ ખોતિ યસ્મિં કાલે. અવિજ્જા પહીના હોતીતિ વટ્ટમૂલિકા અવિજ્જા અનુપ્પાદનિરોધેન પહીના હોતિ. વિજ્જા ઉપ્પન્નાતિ અરહત્તમગ્ગવિજ્જા ઉપ્પન્ના. સો અવિજ્જાવિરાગા વિજ્જુપ્પાદાતિ. સો ભિક્ખુ અવિજ્જાય ચ પહીનત્તા વિજ્જાય ચ ઉપ્પન્નત્તા. નેવ કામુપાદાનં ઉપાદિયતીતિ નેવ કામુપાદાનં ગણ્હાતિ ન ઉપેતિ, ન સેસાનિ ઉપાદાનાનિ. અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતીતિ એવં કિઞ્ચિ ઉપાદાનં અગ્ગણ્હન્તો તણ્હાપરિતસ્સનાય ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સન્તિ અપરિતસ્સન્તો તણ્હં અનુપ્પાદેન્તો. પચ્ચત્તંયેવ પરિનિબ્બાયતીતિ સયમેવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયતિ. એવમસ્સ આસવક્ખયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો પચ્ચવેક્ખણં દસ્સેન્તો ખીણા જાતીતિઆદિમાહ. તં વુત્તત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચૂળસીહનાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. મહાસીહનાદસુત્તવણ્ણના

વેસાલિનગરવણ્ણના

૧૪૬. એવં મે સુતન્તિ મહાસીહનાદસુત્તં. તત્થ વેસાલિયન્તિ એવંનામકે નગરે. તં કિર અપરાપરં વિસાલીભૂતતાય ‘‘વેસાલી’’તિ સઙ્ખં ગતં. તત્રાયં અનુપુબ્બકથા – બારાણસિરઞ્ઞો કિર અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ ગબ્ભો સણ્ઠાસિ. સા ઞત્વા રઞ્ઞો નિવેદેસિ. રાજા ગબ્ભપરિહારં અદાસિ. સા સમ્મા પરિહરીયમાના ગબ્ભપરિપાકકાલે વિજાયનઘરં પાવિસિ. પુઞ્ઞવન્તીનં પચ્ચૂસસમયે ગબ્ભવુટ્ઠાનં હોતિ, સા ચ તાસં અઞ્ઞતરા, તેન પચ્ચૂસસમયે અલત્તકપટલબન્ધુજીવકપુપ્ફસદિસં મંસપેસિં વિજાયિ. તતો ‘‘અઞ્ઞા દેવિયો સુવણ્ણબિમ્બસદિસે પુત્તે વિજાયન્તિ, અગ્ગમહેસી મંસપેસિન્તિ રઞ્ઞો પુરતો મમ અવણ્ણો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા તેન અવણ્ણભયેન તં મંસપેસિં એકસ્મિં ભાજને પક્ખિપિત્વા પટિકુજ્જિત્વા રાજમુદ્દિકાય લઞ્છેત્વા ગઙ્ગાય સોતે પક્ખિપાપેસિ. મનુસ્સેહિ છડ્ડિતમત્તે દેવતા આરક્ખં સંવિદહિંસુ. સુવણ્ણપટ્ટકઞ્ચેત્થ જાતિહિઙ્ગુલકેન ‘‘બારાણસિરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા પજા’’તિ લિખિત્વા બન્ધિંસુ. તતો તં ભાજનં ઊમિભયાદીહિ અનુપદ્દુતં ગઙ્ગાસોતેન પાયાસિ.

તેન ચ સમયેન અઞ્ઞતરો તાપસો ગોપાલકકુલં નિસ્સાય ગઙ્ગાતીરે વિહરતિ. સો પાતોવ ગઙ્ગં ઓતિણ્ણો તં ભાજનં આગચ્છન્તં દિસ્વા પંસુકૂલસઞ્ઞાય અગ્ગહેસિ. અથેત્થ તં અક્ખરપટ્ટિકં રાજમુદ્દિકાલઞ્છનં ચ દિસ્વા મુઞ્ચિત્વા તં મંસપેસિં અદ્દસ, દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ ‘‘સિયા ગબ્ભો, તથા હિસ્સ દુગ્ગન્ધપૂતિકભાવો નત્થી’’તિ. અસ્સમં નેત્વા સુદ્ધે ઓકાસે ઠપેસિ. અથ અડ્ઢમાસચ્ચયેન દ્વે મંસપેસિયો અહેસું. તાપસો દિસ્વા સાધુતરં ઠપેસિ. તતો પુન અડ્ઢમાસચ્ચયેન એકમેકિસ્સા મંસપેસિયા હત્થપાદસીસાનમત્થાય પઞ્ચ પઞ્ચ પિળકા ઉટ્ઠહિંસુ. અથ તતો અડ્ઢમાસચ્ચયેન એકા મંસપેસિ સુવણ્ણબિમ્બસદિસો દારકો, એકા દારિકા અહોસિ.

તેસુ તાપસસ્સ પુત્તસિનેહો ઉપ્પજ્જિ, અઙ્ગુટ્ઠકતો ચસ્સ ખીરં નિબ્બત્તિ. તતો પભુતિ ચ ખીરભત્તં અલભિત્થ, સો ભત્તં ભુઞ્જિત્વા ખીરં દારકાનં મુખે આસિઞ્ચતિ. તેસં ઉદરં યં યં પવિસતિ, તં તં સબ્બં મણિભાજનગતં વિય દિસ્સતિ, એવં નિચ્છવી અહેસું. અપરે આહુ ‘‘સિબ્બેત્વા ઠપિતા વિય નેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં લીના છવિ અહોસી’’તિ. એવં તે નિચ્છવિતાય વા લીનચ્છવિતાય વા લિચ્છવીતિ પઞ્ઞાયિંસુ.

તાપસો દારકે પોસેન્તો ઉસ્સૂરે ગામં સિક્ખાય પવિસતિ, અતિદિવા પટિક્કમતિ. તસ્સ તં બ્યાપારં ઞત્વા ગોપાલકા આહંસુ – ‘‘ભન્તે, પબ્બજિતાનં દારકપોસનં પલિબોધો, અમ્હાકં દારકે દેથ, મયં પોસેસ્સામ, તુમ્હે અત્તનો કમ્મં કરોથા’’તિ. તાપસો સાધૂતિ પટિસ્સુણિ. ગોપાલકા દુતિયદિવસે મગ્ગં સમં કત્વા પુપ્ફેહિ ઓકિરિત્વા ધજપટાકા ઉસ્સાપેત્વા તૂરિયેહિ વજ્જમાનેહિ અસ્સમં આગતા. તાપસો – ‘‘મહાપુઞ્ઞા દારકા અપ્પમાદેન વડ્ઢેથ, વડ્ઢેત્વા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં આવાહવિવાહં કરોથ, પઞ્ચગોરસેન રાજાનં તોસેત્વા ભૂમિભાગં ગહેત્વા નગરં માપેથ, તત્થ કુમારં અભિસિઞ્ચથા’’તિ વત્વા દારકે અદાસિ. તે સાધૂતિ પટિસ્સુણિત્વા દારકે નેત્વા પોસેસું.

દારકા વુદ્ધિમન્વાય કીળન્તા વિવાદટ્ઠાનેસુ અઞ્ઞે ગોપાલકદારકે હત્થેનપિ પાદેનપિ પહરન્તિ. તે રોદન્તિ. ‘‘કિસ્સ રોદથા’’તિ ચ માતાપિતૂહિ વુત્તા ‘‘ઇમે નિમ્માતાપિતિકા તાપસપોસિતા અમ્હે અતિપહરન્તી’’તિ વદન્તિ. તતો તેસં માતાપિતરો ‘‘ઇમે દારકા અઞ્ઞે દારકે વિનાસેન્તિ દુક્ખાપેન્તિ, ન ઇમે સઙ્ગહેતબ્બા, વજ્જેતબ્બા ઇમે’’તિ આહંસુ. તતો પભુતિ કિર સો પદેસો વજ્જીતિ વુચ્ચતિ યોજનસતિકો પરિમાણેન. અથ તં પદેસં ગોપાલકા રાજાનં તોસેત્વા અગ્ગહેસું. તત્થ ચ નગરં માપેત્વા સોળસવસ્સુદ્દેસિકં કુમારં અભિસિઞ્ચિત્વા રાજાનં અકંસુ. તાય ચસ્સ દારિકાય સદ્ધિં વિવાહં કત્વા કતિકં અકંસુ ‘‘બાહિરકદારિકા ન આનેતબ્બા, ઇતો દારિકા ન કસ્સચિ દાતબ્બા’’તિ. તેસં પઠમસંવાસેન દ્વે દારકા જાતા ધીતા ચ પુત્તો ચ. એવં સોળસક્ખત્તું દ્વે દ્વે જાતા. તતો તેસં દારકાનં યથાક્કમં વડ્ઢન્તાનં આરામુય્યાનનિવાસટ્ઠાનપરિવારસમ્પત્તિં ગહેતું અપ્પહોન્તા નગરં તિક્ખત્તું ગાવુતન્તરેન ગાવુતન્તરેન પરિક્ખિપિંસુ. તસ્સ પુનપ્પુનં વિસાલીકતત્તા વેસાલીત્વેવ નામં જાતં. તેન વુત્તં ‘‘વેસાલિયન્તિ એવં નામકે નગરે’’તિ.

૦૧. બહિનગરેતિ નગરસ્સ બહિ, ન અમ્બપાલિવનં વિય અન્તોનગરસ્મિં. અયં પન જીવકમ્બવનં વિય નગરસ્સ બહિદ્ધા વનસણ્ડો. તેન વુત્તં ‘‘બહિનગરે’’તિ. અપરપુરેતિ પુરસ્સ અપરે, પચ્છિમદિસાયન્તિ અત્થો. વનસણ્ડેતિ સો કિર વનસણ્ડો નગરસ્સ પચ્છિમદિસાયં ગાવુતમત્તે ઠાને. તત્થ મનુસ્સા ભગવતો ગન્ધકુટિં કત્વા તં પરિવારેત્વા ભિક્ખૂનં રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનચઙ્કમલેણકુટિમણ્ડપાદીનિ પતિટ્ઠપેસું, ભગવા તત્થ વિહરતિ. તેન વુત્તં ‘‘અપરપુરે વનસણ્ડે’’તિ. સુનક્ખત્તોતિ તસ્સ નામં. લિચ્છવીનં પન પુત્તત્તા લિચ્છવિપુત્તોતિ વુત્તો. અચિરપક્કન્તોતિ વિબ્ભમિત્વા ગિહિભાવૂપગમનેન અધુનાપક્કન્તો. પરિસતીતિ પરિસમજ્ઝે. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માતિ એત્થ મનુસ્સધમ્મા નામ દસકુસલકમ્મપથા. તે પટિસેધેતું ન સક્કોતિ. કસ્મા? ઉપારમ્ભભયા. વેસાલિયઞ્હિ બહૂ મનુસ્સા રતનત્તયે પસન્ના બુદ્ધમામકા ધમ્મમામકા સઙ્ઘમામકા. તે દસકુસલકમ્મપથમત્તમ્પિ નત્થિ સમણસ્સ ગોતમસ્સાતિ વુત્તે ત્વં કત્થ ભગવન્તં પાણં હનન્તં અદ્દસ, કત્થ અદિન્નં આદિયન્તન્તિઆદીનિ વત્વા અત્તનો પમાણં ન જાનાસિ? કિં દન્તા મે અત્થીતિ પાસાણસક્ખરા ખાદસિ, અહિનઙ્ગુટ્ઠે ગણ્હિતું વાયમસિ, કકચદન્તેસુ પુપ્ફાવળિકં કીળિતું ઇચ્છસિ? મુખતો તે દન્તે પાતેસ્સામાતિ વદેય્યું. સો તેસં ઉપારમ્ભભયા એવં વત્તું ન સક્કોતિ.

વેસાલિનગરવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માદિવણ્ણના

તતો ઉત્તરિં પન વિસેસાધિગમં પટિસેધેન્તો ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસોતિ આહ.

તત્થ અલમરિયં ઞાતુન્તિ અલમરિયો, અરિયભાવાય સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. ઞાણદસ્સનમેવ ઞાણદસ્સનવિસેસો. અલમરિયો ચ સો ઞાણદસ્સનવિસેસો ચાતિ અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો. ઞાણદસ્સનન્તિ દિબ્બચક્ખુપિ વિપસ્સનાપિ મગ્ગોપિ ફલમ્પિ પચ્ચવેક્ખણઞાણમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમ્પિ વુચ્ચતિ. ‘‘અપ્પમત્તો સમાનો ઞાણદસ્સનં આરાધેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૧૧) હિ એત્થ દિબ્બચક્ખુ ઞાણદસ્સનં નામ. ‘‘ઞાણદસ્સનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૩૫) એત્થ વિપસ્સનાઞાણં. ‘‘અભબ્બા તે ઞાણદસ્સનાય અનુત્તરાય સમ્બોધાયા’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૯૬) એત્થ મગ્ગો. ‘‘અયમઞ્ઞો ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો અધિગતો ફાસુ વિહારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૨૮) એત્થ ફલં. ‘‘ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ, અકુપ્પા મે ચેતોવિમુત્તિ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ (મહાવ. ૧૬) એત્થ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. ‘‘ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ સત્તાહકાલઙ્કતો આળારો કાળામો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૪૦) એત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. ઇધ પન લોકુત્તરમગ્ગો અધિપ્પેતો. તઞ્હિ સો ભગવતો પટિસેધેતિ.

તક્કપરિયાહતન્તિ ઇમિના આચરિયં પટિબાહતિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – સમણેન ગોતમેન આચરિયે ઉપસઙ્કમિત્વા સુખુમં ધમ્મન્તરં ગહિતં નામ નત્થિ, તક્કપરિયાહતં પન તક્કેત્વા એવં ભવિસ્સતિ એવં ભવિસ્સતીતિ તક્કપરિયાહતં ધમ્મં દેસેતીતિ. વીમંસાનુચરિતન્તિ ઇમિના ચસ્સ લોકિયપઞ્ઞં અનુજાનાતિ. સમણો ગોતમો પઞ્ઞવા, સો તં પઞ્ઞાસઙ્ખાતં ઇન્દવજિરૂપમં વીમંસં એવં વટ્ટિસ્સતિ, એવં વટ્ટિસ્સતીતિ ઇતો ચિતો ચ અનુચરાપેત્વા વીમંસાય અનુચરિતં ધમ્મં દેસેતિ. સયંપટિભાનન્તિ ઇમિનાસ્સ ધમ્મેસુ પચ્ચક્ખભાવં પટિબાહતિ. એવં હિસ્સ અહોસિ – સમણસ્સ ગોતમસ્સ સુખુમં ધમ્મન્તરં વિપસ્સના વા મગ્ગો વા ફલં વા પચ્ચવેક્ખણા વા નત્થિ, અયં પન લદ્ધપરિસો, રાજાનં ચક્કવત્તિં વિય નં ચત્તારો વણ્ણા પરિવારેન્તિ, સુફુસિતં પનસ્સ દન્તાવરણં, મુદુકા જિવ્હા, મધુરો સરો, અનેલગળા વાચા, સો યં યદેવસ્સ ઉપટ્ઠાતિ, તં તં ગહેત્વા સયંપટિભાનં કથેન્તો મહાજનં રઞ્જેતીતિ.

યસ્સ ચ ખ્વાસ્સ અત્થાય ધમ્મો દેસિતોતિ યસ્સ ચ ખો અત્થાય અસ્સ ધમ્મો દેસિતો. સેય્યથિદં, રાગપટિઘાતત્થાય અસુભકમ્મટ્ઠાનં, દોસપ્પટિઘાતત્થાય મેત્તાભાવના, મોહપટિઘાતત્થાય પઞ્ચ ધમ્મા, વિતક્કૂપચ્છેદાય આનાપાનસ્સતિ.

સો નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ સો ધમ્મો યો તં યથાદેસિતં કરોતિ, તસ્સ તક્કરસ્સ સમ્મા હેતુના નયેન કારણેન વટ્ટદુક્ખક્ખયાય નિય્યાતિ ગચ્છતિ તમત્થં સાધેતીતિ દીપેતિ. ઇદં પનેસ ન અત્તનો અજ્ઝાસયેન વદતિ. બુદ્ધાનઞ્હિ ધમ્મો અનિય્યાનિકોતિ એવમેવં પવેદેય્ય, ન પન સક્કોતિ વત્તું. કસ્મા? ઉપારમ્ભભયા. વેસાલિયઞ્હિ બહૂ સોતાપન્ન-સકદાગામિ-અનાગામિઉપાસકા. તે એવં વદેય્યું ‘‘સુનક્ખત્ત ત્વં ભગવતા દેસિતધમ્મો અનિય્યાનિકોતિ વદસિ, યદિ અયં ધમ્મો અનિય્યાનિકો, ઇમસ્મિં નગરે ઇમે કસ્મા એત્તકા સોતાપન્ના જાતા, એત્તકા સકદાગામી, એત્તકા અનાગામીતિ પુબ્બે વુત્તનયેન ઉપારમ્ભં કરેય્યુ’’ન્તિ. સો ઇમિના ઉપારમ્ભભયેન અનિય્યાનિકોતિ વત્તું અસક્કોન્તો અજ્જુનેન વિસ્સટ્ઠકણ્ડં વિય અસ્સ ધમ્મો અમોઘો નિય્યાતિ, અબ્ભન્તરે પનસ્સ કિઞ્ચિ નત્થીતિ વદતિ.

અસ્સોસિ ખોતિ વેસાલિયં બ્રાહ્મણકુલસેટ્ઠિકુલાદીસુ તત્થ તત્થ પરિસમજ્ઝે એવં ભાસમાનસ્સ તં વચનં સુણિ, ન પન પટિસેધેસિ. કસ્મા? કારુઞ્ઞતાય. એવં કિરસ્સ અહોસિ અયં કુદ્ધો ઝાયમાનં વેળુવનં વિય પક્ખિત્તલોણં ઉદ્ધનં વિય ચ કોધવસેન પટપટાયતિ, મયા પટિબાહિતો પન મયિપિ આઘાતં બન્ધિસ્સતિ, એવમસ્સ તથાગતે ચ મયિ ચાતિ દ્વીસુ જનેસુ આઘાતો અતિભારિયો ભવિસ્સતીતિ કારુઞ્ઞતાય ન પટિસેધેસિ. અપિ ચસ્સ એવં અહોસિ, બુદ્ધાનં અવણ્ણકથનં નામ પુણ્ણચન્દે દોસારોપનસદિસં, કો ઇમસ્સ કથં ગણ્હિસ્સતિ? સયમેવ ખેળે પચ્છિન્ને મુખે સુક્ખે ઓરમિસ્સતીતિ ઇમિના કારણેન ન પટિસેધેસિ. પિણ્ડપાતપટિક્કન્તોતિ પિણ્ડપાતપરિયેસનતો અપગતો.

૧૪૭. કોધનોતિ ચણ્ડો ફરુસો. મોઘપુરિસોતિ તુચ્છપુરિસો. યસ્સ હિ તસ્મિં અત્તભાવે મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો નત્થિ, તં બુદ્ધા ‘‘મોઘપુરિસો’’તિ વદન્તિ. ઉપનિસ્સયે સતિપિ તસ્મિં ખણે મગ્ગે વા ફલે વા અસતિ ‘‘મોઘપુરિસો’’તિ વદન્તિયેવ. ઇમસ્સ પન તસ્મિં અત્તભાવે મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો સમુચ્છિન્નોયેવ, તેન તં ‘‘મોઘપુરિસો’’તિ આહ. કોધા ચ પનસ્સ એસા વાચા ભાસિતાતિ એસા ચ પનસ્સ વાચા કોધેન ભાસિતા.

કસ્મા પનેસ ભગવતો કુદ્ધોતિ? અયઞ્હિ પુબ્બે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મં પુચ્છિ. અથસ્સ ભગવા કથેસિ. સો દિબ્બચક્ખું નિબ્બત્તેત્વા આલોકં વડ્ઢેત્વા દેવલોકે ઓલોકેન્તો નન્દનવનચિત્તલતાવનફારુસકવનમિસ્સકવનેસુ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવમાને દેવપુત્તે ચ દેવધીતરો ચ દિસ્વા એતેસં એવરૂપાય અત્તભાવસમ્પત્તિયા ઠિતાનં કીવમધુરો નુ ખો સદ્દો ભવિસ્સતીતિ સદ્દં સોતુકામો હુત્વા દસબલં ઉપસઙ્કમિત્વા દિબ્બસોતધાતુપરિકમ્મં પુચ્છિ. ભગવા પનસ્સ દિબ્બસોતધાતુયા ઉપનિસ્સયો નત્થીતિ ઞત્વા પરિકમ્મં ન કથેસિ. ન હિ બુદ્ધા ઉપનિસ્સયવિરહિત તસ્સ પરિકમ્મં કથેન્તિ. સો ભગવતિ આઘાતં બન્ધિત્વા ચિન્તેસિ ‘‘અહં સમણં ગોતમં પઠમં દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મં પુચ્છિં, સો ‘મય્હં તં સમ્પજ્જતુ વા મા વા સમ્પજ્જતૂ’તિ કથેસિ. અહં પન પચ્ચત્તપુરિસકારેન તં નિબ્બત્તેત્વા દિબ્બસોતધાતુપરિકમ્મં પુચ્છિં, તં મે ન કથેસિ. અદ્ધાસ્સ એવં હોતિ ‘અયં રાજપબ્બજિતો દિબ્બચક્ખુઞાણં નિબ્બત્તેત્વા દિબ્બસોતધાતુઞાણં નિબ્બત્તેત્વા ચેતોપરિયઞાણં નિબ્બત્તેત્વા આસવાનં ખયઞાણં નિબ્બત્તેત્વા મયા સમસમો ભવિસ્સતી’તિ ઇસ્સામચ્છરિયવસેન મય્હં ન કથેતી’’તિ. ભિય્યોસો આઘાતં બન્ધિત્વા કાસાયાનિ છડ્ડેત્વા ગિહિભાવં પત્વાપિ ન તુણ્હીભૂતો વિચરતિ. દસબલં પન અસતા તુચ્છેન અબ્ભાચિક્ખન્તો વિચરતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘કોધા ચ પનસ્સ એસા વાચા ભાસિતા’’તિ.

વણ્ણો હેસો, સારિપુત્તાતિ, સારિપુત્ત, તથાગતેન સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પારમિયો પૂરેન્તેન એતદત્થમેવ વાયામો કતો ‘‘દેસનાધમ્મો મે નિય્યાનિકો ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્મા યો એવં વદેય્ય, સો વણ્ણંયેવ તથાગતસ્સ ભાસતિ. વણ્ણો હેસો, સારિપુત્ત, તથાગતસ્સ ગુણો એસો તથાગતસ્સ, ન અગુણોતિ દસ્સેતિ.

અયમ્પિ હિ નામ સારિપુત્તાતિઆદિના કિં દસ્સેતિ? સુનક્ખત્તેન પટિસિદ્ધસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ અત્તનિ અત્થિતં દસ્સેતિ. ભગવા કિર અયં, સારિપુત્ત, સુનક્ખત્તો મોઘપુરિસો નત્થિ તથાગતસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મોતિ વદતિ. મય્હઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં નામ અત્થિ, ઇદ્ધિવિધઞાણં નામ અત્થિ, દિબ્બસોતધાતુઞાણં નામ અત્થિ, ચેતોપરિયઞાણં નામ અત્થિ, દસબલઞાણં નામ અત્થિ, ચતુવેસારજ્જઞાણં નામ અત્થિ, અટ્ઠસુ પરિસાસુ અકમ્પનઞાણં નામ અત્થિ, ચતુયોનિપરિચ્છેદકઞાણં નામ અત્થિ, પઞ્ચગતિપરિચ્છેદકઞાણં નામ અત્થિ, સબ્બેપિ ચેતે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માયેવ. એવરૂપેસુ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મેસુ એકસ્સાપિ વિજાનનસમત્થં ધમ્મન્વયમત્તમ્પિ નામ એતસ્સ મોઘપુરિસસ્સ ન ભવિસ્સતીતિ એતમત્થં દસ્સેતું અયમ્પિ હિ નામ સારિપુત્તાતિઆદિના નયેન ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ અન્વેતીતિ અન્વયો, જાનાતિ, અનુબુજ્ઝતીતિ અત્થો. ધમ્મસ્સ અન્વયો ધમ્મન્વયો, તં તં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિધમ્મં જાનનપઞ્ઞાયેતં અધિવચનં. ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદીહિ એવરૂપમ્પિ નામ મય્હં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસઙ્ખાતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં વિજ્જમાનમેવ અત્થીતિ જાનિતું તસ્સ મોઘપુરિસસ્સ ધમ્મન્વયોપિ ન ભવિસ્સતીતિ દસ્સેતિ. ઇદ્ધિવિધઞાણાદીસુપિ એવં યોજના વેદિતબ્બા.

ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દસબલઞાણાદિવણ્ણના

૧૪૮. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ચેતોપરિયઞાણાનન્તરં તિસ્સો વિજ્જા વત્તબ્બા સિયું, યસ્મા પન તાસુ વુત્તાસુ ઉપરિ દસબલઞાણં ન પરિપૂરતિ, તસ્મા તા અવત્વા તથાગતસ્સ દસબલઞાણં પરિપૂરં કત્વા દસ્સેન્તો દસ ખો પનિમાનિ સારિપુત્તાતિઆદિમાહ. તત્થ તથાગતબલાનીતિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણાનિ તથાગતસ્સેવ બલાનિ. યથા વા પુબ્બબુદ્ધાનં બલાનિ પુઞ્ઞુસ્સયસમ્પત્તિયા આગતાનિ, તથા આગતબલાનીતિપિ અત્થો. તત્થ દુવિધં તથાગતબલં કાયબલઞ્ચ ઞાણબલઞ્ચ. તેસુ કાયબલં હત્થિકુલાનુસારેન વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘કાલાવકઞ્ચ ગઙ્ગેય્યં, પણ્ડરં તમ્બપિઙ્ગલં;

ગન્ધમઙ્ગલહેમઞ્ચ, ઉપોસથછદ્દન્તિમે દસા’’તિ.

ઇમાનિ હિ દસ હત્થિકુલાનિ. તત્થ કાલાવકન્તિ પકતિહત્થિકુલં દટ્ઠબ્બં. યં દસન્નં પુરિસાનં કાયબલં, તં એકસ્સ કાલાવકહત્થિનો. યં દસન્નં કાલાવકાનં બલં, તં એકસ્સ ગઙ્ગેય્યસ્સ. યં દસન્નં ગઙ્ગેય્યાનં, તં એકસ્સ પણ્ડરસ્સ. યં દસન્નં પણ્ડરાનં, તં એકસ્સ તમ્બસ્સ. યં દસન્નં તમ્બાનં, તં એકસ્સ પિઙ્ગલસ્સ. યં દસન્નં પિઙ્ગલાનં, તં એકસ્સ ગન્ધહત્થિનો. યં દસન્નં ગન્ધહત્થીનં, તં એકસ્સ મઙ્ગલસ્સ. યં દસન્નં મઙ્ગલાનં, તં એકસ્સ હેમવતસ્સ. યં દસન્નં હેમવતાનં, તં એકસ્સ ઉપોસથસ્સ. યં દસન્નં ઉપોસથાનં, તં એકસ્સ છદ્દન્તસ્સ. યં દસન્નં છદ્દન્તાનં તં એકસ્સ તથાગતસ્સ. નારાયનસઙ્ઘાતબલન્તિપિ ઇદમેવ વુચ્ચતિ. તદેતં પકતિહત્થિગણનાય હત્થીનં કોટિસહસ્સાનં પુરિસગણનાય દસન્નં પુરિસકોટિસહસ્સાનં બલં હોતિ. ઇદં તાવ તથાગતસ્સ કાયબલં.

ઞાણબલં પન પાળિયં તાવ આગતમેવ. દસબલઞાણં, ચતુવેસારજ્જઞાણં, અટ્ઠસુ પરિસાસુ અકમ્પનઞાણં, ચતુયોનિપરિચ્છેદકઞાણં, પઞ્ચગતિપરિચ્છેદકઞાણં. સંયુત્તકે (સં. નિ. ૨.૩૪) આગતાનિ તેસત્તતિ ઞાણાનિ સત્તસત્તતિ ઞાણાનીતિ એવં અઞ્ઞાનિપિ અનેકાનિ ઞાણસહસ્સાનિ, એતં ઞાણબલં નામ. ઇધાપિ ઞાણબલમેવ અધિપ્પેતં. ઞાણઞ્હિ અકમ્પિયટ્ઠેન ઉપત્થમ્ભનટ્ઠેન ચ બલન્તિ વુત્તં.

યેહિ બલેહિ સમન્નાગતોતિ યેહિ દસહિ ઞાણબલેહિ ઉપેતો સમુપેતો. આસભં ઠાનન્તિ સેટ્ઠટ્ઠાનં ઉત્તમટ્ઠાનં. આસભા વા પુબ્બબુદ્ધા, તેસં ઠાનન્તિ અત્થો. અપિચ ગવસતજેટ્ઠકો ઉસભો, ગવસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો. વજસતજેટ્ઠકો વા ઉસભો, વજસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો. સબ્બગવસેટ્ઠો સબ્બપરિસ્સયસહો સેતો પાસાદિકો મહાભારવહો અસનિસતસદ્દેહિપિ અકમ્પનિયો નિસભો, સો ઇધ ઉસભોતિ અધિપ્પેતો. ઇદમ્પિ હિ તસ્સ પરિયાયવચનં. ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં. ઠાનન્તિ ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા અચલટ્ઠાનં. ઇદં પન આસભં વિયાતિ આસભં. યથેવ હિ નિસભસઙ્ખાતો ઉસભો ઉસભબલેન સમન્નાગતો ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ, એવં તથાગતોપિ દસહિ તથાગતબલેહિ સમન્નાગતો ચતૂહિ વેસારજ્જપાદેહિ અટ્ઠપરિસપથવિં ઉપ્પીળેત્વા સદેવકે લોકે કેનચિ પચ્ચત્થિકેન પચ્ચામિત્તેન અકમ્પિયો અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ. એવં તિટ્ઠમાનોવ તં આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ, ઉપગચ્છતિ ન પચ્ચક્ખાતિ અત્તનિ આરોપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘આસભં ઠાનં પટિજાનાતી’’તિ.

પરિસાસૂતિ અટ્ઠસુ પરિસાસુ. સીહનાદં નદતીતિ સેટ્ઠનાદં અભીતનાદં નદતિ, સીહનાદસદિસં વા નાદં નદતિ. અયમત્થો સીહનાદસુત્તેન દીપેતબ્બો. યથા વા સીહો સહનતો હનનતો ચ સીહોતિ વુચ્ચતિ, એવં તથાગતો લોકધમ્માનં સહનતો પરપ્પવાદાનઞ્ચ હનનતો સીહોતિ વુચ્ચતિ. એવં વુત્તસ્સ સીહસ્સ નાદં સીહનાદં. તત્થ યથા સીહો સીહબલેન સમન્નાગતો સબ્બત્થ વિસારદો વિગતલોમહંસો સીહનાદં નદતિ, એવં તથાગતસીહોપિ તથાગતબલેહિ સમન્નાગતો અટ્ઠસુ પરિસાસુ વિસારદો વિગતલોમહંસો ઇતિ રૂપન્તિઆદિના નયેન નાનાવિધદેસનાવિલાસસમ્પન્નં સીહનાદં નદતિ. તેન વુત્તં ‘‘પરિસાસુ સીહનાદં નદતી’’તિ. બ્રહ્મચક્કં પવત્તેતીતિ એત્થ બ્રહ્મન્તિ સેટ્ઠં ઉત્તમં વિસિટ્ઠં. ચક્ક-સદ્દો પનાયં –

સમ્પત્તિયં લક્ખણે ચ, રથઙ્ગે ઇરિયાપથે;

દાને રતનધમ્મૂર-ચક્કાદીસુ ચ દિસ્સતિ;

ધમ્મચક્કે ઇધ મતો, તઞ્ચ દ્વેધા વિભાવયે.

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાન’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩૧) હિ અયં સમ્પત્તિયં દિસ્સતિ. ‘‘પાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાની’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫) એત્થ લક્ખણે. ‘‘ચક્કંવ વહતો પદ’’ન્તિ (ધ. પ. ૧) એત્થ રથઙ્ગે. ‘‘ચતુચક્કં નવદ્વાર’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૯) એત્થ ઇરિયાપથે. ‘‘દદં ભુઞ્જ મા ચ પમાદો, ચક્કં પવત્તય સબ્બપાણિન’’ન્તિ (જા. ૧.૭.૧૪૯) એત્થ દાને. ‘‘દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુરહોસી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૪૩) એત્થ રતનચક્કે. ‘‘મયા પવત્તિતં ચક્ક’’ન્તિ (સુ. નિ. ૫૬૨) એત્થ ધમ્મચક્કે. ‘‘ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ (જા. ૧.૧.૧૦૪; ૧.૫.૧૦૩) એત્થ ઉરચક્કે. ‘‘ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેના’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૬) એત્થ પહરણચક્કે. ‘‘અસનિવિચક્ક’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૬૧; સં. નિ. ૨.૧૬૨) એત્થ અસનિમણ્ડલે. ઇધ પનાયં ધમ્મચક્કે અધિપ્પેતો.

તં પન ધમ્મચક્કં દુવિધં હોતિ પટિવેધઞાણઞ્ચેવ દેસનાઞાણઞ્ચ. તત્થ પઞ્ઞાપભાવિતં અત્તનો અરિયબલાવહં પટિવેધઞાણં. કરુણાપભાવિતં સાવકાનં અરિયબલાવહં દેસનાઞાણં. તત્થ પટિવેધઞાણં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પન્નન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ અભિનિક્ખમનતો યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. તુસિતભવનતો વા યાવ મહાબોધિપલ્લઙ્કે અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દીપઙ્કરદસબલતો પટ્ઠાય વા યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દેસનાઞાણમ્પિ પવત્તમાનં પવત્તન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ યાવ અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગા પવત્તમાનં, ફલક્ખણે પવત્તં નામ. તેસુ પટિવેધઞાણં લોકુત્તરં, દેસનાઞાણં લોકિયં. ઉભયમ્પિ પનેતં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં, બુદ્ધાનંયેવ ઓરસઞાણં.

ઇદાનિ યેહિ બલેહિ સમન્નાગતો તથાગતો આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ, યાનિ આદિતોવ ‘‘દસ ખો પનિમાનિ, સારિપુત્ત, તથાગતસ્સ તથાગતબલાની’’તિ નિક્ખિત્તાનિ, તાનિ વિત્થારતો દસ્સેતું કતમાનિ દસ? ઇધ, સારિપુત્ત, તથાગતો ઠાનઞ્ચ ઠાનતોતિઆદિમાહ. તત્થ ઠાનઞ્ચ ઠાનતોતિ કારણઞ્ચ કારણતો. કારણઞ્હિ યસ્મા તત્થ ફલં તિટ્ઠતિ તદાયત્તવુત્તિયાય ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચ, તસ્મા ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. તં ભગવા ‘‘યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં હેતૂ પચ્ચયા ઉપ્પાદાય, તં તં ઠાનં. યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં ન હેતૂ ન પચ્ચયા ઉપ્પાદાય, તં તં અટ્ઠાન’’ન્તિ પજાનન્તો ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં પજાનાતિ. અભિધમ્મે પનેતં, ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં ઞાણ’’ન્તિઆદિના (વિભ. ૮૦૯) નયેન વિત્થારિતમેવ. યમ્પીતિ યેન ઞાણેન. ઇદમ્પિ, સારિપુત્ત, તથાગતસ્સાતિ ઇદમ્પિ ઠાનાટ્ઠાનઞાણં તથાગતસ્સ તથાગતબલં નામ હોતીતિ અત્થો. એવં સબ્બપદેસુ યોજના વેદિતબ્બા.

કમ્મસમાદાનાનન્તિ સમાદિયિત્વા કતાનં કુસલાકુસલકમ્માનં, કમ્મમેવ વા કમ્મસમાદાનં. ઠાનસો હેતુસોતિ પચ્ચયતો ચેવ હેતુતો ચ. તત્થ ગતિઉપધિકાલપયોગા વિપાકસ્સ ઠાનં. કમ્મં હેતુ. ઇમસ્સ પન ઞાણસ્સ વિત્થારકથા ‘‘અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ગતિસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તી’’તિઆદિના (વિભ. ૮૧૦) નયેન અભિધમ્મે આગતાયેવ.

સબ્બત્થગામિનિન્તિ સબ્બગતિગામિનિં અગતિગામિનિઞ્ચ. પટિપદન્તિ મગ્ગં. યથાભૂતં પજાનાતીતિ બહૂસુપિ મનુસ્સેસુ એકમેવ પાણં ઘાતેન્તેસુ ઇમસ્સ ચેતના નિરયગામિની ભવિસ્સતિ, ઇમસ્સ ચેતના તિરચ્છાનયોનિગામિનીતિ ઇમિના નયેન એકવત્થુસ્મિમ્પિ કુસલાકુસલચેતનાસઙ્ખાતાનં પટિપત્તીનં અવિપરીતતો સભાવં જાનાતિ. ઇમસ્સ ચ ઞાણસ્સ વિત્થારકથા ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ સબ્બત્થગામિનિં પટિપદં યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો અયં મગ્ગો અયં પટિપદા નિરયગામીતિ પજાનાતી’’તિઆદિના (વિભ. ૮૧૧) નયેન અભિધમ્મે આગતાયેવ.

અનેકધાતુન્તિ ચક્ખુધાતુઆદીહિ કામધાતુઆદીહિ વા ધાતૂહિ બહુધાતું. નાનાધાતુન્તિ તાસંયેવ ધાતૂનં વિલક્ખણતાય નાનપ્પકારધાતું. લોકન્તિ ખન્ધાયતનધાતુલોકં. યથાભૂતં પજાનાતીતિ તાસં તાસં ધાતૂનં અવિપરીતતો સભાવં પટિવિજ્ઝતિ. ઇદમ્પિ ઞાણં ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ અનેકધાતુનાનાધાતુલોકં યથાભૂતં ઞાણં, ઇધ તથાગતો ખન્ધનાનત્તં પજાનાતી’’તિઆદિના નયેન અભિધમ્મે વિત્થારિતમેવ.

નાનાધિમુત્તિકતન્તિ હીનાદીહિ અધિમુત્તીહિ નાનાધિમુત્તિકભાવં. ઇદમ્પિ ઞાણં, ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ સત્તાનં નાનાધિમુત્તિકતં યથાભૂતં ઞાણં, ઇધ તથાગતો પજાનાતિ સન્તિ સત્તા હીનાધિમુત્તિકા’’તિ આદિના નયેન અભિધમ્મે વિત્થારિતમેવ.

પરસત્તાનન્તિ પધાનસત્તાનં. પરપુગ્ગલાનન્તિ તતો પરેસં હીનસત્તાનં. એકત્થમેવ વા એતં પદદ્વયં. વેનેય્યવસેન પન દ્વેધા વુત્તં. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તન્તિ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં પરભાવં અપરભાવઞ્ચ, વુદ્ધિઞ્ચ હાનિઞ્ચાતિ અત્થો. ઇમસ્સપિ ઞાણસ્સ વિત્થારકથા – ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તં યથાભૂતં ઞાણં, ઇધ તથાગતો સત્તાનં આસયં પજાનાતિ અનુસયં પજાનાતી’’તિઆદિના (વિભ. ૮૧૪) નયેન અભિધમ્મે આગતાયેવ.

ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનન્તિ પઠમાદીનં ચતુન્નં ઝાનાનં રૂપી રૂપાનિ પસ્સતીતિઆદીનં અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં સવિતક્કસવિચારાદીનં તિણ્ણં સમાધીનં પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિઆદીનઞ્ચ નવન્નં અનુપુબ્બસમાપત્તીનં. સંકિલેસન્તિ હાનભાગિયધમ્મં. વોદાનન્તિ વિસેસભાગિયધમ્મં. વુટ્ઠાનન્તિ ‘‘વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાનં. તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ (વિભ. ૮૨૮) એવં વુત્તપગુણજ્ઝાનઞ્ચેવ ભવઙ્ગફલસમાપત્તિયો ચ. હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમઞ્હિ પગુણજ્ઝાનં ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિ. તસ્મા ‘‘વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. ભવઙ્ગેન પન સબ્બજ્ઝાનેહિ વુટ્ઠાનં હોતિ. ફલસમાપત્તિયા નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં હોતિ. તં સન્ધાય ‘‘તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. ઇદમ્પિ ઞાણં ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનં સંકિલેસં વોદાનં વુટ્ઠાનં યથાભૂતં ઞાણં, ઝાયીતિ ચત્તારો ઝાયી, અત્થેકચ્ચો ઝાયી સમ્પત્તિંયેવ સમાનં વિપત્તીતિ પચ્ચેતી’’તિઆદિના (વિભ. ૮૨૮) નયેન અભિધમ્મે વિત્થારિતં. સત્તન્નં ઞાણાનં વિત્થારકથાવિનિચ્છયો સમ્મોહવિનોદનિયં વિભઙ્ગટ્ઠકથાયં વુત્તો. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિદિબ્બચક્ખુઞાણકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતા. આસવક્ખયકથા ભયભેરવે.

૧૪૯. ઇમાનિ ખો સારિપુત્તાતિ યાનિ પુબ્બે ‘‘દસ ખો પનિમાનિ, સારિપુત્ત, તથાગતસ્સ તથાગતબલાની’’તિ અવોચં, ઇમાનિ તાનીતિ અપ્પનં કરોતિ. તત્થ પરવાદીકથા હોતિ – દસબલઞાણં નામ પાટિયેક્કં નત્થિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સેવાયં પભેદોતિ. તં ન તથા દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞમેવ હિ દસબલઞાણં, અઞ્ઞં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. દસબલઞાણઞ્હિ સકસકકિચ્ચમેવ જાનાતિ. સબ્બઞ્ઞુતઞાણં તમ્પિ તતો અવસેસમ્પિ પજાનાતિ. દસબલઞાણેસુ હિ પઠમં કારણાકારણમેવ જાનાતિ. દુતિયં કમ્મન્તરવિપાકન્તરમેવ. તતિયં કમ્મપરિચ્છેદમેવ. ચતુત્થં ધાતુનાનત્તકારણમેવ. પઞ્ચમં સત્તાનં અજ્ઝાસયાધિમુત્તિમેવ. છટ્ઠં ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખમુદુભાવમેવ. સત્તમં ઝાનાદીહિ સદ્ધિં તેસં સંકિલેસાદિમેવ. અટ્ઠમં પુબ્બેનિવુત્થખન્ધસન્તતિમેવ. નવમં સત્તાનં ચુતિપટિસન્ધિમેવ. દસમં સચ્ચપરિચ્છેદમેવ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પન એતેહિ જાનિતબ્બઞ્ચ તતો ઉત્તરિઞ્ચ પજાનાતિ. એતેસં પન કિચ્ચં ન સબ્બં કરોતિ. તઞ્હિ ઝાનં હુત્વા અપ્પેતું ન સક્કોતિ, ઇદ્ધિ હુત્વા વિકુબ્બિતું ન સક્કોતિ, મગ્ગો હુત્વા કિલેસે ખેપેતું ન સક્કોતિ. અપિચ પરવાદી એવં પુચ્છિતબ્બો – ‘‘દસબલઞાણં નામ એતં સવિતક્કસવિચારં અવિતક્કવિચારમત્તં અવિતક્કઅવિચારં કામાવચરં રૂપાવચરં અરૂપાવચરં લોકિયં લોકુત્તર’’ન્તિ? જાનન્તો પટિપાટિયા સત્ત ઞાણાનિ સવિતક્કસવિચારાનીતિ વક્ખતિ. તતો પરાનિ દ્વે અવિતક્કઅવિચારાનીતિ વક્ખતિ. આસવક્ખયઞાણં સિયા સવિતક્કસવિચારં, સિયા અવિતક્કવિચારમત્તં, સિયા અવિતક્કઅવિચારન્તિ વક્ખતિ. તથા પટિપાટિયા સત્ત કામાવચરાનિ, તતો પરાનિ દ્વે રૂપાવચરાનિ, અવસાને એકં લોકુત્તરન્તિ વક્ખતિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પન સવિતક્કસવિચારમેવ કામાવચરમેવ લોકિયમેવાતિ વક્ખતિ.

એવમેત્થ અનુપદવણ્ણનં કત્વા ઇદાનિ યસ્મા તથાગતો પઠમંયેવ ઠાનાટ્ઠાનઞાણેન વેનેય્યસત્તાનં આસવક્ખયાધિગમસ્સ ચેવ અનધિગમસ્સ ચ ઠાનાટ્ઠાનભૂતં કિલેસાવરણાભાવં પસ્સતિ, લોકિયસમ્માદિટ્ઠિટ્ઠાનદસ્સનતો નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિટ્ઠાનાભાવદસ્સનતો ચ. અથ નેસં કમ્મવિપાકઞાણેન વિપાકાવરણાભાવં પસ્સતિ, તિહેતુકપટિસન્ધિદસ્સનતો. સબ્બત્થગામિનીપટિપદાઞાણેન કમ્માવરણાભાવં પસ્સતિ, અનન્તરિયકમ્માભાવદસ્સનતો. એવં અનાવરણાનં અનેકધાતુનાનાધાતુઞાણેન અનુકૂલધમ્મદેસનત્થં ચરિયવિસેસં પસ્સતિ, ધાતુવેમત્તદસ્સનતો. અથ નેસં નાનાધિમુત્તિકતાઞાણેન અધિમુત્તિં પસ્સતિ, પયોગં અનાદિયિત્વાપિ અધિમુત્તિવસેન ધમ્મદેસનત્થં. અથેવં દિટ્ઠાધિમુત્તીનં યથાસત્તિ યથાબલં ધમ્મં દેસેતું ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણેન ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તં પસ્સતિ, સદ્ધાદીનં તિક્ખમુદુભાવદસ્સનતો. એવં પરિઞ્ઞાતિન્દ્રિયપરોપરિયત્તા પન તે સચે દૂરે હોન્તિ, પઠમજ્ઝાનાદીસુ વસીભૂતત્તા ઇદ્ધિવિસેસેન તે ખિપ્પં ઉપગચ્છતિ. ઉપગન્ત્વા ચ નેસં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન પુબ્બજાતિભાવનં, દિબ્બચક્ખુઞાણાનુભાવતો પત્તબ્બેન ચેતોપરિયઞાણેન સમ્પતિ ચિત્તવિસેસં પસ્સન્તો આસવક્ખયઞાણાનુભાવેન આસવક્ખયગામિનિયા પટિપદાય વિગતસમ્મોહત્તા આસવક્ખયાય ધમ્મં દેસેતિ. તસ્મા ઇમિના અનુક્કમેન ઇમાનિ દસબલાનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

તં, સારિપુત્ત, વાચં અપ્પહાયાતિઆદીસુ પુન એવરૂપિં વાચં ન વક્ખામીતિ વદન્તો તં વાચં પજહતિ નામ. પુન એવરૂપં ચિત્તં ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ ચિન્તેન્તો ચિત્તં પજહતિ નામ. પુન એવરૂપં દિટ્ઠિં ન ગણ્હિસ્સામીતિ પજહન્તો દિટ્ઠિં પટિનિસ્સજ્જતિ નામ, તથા અકરોન્તો નેવ પજહતિ, ન પટિનિસ્સજ્જતિ. સો યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયેતિ યથા નિરયપાલેહિ આહરિત્વા નિરયે ઠપિતો, એવં નિરયે ઠપિતોયેવાતિ વેદિતબ્બો.

ઇદાનિસ્સ અત્થસાધકં ઉપમં દસ્સેન્તો સેય્યથાપીતિઆદિમાહ. તત્થ સીલસમ્પન્નોતિઆદીસુ લોકિયલોકુત્તરા સીલસમાધિપઞ્ઞા વેદિતબ્બા. લોકુત્તરવસેનેવ વિનિવત્તેતુમ્પિ વટ્ટતિ. અયઞ્હિ સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવેહિ સીલસમ્પન્નો, સમ્માવાયામસતિસમાધીહિ સમાધિસમ્પન્નો, સમ્માદિટ્ઠિસઙ્કપ્પેહિ પઞ્ઞાસમ્પન્નો, સો એવં સીલાદિસમ્પન્નો ભિક્ખુ યથા દિટ્ઠેવ ધમ્મે ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે અઞ્ઞં આરાધેતિ અરહત્તં પાપુણાતિ, એવંસમ્પદમિદં, સારિપુત્ત, વદામિ ઇમમ્પિ કારણં એવરૂપમેવ. યથા હિ મગ્ગાનન્તરં અવિરજ્ઝિત્વાવ ફલં નિબ્બત્તતિ, એવમેવ ઇમસ્સાપિ પુગ્ગલસ્સ ચુતિઅનન્તરં અવિરજ્ઝિત્વાવ નિરયે પટિસન્ધિ હોતીતિ દસ્સેતિ. સકલસ્મિઞ્હિ બુદ્ધવચને ઇમાય ઉપમાય ગાળ્હતરં કત્વા વુત્તઉપમા નામ નત્થિ.

૧૫૦. વેસારજ્જાનીતિ એત્થ સારજ્જપટિપક્ખો વેસારજ્જં, ચતૂસુ ઠાનેસુ સારજ્જાભાવં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઉપ્પન્નસોમનસ્સમયઞાણસ્સેતં નામં. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતોતિ અહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, સબ્બે ધમ્મા મયા અભિસમ્બુદ્ધાતિ એવં પટિજાનતો તવ. અનભિસમ્બુદ્ધાતિ ઇમે નામ ધમ્મા તયા અનભિસમ્બુદ્ધા. તત્ર વતાતિ તેસુ વત અનભિસમ્બુદ્ધાતિ એવં દસ્સિતધમ્મેસુ. સહધમ્મેનાતિ સહેતુના સકારણેન વચનેન સુનક્ખત્તો વિય વિપ્પલપન્તો અપ્પમાણં. નિમિત્તમેતન્તિ એત્થ પુગ્ગલોપિ ધમ્મોપિ નિમિત્તન્તિ અધિપ્પેતો. તં પુગ્ગલં ન પસ્સામિ, યો મં પટિચોદેસ્સતિ, તં ધમ્મં ન પસ્સામિ, યં દસ્સેત્વા અયં નામ ધમ્મો તયા અનભિસમ્બુદ્ધોતિ મં પટિચોદેસ્સતીતિ અયમેત્થ અત્થો. ખેમપ્પત્તોતિ ખેમં પત્તો, સેસપદદ્વયં ઇમસ્સેવ વેવચનં. સબ્બઞ્હેતં વેસારજ્જઞાણમેવ સન્ધાય વુત્તં. દસબલસ્સ હિ અયં નામ ધમ્મો તયા અનભિસમ્બુદ્ધોતિ ચોદકં પુગ્ગલં વા ચોદનાકારણં અનભિસમ્બુદ્ધધમ્મં વા અપસ્સતો સભાવબુદ્ધોયેવ વા સમાનો અહં બુદ્ધોસ્મીતિ વદામીતિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ બલવતરં સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. તેન સમ્પયુત્તં ઞાણં વેસારજ્જં નામ. તં સન્ધાય ‘‘ખેમપ્પત્તો’’તિઆદિમાહ. એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અન્તરાયિકા ધમ્માતિ એત્થ પન અન્તરાયં કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા, તે અત્થતો સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તા સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા. સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તઞ્હિ અન્તમસો દુક્કટ-દુબ્ભાસિતમ્પિ મગ્ગફલાનં અન્તરાયં કરોતિ. ઇધ પન મેથુનધમ્મો અધિપ્પેતો. મેથુનં સેવતો હિ યસ્સ કસ્સચિ નિસ્સંસયમેવ મગ્ગફલાનં અન્તરાયો હોતિ. યસ્સ ખો પન તેસુ અત્થાયાતિ રાગક્ખયાદીસુ યસ્સ અત્થાય. ધમ્મો દેસિતોતિ અસુભભાવનાદિધમ્મો કથિતો. તત્ર વત મન્તિ તસ્મિં અનિય્યાનિકધમ્મે મં. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

દસબલઞાણાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અટ્ઠપરિસવણ્ણના

૧૫૧. ‘‘અટ્ઠ ખો ઇમા સારિપુત્તા’’તિ ઇદં કસ્મા આરદ્ધં? વેસારજ્જઞાણસ્સ બલદસ્સનત્થં. યથા હિ બ્યત્તં પરિસં અજ્ઝોગાહેત્વા વિઞ્ઞૂનં ચિત્તં આરાધનસમત્થાય કથાય ધમ્મકથિકસ્સ છેકભાવો પઞ્ઞાયતિ, એવં ઇમા અટ્ઠ પરિસા પત્વા વેસારજ્જઞાણસ્સ વેસારજ્જભાવો સક્કા ઞાતુન્તિ વેસારજ્જઞાણસ્સ બલં દસ્સેન્તો, અટ્ઠ ખો ઇમા સારિપુત્તાતિઆદિમાહ.

તત્થ ખત્તિયપરિસાતિ ખત્તિયાનં સન્નિપતિત્વા નિસિન્નટ્ઠાનં, એસ નયો સબ્બત્થ. મારકાયિકાનં પન સન્નિપતિત્વા નિસિન્નટ્ઠાનં મારપરિસા વેદિતબ્બા, ન મારાનં. સબ્બાપિ ચેતા પરિસા ઉગ્ગટ્ઠાનદસ્સનવસેન ગહિતા. મનુસ્સા હિ ‘‘એત્થ રાજા નિસિન્નો’’તિ પકતિવચનમ્પિ વત્તું ન સક્કોન્તિ, કચ્છેહિ સેદા મુચ્ચન્તિ. એવં ઉગ્ગા ખત્તિયપરિસા. બ્રાહ્મણા તીસુ વેદેસુ કુસલા હોન્તિ, ગહપતયો નાનાવોહારેસુ ચેવ અક્ખરચિન્તાય ચ. સમણા સકવાદપરવાદેસુ કુસલા હોન્તિ. તેસં મજ્ઝે ધમ્મકથાકથનં નામ અતિવિય ભારો. અમનુસ્સાપિ ઉગ્ગા હોન્તિ. અમનુસ્સોતિ હિ વુત્તમત્તેપિ મનુસ્સાનં સકલસરીરં સઙ્કમ્પતિ, તેસં રૂપં વા દિસ્વા સદ્દં વા સુત્વા સત્તા વિસઞ્ઞિનો હોન્તિ. એવં અમનુસ્સપરિસા ઉગ્ગા. તાસુપિ ધમ્મકથાકથનં નામ અતિવિય ભારો. ઇતિ ઉગ્ગટ્ઠાનદસ્સનવસેન તા ગહિતાતિ વેદિતબ્બા.