૫. અનુમાનસુત્તવણ્ણના

૧૮૧. એવં મે સુતન્તિ અનુમાનસુત્તં. તત્થ ભગ્ગેસૂતિ એવંનામકે જનપદે, વચનત્થો પનેત્થ વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બો. સુસુમારગિરેતિ એવંનામકે નગરે. તસ્સ કિર નગરસ્સ વત્થુપરિગ્ગહદિવસે અવિદૂરે ઉદકરહદે સુંસુમારો સદ્દમકાસિ, ગિરં નિચ્છારેસિ. અથ નગરે નિટ્ઠિતે સુંસુમારગિરં ત્વેવસ્સ નામં અકંસુ. ભેસકળાવનેતિ ભેસકળાનામકે વને. ‘‘ભેસગળાવને’’તિપિ પાઠો. મિગદાયેતિ તં વનં મિગપક્ખીનં અભયદિન્નટ્ઠાને જાતં, તસ્મા મિગદાયોતિ વુચ્ચતિ.

પવારેતીતિ ઇચ્છાપેતિ. વદન્તૂતિ ઓવાદાનુસાસનિવસેન વદન્તુ, અનુસાસન્તૂતિ અત્થો. વચનીયોમ્હીતિ અહં તુમ્હેહિ વત્તબ્બો, અનુસાસિતબ્બો ઓવદિતબ્બોતિ અત્થો. સો ચ હોતિ દુબ્બચોતિ સો ચ દુક્ખેન વત્તબ્બો હોતિ, વુત્તો ન સહતિ. દોવચસ્સકરણેહીતિ દુબ્બચભાવકારકેહિ ઉપરિ આગતેહિ સોળસહિ ધમ્મેહિ. અપ્પદક્ખિણગ્ગાહી અનુસાસનિન્તિ યો હિ વુચ્ચમાનો તુમ્હે મં કસ્મા વદથ, અહં અત્તનો કપ્પિયાકપ્પિયં સાવજ્જાનવજ્જં અત્થાનત્થં જાનામીતિ વદતિ. અયં અનુસાસનિં પદક્ખિણતો ન ગણ્હાતિ, વામતો ગણ્હાતિ, તસ્મા અપ્પદક્ખિણગ્ગાહીતિ વુચ્ચતિ.

પાપિકાનં ઇચ્છાનન્તિ લામકાનં અસન્તસમ્ભવનપત્થનાનં. પટિપ્ફરતીતિ પટિવિરુદ્ધો, પચ્ચનીકો હુત્વા તિટ્ઠતિ, અપસાદેતીતિ કિં નુ ખો તુય્હં બાલસ્સ અબ્યત્તસ્સ ભણિતેન, ત્વમ્પિ નામ ભણિતબ્બં મઞ્ઞિસ્સસીતિ એવં ઘટ્ટેતિ. પચ્ચારોપેતીતિ, ત્વમ્પિ ખોસિ ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નો, તં તાવ પટિકરોહીતિ એવં પટિઆરોપેતિ.

અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતીતિ અઞ્ઞેન કારણેન વચનેન વા અઞ્ઞં કારણં વચનં વા પટિચ્છાદેતિ. ‘‘આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તે ‘‘કો આપન્નો, કિં આપન્નો, કિસ્મિં આપન્નો, કં ભણથ, કિં ભણથા’’તિ વા વદતિ. ‘‘એવરૂપં કિઞ્ચિ તયા દિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ન સુણામી’’તિ સોતં વા ઉપનેતિ. બહિદ્ધા કથં અપનામેતીતિ ‘‘ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘પાટલિપુત્તં ગતોમ્હી’’તિ વત્વા પુન ‘‘ન તવ પાટલિપુત્તગમનં પુચ્છામ, આપત્તિં પુચ્છામા’’તિ વુત્તે ‘‘તતો રાજગેહં ગતોમ્હી’’તિ, રાજગેહં વા યાહિ બ્રાહ્મણગેહં વા, આપત્તિં આપન્નોસીતિ. તત્થ મે સૂકરમંસં લદ્ધન્તિઆદીનિ વદન્તો કથં બહિદ્ધા વિક્ખિપતિ.

અપદાનેતિ અત્તનો ચરિયાય. ન સમ્પાયતીતિ, આવુસો, ત્વં કુહિં વસસિ, કં નિસ્સાય વસસીતિ વા, યં ત્વં વદેસિ ‘‘મયા એસ આપત્તિં આપજ્જન્નો દિટ્ઠો’’તિ. ત્વં તસ્મિં સમયે કિં કરોસિ, અયં કિં કરોતિ, કત્થ વા ત્વં અચ્છસિ કત્થ વા અયન્તિઆદિના નયેન ચરિયં પુટ્ઠો સમ્પાદેત્વા કથેતું ન સક્કોતિ.

૧૮૩. તત્રાવુસોતિ, આવુસો, તેસુ સોળસસુ ધમ્મેસુ. અત્તનાવ અત્તાનં એવં અનુમિનિતબ્બન્તિ એવં અત્તનાવ અત્તા અનુમેતબ્બો તુલેતબ્બો તીરેતબ્બો.

૧૮૪. પચ્ચવેક્ખિતબ્બન્તિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બો. અહોરત્તાનુસિક્ખિનાતિ દિવાપિ રત્તિમ્પિ સિક્ખન્તેન, રતિઞ્ચ દિવા ચ કુસલેસુ ધમ્મેસુ સિક્ખન્તેન પીતિપામોજ્જમેવ ઉપ્પાદેતબ્બન્તિ અત્થો.

અચ્છે વા ઉદકપત્તેતિ પસન્ને વા ઉદકભાજને. મુખનિમિત્તન્તિ મુખપટિબિમ્બં. રજન્તિ આગન્તુકરજં. અઙ્ગણન્તિ તત્થ જાતકં તિલકં વા પિળકં વા. સબ્બેપિમે પાપકે અકુસલે ધમ્મે પહીનેતિ ઇમિના સબ્બપ્પહાનં કથેસિ. કથં? એત્તકા અકુસલા ધમ્મા પબ્બજિતસ્સ નાનુચ્છવિકાતિ પટિસઙ્ખાનં ઉપ્પાદયતો હિ પટિસઙ્ખાનપ્પહાનંકથિતં હોતિ. સીલં પદટ્ઠાનં કત્વા કસિણપરિકમ્મં આરભિત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેન્તસ્સ વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં કથિતં. સમાપત્તિં પદટ્ઠાનં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તસ્સ તદઙ્ગપ્પહાનં કથિતં. વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા મગ્ગં ભાવેન્તસ્સ સમુચ્છેદપ્પહાનં કથિતં. ફલે આગતે પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં, નિબ્બાને આગતે નિસ્સરણપ્પહાનન્તિ એવં ઇમસ્મિં સુત્તે સબ્બપ્પહાનં કથિતંવ હોતિ.

ઇદઞ્હિ સુત્તં ભિક્ખુપાતિમોક્ખં નામાતિ પોરાણા વદન્તિ. ઇદં દિવસસ્સ તિક્ખત્તું પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. પાતો એવ વસનટ્ઠાનં પવિસિત્વા નિસિન્નેન ‘‘ઇમે એત્તકા કિલેસા અત્થિ નુ ખો મય્હં નત્થી’’તિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બા. સચે અત્થીતિ પસ્સતિ, તેસં પહાનાય વાયમિતબ્બં. નો ચે પસ્સતિ, સુપબ્બજિતોસ્મીતિ અત્તમનેન ભવિતબ્બં. ભત્તકિચ્ચં કત્વા રત્તિટ્ઠાને વા દિવાટ્ઠાને વા નિસીદિત્વાપિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. સાયં વસનટ્ઠાને નિસીદિત્વાપિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. તિક્ખત્તું અસક્કોન્તેન દ્વે વારે પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. દ્વે વારે અસક્કોન્તેન પન અવસ્સં એકવારં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં, અપ્પચ્ચવેક્ખિતું ન વટ્ટતીતિ વદન્તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અનુમાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.