૧૦. વિતક્કસણ્ઠાનસુત્તવણ્ણના

૨૧૬. એવં મે સુતન્તિ વિતક્કસણ્ઠાનસુત્તં. તત્થ અધિચિત્તમનુયુત્તેનાતિ દસકુસલકમ્મપથવસેન ઉપ્પન્નં ચિત્તં ચિત્તમેવ, વિપસ્સનાપાદકઅટ્ઠસમાપત્તિચિત્તં તતો ચિત્તતો અધિકં ચિત્તન્તિ અધિચિત્તં. અનુયુત્તેનાતિ તં અધિચિત્તં અનુયુત્તેન, તત્થ યુત્તપ્પયુત્તેનાતિ અત્થો.

તત્રાયં ભિક્ખુ પુરેભત્તં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો નિસીદનં આદાય અસુકસ્મિં રુક્ખમૂલે વા વનસણ્ડે વા પબ્બતપાદે વા પબ્ભારે વા સમણધમ્મં કરિસ્સામીતિ નિક્ખમન્તોપિ, તત્થ ગન્ત્વા હત્થેહિ વા પાદેહિ વા નિસજ્જટ્ઠાનતો તિણપણ્ણાનિ અપનેન્તોપિ અધિચિત્તં અનુયુત્તોયેવ. નિસીદિત્વા પન હત્થપાદે ધોવિત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિહરન્તોપિ અધિચિત્તં અનુયુત્તોયેવ.

નિમિત્તાનીતિ કારણાનિ. કાલેન કાલન્તિ સમયે સમયે. ન નુ ચ કમ્મટ્ઠાનં નામ મુહુત્તમ્પિ અછડ્ડેત્વા નિરન્તરં મનસિકાતબ્બં, કસ્મા ભગવા ‘‘કાલેન કાલ’’ન્તિ આહાતિ. પાળિયઞ્હિ અટ્ઠતિંસ કમ્મટ્ઠાનાનિ વિભત્તાનિ, તેસુ ભિક્ખુના અત્તનો ચિત્તરુચિતં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નિસિન્નેન યાવ કોચિદેવ ઉપક્કિલેસો નુપ્પજ્જતિ, તાવ ઇમેસં નિમિત્તાનં મનસિકારકિચ્ચં નત્થિ. યદા પન ઉપ્પજ્જતિ, તદા ઇમાનિ ગહેત્વા ચિત્તે ઉપ્પન્નં અબ્બુદં નીહરિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો એવમાહ.

છન્દૂપસંહિતાતિ છન્દસહગતા રાગસમ્પયુત્તા. ઇમેસં પન તિણ્ણં વિતક્કાનં ખેત્તઞ્ચ આરમ્મણઞ્ચ જાનિતબ્બં. તત્થ છન્દૂપસઞ્હિતાનં અટ્ઠ લોભસહગતચિત્તાનિ ખેત્તં, દોસૂપસઞ્હિતાનં દ્વે દોમનસ્સસહગતાનિ, મોહૂપસઞ્હિતાનં દ્વાદસપિ અકુસલચિત્તાનિ. વિચિકિચ્છાઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તચિત્તાનિ પન દ્વે એતેસં પાટિપુગ્ગલિકં ખેત્તં. સબ્બેસમ્પિ સત્તા ચેવ સઙ્ખારા ચ આરમ્મણં, ઇટ્ઠાનિટ્ઠઅસમપેક્ખિતેસુ હિ સત્તેસુ ચ સઙ્ખારેસુ ચ તે ઉપ્પજ્જન્તિ. અઞ્ઞમ્પિ નિમિત્તં મનસિકાતબ્બં કુસલૂપસંહિતન્તિ તતો નિમિત્તતો અઞ્ઞં કુસલનિસ્સિતં નિમિત્તં મનસિકાતબ્બં. તત્થ અઞ્ઞં નિમિત્તં નામ છન્દૂપસઞ્હિતે વિતક્કે સત્તેસુ ઉપ્પન્ને અસુભભાવના અઞ્ઞં નિમિત્તં નામ. સઙ્ખારેસુ ઉપ્પન્ને અનિચ્ચમનસિકારો અઞ્ઞં નિમિત્તં નામ. દોસૂપસઞ્હિતે સત્તેસુ ઉપ્પન્ને મેત્તાભાવના અઞ્ઞં નિમિત્તં નામ. સઙ્ખારેસુ ઉપ્પન્ને ધાતુમનસિકારો અઞ્ઞં નિમિત્તં નામ. મોહૂપસઞ્હિતે યત્થ કત્થચિ ઉપ્પન્ને પઞ્ચધમ્મૂપનિસ્સયો અઞ્ઞં નિમિત્તં નામ.

ઇમસ્સ હત્થા વા સોભના પાદા વાતિઆદિના નયેન હિ સત્તેસુ લોભે ઉપ્પન્ને અસુભતો ઉપસંહરિતબ્બં. કિમ્હિ સારત્તોસિ? કેસેસુ સારત્તોસિ. લોમેસુ…પે… મુત્તેસુ સારત્તોસિ. અયં અત્તભાવો નામ તીહિ અટ્ઠિસતેહિ ઉસ્સાપિતો, નવહિ ન્હારુસતેહિ આબદ્ધો, નવહિ મંસપેસિસતેહિ અનુલિત્તો, અલ્લચમ્મેન પરિયોનદ્ધો, છવિરાગેન પટિચ્છન્નો, નવહિ વણમુખેહિ નવનવુતિલોમકૂપસહસ્સેહિ ચ અસુચિ પગ્ઘરતિ, કુણપપૂરિતો, દુગ્ગન્ધો, જેગુચ્છો, પટિકૂલો, દ્વત્તિંસકુણપસઞ્ચયો, નત્થેત્થ સારં વા વરં વાતિ એવં અસુભતો ઉપસંહરન્તસ્સ સત્તેસુ ઉપ્પન્નો લોભો પહીયતિ, તેનસ્સ અસુભતો ઉપસંહરણં અઞ્ઞં નિમિત્તં નામ હોતિ.

પત્તચીવરાદીસુ સઙ્ખારેસુ લોભે ઉપ્પન્ને દ્વીહાકારેહિ સઙ્ખારમજ્ઝત્તતં સમુટ્ઠાપેતીતિ સતિપટ્ઠાનવણ્ણનાયં વુત્તનયેન અસ્સામિકતાવકાલિકભાવવસેન મનસિકરોતો સો પહીયતિ. તેનસ્સ અનિચ્ચતો મનસિકારો અઞ્ઞં નિમિત્તં નામ હોતિ. સત્તેસુ દોસે ઉપ્પન્ને પન આઘાતવિનયકકચોપમોવાદાદીનં વસેન મેત્તા ભાવેતબ્બા, તં ભાવયતો દોસો પહીયતિ, તેનસ્સ મેત્તાભાવના અઞ્ઞં નિમિત્તં નામ હોતિ. ખાણુકણ્ટકતિણપણ્ણાદીસુ પન દોસે ઉપ્પન્ને ત્વં કસ્સ કુપ્પસિ, કિં પથવીધાતુયા, ઉદાહુ આપોધાતુયા, કો વા પનાયં કુપ્પતિ નામ, કિં પથવીધાતુ ઉદાહુ આપોધાતૂતિઆદિના નયેન ધાતુમનસિકારં કરોન્તસ્સ દોસો પહીયતિ. તેનસ્સ ધાતુમનસિકારો અઞ્ઞં નિમિત્તં નામ હોતિ.

મોહે પન યત્થ કત્થચિ ઉપ્પન્ને –

‘‘ગરૂસંવાસો ઉદ્દેસો, ઉદ્દિટ્ઠપરિપુચ્છનં;

કાલેન ધમ્મસ્સવનં, ઠાનાટ્ઠાનવિનિચ્છયો;

પઞ્ચ ધમ્મૂપનિસ્સાય, મોહધાતુ પહીયતી’’તિ. –

ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા ઉપનિસ્સિતબ્બા. ગરું ઉપનિસ્સાય વિહરન્તો હિ ભિક્ખુ – ‘‘આચરિયો ગામપ્પવેસનં અનાપુચ્છન્તસ્સ પત્તકાલે વત્તં અકરોન્તસ્સ ઘટસતઉદકાહરણાદિદણ્ડકમ્મં કરોતી’’તિ યત્તપ્પટિયત્તો હોતિ, અથસ્સ મોહો પહીયતિ. ઉદ્દેસં ગણ્હન્તોપિ – ‘‘આચરિયો ઉદ્દેસકાલે ઉદ્દેસં અગ્ગણ્હન્તસ્સ અસાધુકં સજ્ઝાયન્તસ્સ ચ દણ્ડકમ્મં કરોતી’’તિ યત્તપ્પટિયત્તો હોતિ, એવમ્પિસ્સ મોહો પહીયતિ. ગરુભાવનીયે ભિક્ખૂ ઉપસંકમિત્વા ‘‘ઇદં ભન્તે કથં ઇમસ્સ કો અત્થો’’તિ પરિપુચ્છન્તો કંખં વિનોદેતિ, એવમ્પિસ્સ મોહો પહીયતિ. કાલેન ધમ્મસવનટ્ઠાનં ગન્ત્વા સક્કચ્ચં ધમ્મં સુણન્તસ્સાપિ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ અત્થો પાકટો હોતિ. એવમ્પિસ્સ મોહો પહીયતિ. ઇદમસ્સ કારણં, ઇદં ન કારણન્તિ ઠાનાટ્ઠાનવિનિચ્છયે છેકો હોતિ, એવમ્પિસ્સ મોહો પહીયતિ. તેનસ્સ પઞ્ચધમ્મૂપનિસ્સયો અઞ્ઞં નિમિત્તં નામ હોતિ.

અપિચ અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ યંકિઞ્ચિ ભાવેન્તસ્સાપિ ઇમે વિતક્કા પહીયન્તિ એવ. ઇમાનિ પન નિમિત્તાનિ ઉજુવિપચ્ચનીકાનિ પટિપક્ખભૂતાનિ. ઇમેહિ પહીના રાગાદયો સુપ્પહીના હોન્તિ. યથા હિ અગ્ગિં અલ્લકટ્ઠેહિપિ પંસૂહિપિ સાખાદીહિપિ પોથેત્વા નિબ્બાપેન્તિયેવ, ઉદકં પન અગ્ગિસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકં, તેન નિબ્બુતો સુનિબ્બુતો હોતિ, એવમિમેહિ નિમિત્તેહિ પહીના રાગાદયો સુપ્પહીના હોન્તિ. તસ્મા એતાનિ કથિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

કુસલૂપસંહિતન્તિ કુસલનિસ્સિતં કુસલસ્સ પચ્ચયભૂતં. અજ્ઝત્તમેવાતિ ગોચરજ્ઝત્તંયેવ. પલગણ્ડોતિ વડ્ઢકી. સુખુમાય આણિયાતિ યં આણિં નીહરિતુકામો હોતિ, તતો સુખુમતરાય સારદારુઆણિયા. ઓળારિકં આણિન્તિ ચન્દફલકે વા સારફલકે વા આકોટિતં વિસમાણિં. અભિનિહનેય્યાતિ મુગ્ગરેન આકોટેન્તો હનેય્ય. અભિનીહરેય્યાતિ એવં અભિનિહનન્તો ફલકતો નીહરેય્ય. અભિનિવસેય્યાતિ ઇદાનિ બહુ નિક્ખન્તાતિ ઞત્વા હત્થેન ચાલેત્વા નિક્કડ્ઢેય્ય. તત્થ ફલકં વિય ચિત્તં, ફલકે વિસમાણી વિય અકુસલવિતક્કા, સુખુમાણી વિય અઞ્ઞં અસુભભાવનાદિકુસલનિમિત્તં, સુખુમાણિયા ઓળારિકાણિનીહરણં વિય અસુભભાવનાદીહિ કુસલનિમિત્તેહિ તેસં વિતક્કાનં નીહરણં.

૨૧૭. અહિકુણપેનાતિઆદિ અતિજેગુચ્છપટિકૂલકુણપદસ્સનત્થં વુત્તં. કણ્ઠે આસત્તેનાતિ કેનચિદેવ પચ્ચત્થિકેન આનેત્વા કણ્ઠે બદ્ધેન પટિમુક્કેન. અટ્ટિયેય્યાતિ અટ્ટો દુક્ખિતો ભવેય્ય. હરાયેય્યાતિ લજ્જેય્ય. જિગુચ્છેય્યાતિ સઞ્જાતજિગુચ્છો ભવેય્ય.

પહીયન્તીતિ એવં ઇમિનાપિ કારણેન એતે અકુસલા ધમ્મા સાવજ્જા દુક્ખવિપાકાતિ અત્તનો પઞ્ઞાબલેન ઉપપરિક્ખતો અહિકુણપાદીનિ વિય જિગુચ્છન્તસ્સ પહીયન્તિ. યો પન અત્તનો પઞ્ઞાબલેન ઉપપરિક્ખિતું ન સક્કોતિ, તેન આચરિયં વા ઉપજ્ઝાયં વા અઞ્ઞતરં વા ગરુટ્ઠાનિયં સબ્રહ્મચારિં સઙ્ઘત્થેરં વા ઉપસઙ્કમિત્વા ઘણ્ડિં પહરિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘમેવ વા સન્નિપાતેત્વા આરોચેતબ્બં, બહુનઞ્હિ સન્નિપાતે ભવિસ્સતેવ એકો પણ્ડિતમનુસ્સો, સ્વાયં એવં એતેસુ આદીનવો દટ્ઠબ્બોતિ કથેસ્સતિ, કાયવિચ્છિન્દનીયકથાદીહિ વા પન તે વિતક્કે નિગ્ગણ્હિસ્સતીતિ.

૨૧૮. અસતિઅમનસિકારો આપજ્જિતબ્બોતિ નેવ સો વિતક્કો સરિતબ્બો ન મનસિકાતબ્બો, અઞ્ઞવિહિતકેન ભવિતબ્બં. યથા હિ રૂપં અપસ્સિતુકામો પુરિસો અક્ખીનિ નિમીલેય્ય, એવમેવ મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નિસિન્નેન ભિક્ખુના ચિત્તમ્હિ વિતક્કે ઉપ્પન્ને અઞ્ઞવિહિતકેન ભવિતબ્બં. એવમસ્સ સો વિતક્કો પહીયતિ, તસ્મિં પહીને પુન કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નિસીદિતબ્બં.

સચે ન પહીયતિ, ઉગ્ગહિતો ધમ્મકથાપબન્ધો હોતિ, સો મહાસદ્દેન સજ્ઝાયિતબ્બો. એવમ્પિ ચે અઞ્ઞવિહિતકસ્સ સતો સો ન પહીયતિ. થવિકાય મુટ્ઠિપોત્થકો હોતિ, યત્થ ચ બુદ્ધવણ્ણાપિ ધમ્મવણ્ણાપિ લિખિતા હોન્તિ, તં નીહરિત્વા વાચેન્તેન અઞ્ઞવિહિતકેન ભવિતબ્બં. એવમ્પિ ચે ન પહીયતિ, થવિકતો અરણિસહિતાનિ નીહરિત્વા ‘‘અયં ઉત્તરારણી અયં અધરારણી’’તિ આવજ્જેન્તેન અઞ્ઞવિહિતકેન ભવિતબ્બં. એવમ્પિ ચે ન પહીયતિ, સિપાટિકં નીહરિત્વા ‘‘ઇદં આરકણ્ટકં નામ, અયં પિપ્ફલકો નામ, ઇદં નખચ્છેદનં નામ, અયં સૂચિ નામા’’તિ પરિક્ખારં સમન્નાનેન્તેન અઞ્ઞવિહિતકેન ભવિતબ્બં. એવમ્પિ ચે ન પહીયતિ, સૂચિં ગહેત્વા ચીવરે જિણ્ણટ્ઠાનં સિબ્બન્તેન અઞ્ઞવિહિતકેન ભવિતબ્બં. એવં યાવ ન પહીયતિ, તાવ તં તં કુસલકમ્મં કરોન્તેન અઞ્ઞવિહિતકેન ભવિતબ્બં. પહીને પુન મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નિસીદિતબ્બં, નવકમ્મં પન ન પટ્ઠપેતબ્બં. કસ્મા? વિતક્કે પચ્છિન્ને કમ્મટ્ઠાનમનસિકારસ્સ ઓકાસો ન હોતિ.

પોરાણકપણ્ડિતા પન નવકમ્મં કત્વાપિ વિતક્કં પચ્છિન્દિંસુ. તત્રિદં વત્થુ – તિસ્સસામણેરસ્સ કિર ઉપજ્ઝાયો તિસ્સમહાવિહારે વસતિ. તિસ્સસામણેરો ‘‘ભન્તે ઉક્કણ્ઠિતોમ્હી’’તિ આહ. અથ નં થેરો ‘‘ઇમસ્મિં વિહારે ન્હાનઉદકં દુલ્લભં, મં ગહેત્વા ચિત્તલપબ્બતં ગચ્છાહી’’તિ આહ. સો તથા અકાસિ. તત્થ નં થેરો આહ ‘‘અયં વિહારો અચ્ચન્તસઙ્ઘિકો, એકં પુગ્ગલિકટ્ઠાનં કરોહી’’તિ. સો સાધુ ભન્તેતિ આદિતો પટ્ઠાય સંયુત્તનિકાયં પબ્ભારસોધનં તેજોધાતુકસિણપરિકમ્મન્તિ તીણીપિ એકતો આરભિત્વા કમ્મટ્ઠાનં અપ્પનં પાપેસિ, સંયુત્તનિકાયં પરિયોસાપેસિ, લેણકમ્મં નિટ્ઠાપેસિ, સબ્બં કત્વા ઉપજ્ઝાયસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ. ઉપજ્ઝાયો ‘‘દુક્ખેન તે સામણેર કતં, અજ્જ તાવ ત્વંયેવ વસાહી’’તિ આહ. સો તં રત્તિં લેણે વસન્તો ઉતુસપ્પાયં લભિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયિ. તસ્સ ધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયં અકંસુ. અજ્જાપિ તિસ્સત્થેરચેતિયન્તિ પઞ્ઞાયતિ. ઇદં પબ્બં અસતિપબ્બં નામ.

૨૧૯. ઇમસ્મિં ઠત્વા વિતક્કે નિગ્ગણ્હિતું અસક્કોન્તો ઇધ ઠત્વા નિગ્ગણ્હિસ્સતીતિ વિતક્કમૂલભેદં પબ્બં દસ્સેન્તો પુન તસ્સ ચે ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ વિતક્કસઙ્ખારસણ્ઠાનં મનસિકાતબ્બન્તિ સઙ્ખરોતીતિ સઙ્ખારો, પચ્ચયો, કારણં મૂલન્તિ અત્થો. સન્તિટ્ઠતિ એત્થાતિ સણ્ઠાનં, વિતક્કસઙ્ખારસ્સ સણ્ઠાનં વિતક્કસઙ્ખારસણ્ઠાનં, તં મનસિકાતબ્બન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ, અયં વિતક્કો કિં હેતુ કિં પચ્ચયા કિં કારણા ઉપ્પન્નોતિ વિતક્કાનં મૂલઞ્ચ મૂલમૂલઞ્ચ મનસિકાતબ્બન્તિ. કિં નુ ખો અહં સીઘં ગચ્છામીતિ કેન નુ ખો કારણેન અહં સીઘં ગચ્છામિ? યંનૂનાહં સણિકં ગચ્છેય્યન્તિ કિં મે ઇમિના સીઘગમનેન, સણિકં ગચ્છિસ્સામીતિ ચિન્તેસિ. સો સણિકં ગચ્છેય્યાતિ સો એવં ચિન્તેત્વા સણિકં ગચ્છેય્ય. એસ નયો સબ્બત્થ.

તત્થ તસ્સ પુરિસસ્સ સીઘગમનકાલો વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો વિતક્કસમારુળ્હકાલો. તસ્સ સણિકગમનકાલો વિય ઇમસ્સ વિતક્કચારપચ્છેદનકાલો. તસ્સ ઠિતકાલો વિય ઇમસ્સ વિતક્કચારે પચ્છિન્ને મૂલકમ્મટ્ઠાનં ચિત્તોતરણકાલો. તસ્સ નિસિન્નકાલો વિય ઇમસ્સ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તપ્પત્તકાલો. તસ્સ નિપન્નકાલો વિય ઇમસ્સ નિબ્બાનારમ્મણાય ફલસમાપત્તિયા દિવસં વીતિવત્તનકાલો. તત્થ ઇમે વિતક્કા કિં હેતુકા કિં પચ્ચયાતિ વિતક્કાનં મૂલમૂલં ગચ્છન્તસ્સ વિતક્કચારો સિથિલો હોતિ. તસ્મિં સિથિલીભૂતે મત્થકં ગચ્છન્તે વિતક્કા સબ્બસો નિરુજ્ઝન્તિ. અયમત્થો દુદ્દુભજાતકેનપિ દીપેતબ્બો –

સસકસ્સ કિર બેલુવરુક્ખમૂલે નિદ્દાયન્તસ્સ બેલુવપક્કં વણ્ટતો છિજ્જિત્વા કણ્ણમૂલે પતિતં. સો તસ્સ સદ્દેન ‘‘પથવી ભિજ્જતી’’તિ સઞ્ઞાય ઉટ્ઠહિત્વા વેગેન પલાયિ. તં દિસ્વા પુરતો અઞ્ઞેપિ ચતુપ્પદા પલાયિંસુ. તદા બોધિસત્તો સીહો હોતિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં પથવી નામ કપ્પવિનાસે ભિજ્જતિ, અન્તરા પથવીભેદો નામ નત્થિ, યંનૂનાહં મૂલમૂલં ગન્ત્વા અનુવિજ્જેય્ય’’ન્તિ. સો હત્થિનાગતો પટ્ઠાય યાવ સસકં પુચ્છિ ‘‘તયા, તાત, પથવી ભિજ્જમાના દિટ્ઠા’’તિ. સસો ‘‘આમ દેવા’’તિ આહ. સીહો ‘‘એહિ, ભો, દસ્સેહી’’તિ. સસો ‘‘ન સક્કોમિ સામી’’તિ. ‘‘એહિ, રે, મા ભાયી’’તિ સણ્હમુદુકેન ગહેત્વા ગતો સસો રુક્ખસ્સ અવિદૂરે ઠત્વા –

‘‘દુદ્દુભાયતિ ભદ્દન્તે, યસ્મિં દેસે વસામહં;

અહમ્પેતં ન જાનામિ, કિમેતં દુદ્દુભાયતી’’તિ. (જા. ૧.૪.૮૫) –

ગાથમાહ. બોધિસત્તો ‘‘ત્વં એત્થેવ તિટ્ઠા’’તિ રુક્ખમૂલં ગન્ત્વા સસકસ્સ નિપન્નટ્ઠાનં અદ્દસ, બેલુવપક્કં અદ્દસ, ઉદ્ધં ઓલેકેત્વા વણ્ટં અદ્દસ, દિસ્વા ‘‘અયં સસો એત્થ નિપન્નો, નિદ્દાયમાનો ઇમસ્સ કણ્ણમૂલે પતિતસ્સ સદ્દેન ‘પથવી ભિજ્જતી’તિ એવંસઞ્ઞી હુત્વા પલાયી’’તિ ઞત્વા તં કારણં સસં પુચ્છિ. સસો ‘‘આમ, દેવા’’તિ આહ. બોધિસત્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘બેલુવ પતિતં સુત્વા, દુદ્દુભન્તિ સસો જવિ;

સસસ્સ વચનં સુત્વા, સન્તત્તા મિગવાહિની’’તિ. (જા. ૧.૪.૮૬);

તતો બોધિસત્તો ‘‘મા ભાયથા’’તિ મિગગણે અસ્સાસેસિ. એવં વિતક્કાનં મૂલમૂલં ગચ્છન્તસ્સ વિતક્કા પહીયન્તિ.

૨૨૦. ઇમસ્મિં વિતક્કમૂલભેદપબ્બે ઠત્વા વિતક્કે નિગ્ગણ્હિતું અસક્કોન્તેન પન એવં નિગ્ગણ્હિતબ્બાતિ અપરમ્પિ કારણં દસ્સેન્તો પુન તસ્સ ચે, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

દન્તેભિદન્તમાધાયાતિ હેટ્ઠાદન્તે ઉપરિદન્તં ઠપેત્વા. ચેતસા ચિત્તન્તિ કુસલચિત્તેન અકુસલચિત્તં અભિનિગ્ગણ્હિતબ્બં. બલવા પુરિસોતિ યથા થામસમ્પન્નો મહાબલો પુરિસો દુબ્બલં પુરિસં સીસે વા ગલે વા ખન્ધે વા ગહેત્વા અભિનિગ્ગણ્હેય્ય અભિનિપ્પીળેય્ય અભિસન્તાપેય્ય સન્તત્તં કિલન્તં મુચ્છાપરેતં વિય કરેય્ય, એવમેવ ભિક્ખુના વિતક્કેહિ સદ્ધિં પટિમલ્લેન હુત્વા ‘‘કે ચ તુમ્હે કો ચાહ’’ન્તિ અભિભવિત્વા – ‘‘કામં તચો ચ ન્હારુ ચ અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતુ સરીરે ઉપસુસ્સતુ મંસલોહિત’’ન્તિ (અ. નિ. ૨.૫) એવં મહાવીરિયં પગ્ગય્હ વિતક્કા નિગ્ગણ્હિતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ઇમ અત્થદીપિકં ઉપમં આહરિ.

૨૨૧. યતો ખો, ભિક્ખવેતિ ઇદં પરિયાદાનભાજનિયં નામ, તં ઉત્તાનત્થમેવ. યથા પન સત્થાચરિયો તિરોરટ્ઠા આગતં રાજપુત્તં પઞ્ચાવુધસિપ્પં ઉગ્ગણ્હાપેત્વા ‘‘ગચ્છ, અત્તનો રટ્ઠે રજ્જં ગણ્હ. સચે તે અન્તરામગ્ગે ચોરા ઉટ્ઠહન્તિ, ધનુના કમ્મં કત્વા ગચ્છ. સચે તે ધનુ નસ્સતિ વા ભિજ્જતિ વા સત્તિયા અસિના’’તિ એવં પઞ્ચહિપિ આવુધેહિ કત્તબ્બં દસ્સેત્વા ઉય્યોજેતિ. સો તથા કત્વા સકરટ્ઠં ગન્ત્વા રજ્જં ગહેત્વા રજ્જસિરિં અનુભોતિ. એવમેવં ભગવા અધિચિત્તમનુયુત્તં ભિક્ખું અરહત્તગહણત્થાય ઉય્યોજેન્તો – ‘‘સચસ્સ અન્તરા અકુસલવિતક્કા ઉપ્પજ્જન્તિ, અઞ્ઞનિમિત્તપબ્બે ઠત્વા તે નિગ્ગણ્હિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતિ. તત્થ અસક્કોન્તો આદીનવપબ્બે ઠત્વા, તત્રાપિ અસક્કોન્તો અસતિપબ્બે ઠત્વા, તત્રાપિ અસક્કોન્તો વિતક્કમૂલભેદપબ્બે ઠત્વા, તત્રાપિ અસક્કોન્તો અભિનિગ્ગણ્હનપબ્બે ઠત્વા વિતક્કે નિગ્ગણ્હિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતી’’તિ ઇમાનિ પઞ્ચ પબ્બાનિ દેસેસિ.

વસી વિતક્કપરિયાયપથેસૂતિ વિતક્કચારપથેસુ ચિણ્ણવસી પગુણવસીતિ વુચ્ચતિ. યં વિતક્કં આકઙ્ખિસ્સતીતિ ઇદં અસ્સ વસીભાવાકારદસ્સનત્થં વુત્તં. અયઞ્હિ પુબ્બે યં વિતક્કં વિતક્કેતુકામો હોતિ, તં ન વિતક્કેતિ. યં ન વિતક્કેતુકામો હોતિ, તં વિતક્કેતિ. ઇદાનિ પન વસીભૂતત્તા યં વિતક્કં વિતક્કેતુકામો હોતિ, તંયેવ વિતક્કેતિ. યં ન વિતક્કેતુકામો, ન તં વિતક્કેતિ. તેન વુત્તં ‘‘યં વિતક્કં આકઙ્ખિસ્સતિ, તં વિતક્કં વિતક્કેસ્સતિ. યં વિતક્કં નાકઙ્ખિસ્સતિ, ન તં વિતક્કં વિતક્ખેસ્સતી’’તિ. અચ્છેચ્છિ તણ્હન્તિઆદિ સબ્બાસવસુત્તે વુત્તમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

વિતક્કસણ્ઠાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મૂલપણ્ણાસટ્ઠકથાય પઠમો ભાગો નિટ્ઠિતો.