૧. ચૂળસીહનાદસુત્તવણ્ણના

૧૩૯. એવં મે સુતન્તિ ચૂળસીહનાદસુત્તં. યસ્મા પનસ્સ અત્થુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો, તસ્મા તં દસ્સેત્વા ચસ્સ અનુપુબ્બપદવણ્ણનં કરિસ્સામ. કતરાય પનિદં અત્થુપ્પત્તિયા નિક્ખિત્તન્તિ? લાભસક્કારપચ્ચયા તિત્થિયપરિદેવિતે. ભગવતો કિર ધમ્મદાયાદસુત્તે વુત્તનયેન મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ. ચતુપ્પમાણિકો હિ અયં લોકસન્નિવાસો, રૂપપ્પમાણો રૂપપ્પસન્નો, ઘોસપ્પમાણો ઘોસપ્પસન્નો, લૂખપ્પમાણો લૂખપ્પસન્નો, ધમ્મપ્પમાણો ધમ્મપ્પસન્નોતિ ઇમેસં પુગ્ગલાનં વસેન ચતુધા ઠિતો.

તેસં ઇદં નાનાકરણં – કતમો ચ પુગ્ગલો રૂપપ્પમાણો રૂપપ્પસન્નો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આરોહં વા પસ્સિત્વા પરિણાહં વા પસ્સિત્વા સણ્ઠાનં વા પસ્સિત્વા પારિપૂરિં વા પસ્સિત્વા તત્થ પમાણં ગહેત્વા પસાદં જનેતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો રૂપપ્પમાણો રૂપપ્પસન્નો.

કતમો ચ પુગ્ગલો ઘોસપ્પમાણો ઘોસપ્પસન્નો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પરવણ્ણનાય પરથોમનાય પરપસંસનાય પરવણ્ણહારિકાય, તત્થ પમાણં ગહેત્વા પસાદં જનેતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ઘોસપ્પમાણો ઘોસપ્પસન્નો.

કતમો ચ પુગ્ગલો લૂખપ્પમાણો લૂખપ્પસન્નો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ચીવરલૂખં વા પસ્સિત્વા પત્તલૂખં વા પસ્સિત્વા, સેનાસનલૂખં વા પસ્સિત્વા વિવિધં વા દુક્કરકારિકં પસ્સિત્વા તત્થ પમાણં ગહેત્વા પસાદં જનેતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો લૂખપ્પમાણો લૂખપ્પસન્નો.

કતમો ચ પુગ્ગલો ધમ્મપ્પમાણો ધમ્મપ્પસન્નો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સીલં વા પસ્સિત્વા સમાધિં વા પસ્સિત્વા પઞ્ઞં વા પસ્સિત્વા તત્થ પમાણં ગહેત્વા પસાદં જનેતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ધમ્મપ્પમાણો ધમ્મપ્પસન્નોતિ.

ઇમેસુ ચતૂસુ પુગ્ગલેસુ રૂપપ્પમાણોપિ ભગવતો આરોહપરિણાહસણ્ઠાનપારિપૂરિવણ્ણપોક્ખરતં, અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપ્પટિમણ્ડિતત્તા નાનારતનવિચિત્તમિવ સુવણ્ણમહાપટં, દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણસમાકિણ્ણતાય તારાગણસમુજ્જલં વિય ગગનતલં સબ્બફાલિફુલ્લં વિય ચ યોજનસતુબ્બેધં પારિચ્છત્તકં અટ્ઠારસરતનુબ્બેધં બ્યામપ્પભાપરિક્ખેપં સસ્સિરિકં અનોપમસરીરં દિસ્વા સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ.

ઘોસપ્પમાણોપિ, ભગવતા કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ દસ પારમિયો દસ ઉપપારમિયો દસ પરમત્થપારમિયો પૂરિતા અઙ્ગપરિચ્ચાગો પુત્તદારપરિચ્ચાગો, રજ્જપરિચ્ચાગો અત્તપરિચ્ચાગો નયનપરિચ્ચાગો ચ કતોતિઆદિના નયેન પવત્તં ઘોસં સુત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ.

લૂખપ્પમાણોપિ ભગવતો ચીવરલૂખં દિસ્વા ‘‘સચે ભગવા અગારં અજ્ઝાવસિસ્સ, કાસિકવત્થમેવ અધારયિસ્સ. પબ્બજિત્વા પનાનેન સાણપંસુકૂલચીવરેન સન્તુસ્સમાનેન ભારિયં કત’’ન્તિ સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ. પત્તલૂખમ્પિ દિસ્વા – ‘‘ઇમિના અગારં અજ્ઝાવસન્તેન રત્તવરસુવણ્ણભાજનેસુ ચક્કવત્તિભોજનારહં સુગન્ધસાલિભોજનં પરિભુત્તં, પબ્બજિત્વા પન પાસાણમયં પત્તં આદાય ઉચ્ચનીચકુલદ્વારેસુ સપદાનં પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધપિણ્ડિયાલોપેન સન્તુસ્સમાનો ભારિયં કરોતી’’તિ સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ. સેનાસનલૂખં દિસ્વાપિ – ‘‘અયં અગારં અજ્ઝાવસન્તો તિણ્ણં ઉતૂનં અનુચ્છવિકેસુ તીસુ પાસાદેસુ તિવિધનાટકપરિવારો દિબ્બસમ્પત્તિં વિય રજ્જસિરિં અનુભવિત્વા ઇદાનિ પબ્બજ્જૂપગતો રુક્ખમૂલસેનાસનાદીસુ દારુફલકસિલાપટ્ટપીઠમઞ્ચકાદીહિ સન્તુસ્સમાનો ભારિયં કરોતી’’તિ સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ. દુક્કરકારિકમસ્સ દિસ્વાપિ – ‘‘છબ્બસ્સાનિ નામ મુગ્ગયૂસકુલત્થયૂસહરેણુયૂસાદીનં પસટમત્તેન યાપેસ્સતિ, અપ્પાણકં ઝાનં ઝાયિસ્સતિ, સરીરે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખો વિહરિસ્સતિ, અહો દુક્કરકારકો ભગવા’’તિ સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ.

ધમ્મપ્પમાણોપિ ભગવતો સીલગુણં સમાધિગુણં પઞ્ઞાગુણં ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તિસમ્પદં અભિઞ્ઞાપારિપૂરિં યમકપાટિહારિયં દેવોરોહણં પાથિકપુત્તદમનાદીનિ ચ અનેકાનિ અચ્છરિયાનિ દિસ્વા સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ, તે એવં પસન્ના ભગવતો મહન્તં લાભસક્કારં અભિહરન્તિ. તિત્થિયાનં પન બાવેરુજાતકે કાકસ્સ વિય લાભસક્કારો પરિહાયિત્થ. યથાહ –

‘‘અદસ્સનેન મોરસ્સ, સિખિનો મઞ્જુભાણિનો;

કાકં તત્થ અપૂજેસું, મંસેન ચ ફલેન ચ.

યદા ચ સરસમ્પન્નો, મોરો બાવેરુમાગમા;

અથ લાભો ચ સક્કારો, વાયસસ્સ અહાયથ.

યાવ નુપ્પજ્જતિ બુદ્ધો, ધમ્મરાજા પભઙ્કરો;

તાવ અઞ્ઞે અપૂજેસું, પુથૂ સમણબ્રાહ્મણે.

યદા ચ સરસમ્પન્નો, બુદ્ધો ધમ્મમદેસયિ;

અથ લાભો ચ સક્કારો, તિત્થિયાનં અહાયથા’’તિ. (જા. ૧.૪.૧૫૩-૧૫૬);

તે એવં પહીનલાભસક્કારા રત્તિં એકદ્વઙ્ગુલમત્તં ઓભાસેત્વાપિ સૂરિયુગ્ગમને ખજ્જોપનકા વિય હતપ્પભા અહેસું.

યથા હિ ખજ્જોપનકા, કાળપક્ખમ્હિ રત્તિયા;

નિદસ્સયન્તિ ઓભાસં, એતેસં વિસયો હિ સો.

યદા ચ રસ્મિસમ્પન્નો, અબ્ભુદેતિ પભઙ્કરો;

અથ ખજ્જુપસઙ્ઘાનં, પભા અન્તરધાયતિ.

એવં ખજ્જુપસદિસા, તિત્થિયાપિ પુથૂ ઇધ;

કાળપક્ખૂપમે લોકે, દીપયન્તિ સકં ગુણં.

યદા ચ બુદ્ધો લોકસ્મિં, ઉદેતિ અમિતપ્પભો;

નિપ્પભા તિત્થિયા હોન્તિ, સૂરિયે ખજ્જુપકા યથાતિ.

તે એવં નિપ્પભા હુત્વા કચ્છુપિળકાદીહિ કિણ્ણસરીરા પરમપારિજુઞ્ઞપત્તા યેન બુદ્ધો યેન ધમ્મો યેન સઙ્ઘો યેન ચ મહાજનસ્સ સન્નિપાતો, તેન તેન ગન્ત્વા અન્તરવીથિયમ્પિ સિઙ્ઘાટકેપિ ચતુક્કેપિ સભાયમ્પિ ઠત્વા પરિદેવન્તિ –

‘‘કિં ભો સમણોયેવ ગોતમો સમણો, મયં અસ્સમણા; સમણસ્સેવ ગોતમસ્સ સાવકા સમણા, અમ્હાકં સાવકા અસ્સમણા? સમણસ્સેવ ગોતમસ્સ સાવકાનઞ્ચસ્સ દિન્નં મહપ્ફલં, ન અમ્હાકં, સાવકાનઞ્ચ નો દિન્નં મહપ્ફલં? નનુ સમણોપિ ગોતમો સમણો, મયમ્પિ સમણા. સમણસ્સપિ ગોતમસ્સ સાવકા સમણા, અમ્હાકમ્પિ સાવકા સમણા. સમણસ્સપિ ગોતમસ્સ સાવકાનઞ્ચસ્સ દિન્નં મહપ્ફલં, અમ્હાકમ્પિ સાવકાનઞ્ચ નો દિન્નં મહપ્ફલઞ્ચેવ? સમણસ્સપિ ગોતમસ્સ સાવકાનઞ્ચસ્સ દેથ કરોથ, અમ્હાકમ્પિ સાવકાનઞ્ચ નો દેથ સક્કરોથ? નનુ સમણો ગોતમો પુરિમાનિ દિવસાનિ ઉપ્પન્નો, મયં પન લોકે ઉપ્પજ્જમાનેયેવ ઉપ્પન્ના’’તિ.

એવં નાનપ્પકારં વિરવન્તિ. અથ ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઉપાસકા ઉપાસિકાયોતિ ચતસ્સો પરિસા તેસં સદ્દં સુત્વા ભગવતો આરોચેસું ‘‘તિત્થિયા ભન્તે ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કથેન્તી’’તિ. તં સુત્વા ભગવા – ‘‘મા તુમ્હે, ભિક્ખવે, તિત્થિયાનં વચનેન ‘અઞ્ઞત્ર સમણો અત્થી’તિ સઞ્ઞિનો અહુવત્થા’’તિ વત્વા અઞ્ઞતિત્થિયેસુ સમણભાવં પટિસેધેન્તો ઇધેવ ચ અનુજાનન્તો ઇમિસ્સા અત્થુપ્પત્તિયા ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણોતિ ઇદં સુત્તં અભાસિ.

તત્થ ઇધેવાતિ ઇમસ્મિંયેવ સાસને. અયં પન નિયમો સેસપદેસુપિ વેદિતબ્બો. દુતિયાદયોપિ હિ સમણા ઇધેવ, ન અઞ્ઞત્થ. સમણોતિ સોતાપન્નો. તેનેવાહ – ‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પઠમો સમણો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો, અયં, ભિક્ખવે, પઠમો સમણો’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૧).

દુતિયોતિ સકદાગામી. તેનેવાહ – ‘‘કતમો ચ? ભિક્ખવે, દુતિયો સમણો. ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી હોતિ, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. અયં, ભિક્ખવે, દુતિયો સમણો’’તિ.

તતિયોતિ અનાગામી. તેનેવાહ – ‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, તતિયો સમણો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો હોતિ તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. અયં, ભિક્ખવે, તતિયો સમણો’’તિ.

ચતુત્થોતિ અરહા. તેનેવાહ – ‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, ચતુત્થો સમણો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં, ભિક્ખવે, ચતુત્થો સમણો’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૧). ઇતિ ઇમસ્મિં ઠાને ચત્તારો ફલટ્ઠકસમણાવ અધિપ્પેતા.

સુઞ્ઞાતિ રિત્તા તુચ્છા. પરપ્પવાદાતિ ચત્તારો સસ્સતવાદા, ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતિકા, ચત્તારો અન્તાનન્તિકા, ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા, દ્વે અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા, સોળસ સઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા, સત્ત ઉચ્છેદવાદા, પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાતિ ઇમે સબ્બેપિ બ્રહ્મજાલે આગતા દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો. ઇતો બાહિરાનં પરેસં વાદા પરપ્પવાદા નામ. તે સબ્બેપિ ઇમેહિ ચતૂહિ ફલટ્ઠકસમણેહિ સુઞ્ઞા, ન હિ તે એત્થ સન્તિ. ન કેવલઞ્ચ એતેહેવ સુઞ્ઞા, ચતૂહિ પન મગ્ગટ્ઠકસમણેહિપિ ચતુન્નં મગ્ગાનં અત્થાય આરદ્ધવિપસ્સકેહિપીતિ દ્વાદસહિપિ સમણેહિ સુઞ્ઞા એવ. ઇમમેવ અત્થં સન્ધાય ભગવતા મહાપરિનિબ્બાને વુત્તં –

‘‘એકૂનતિંસો વયસા સુભદ્દ,

યં પબ્બજિં કિં કુસલાનુએસી;

વસ્સાનિ પઞ્ઞાસ સમાધિકાનિ,

યતો અહં પબ્બજિતો સુભદ્દ;

ઞાયસ્સ ધમ્મસ્સ પદેસવત્તી,

ઇતો બહિદ્ધા સમણોપિ નત્થિ.

‘‘દુતિયોપિ સમણો નત્થિ, તતિયોપિ સમણો નત્થિ, ચતુત્થોપિ સમણો નત્થિ. સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૪).

એત્થ હિ પદેસવત્તીતિ આરદ્ધવિપસ્સકો અધિપ્પેતો. તસ્મા સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકં મગ્ગટ્ઠં ફલટ્ઠન્તિ તયોપિ એકતો કત્વા સમણોપિ નત્થીતિ આહ. સકદાગામિમગ્ગસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકં મગ્ગટ્ઠં ફલટ્ઠન્તિ તયોપિ એકતો કત્વા દુતિયોપિ સમણો નત્થીતિ આહ. ઇતરેસુપિ દ્વીસુ એસેવ નયો.

કસ્મા પનેતે અઞ્ઞત્થ નત્થીતિ? અખેત્તતાય. યથા હિ ન આરગ્ગે સાસપો તિટ્ઠતિ, ન ઉદકપિટ્ઠે અગ્ગિ જલતિ, ન પિટ્ઠિપાસાણે બીજાનિ રુહન્તિ, એવમેવ બાહિરેસુ તિત્થાયતનેસુ ન ઇમે સમણા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઇમસ્મિંયેવ પન સાસને ઉપ્પજ્જન્તિ. કસ્મા? ખેત્તતાય. તેસં અખેત્તતા ચ ખેત્તતા ચ અરિયમગ્ગસ્સ અભાવતો ચ ભાવતો ચ વેદિતબ્બા. તેનાહ ભગવા –

‘‘યસ્મિં ખો, સુભદ્દ, ધમ્મવિનયે અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ન ઉપલબ્ભતિ, સમણોપિ તત્થ ન ઉપલબ્ભતિ, દુતિયોપિ તત્થ સમણો ન ઉપલબ્ભતિ, તતિયોપિ તત્થ સમણો ન ઉપલબ્ભતિ, ચતુત્થોપિ તત્થ સમણો ન ઉપલબ્ભતિ. યસ્મિઞ્ચ ખો, સુભદ્દ, ધમ્મવિનયે અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ઉપલબ્ભતિ, સમણોપિ તત્થ ઉપલબ્ભતિ, દુતિયોપિ તત્થ…પે…. ચતુત્થોપિ તત્થ સમણો ઉપલબ્ભતિ. ઇમસ્મિં ખો, સુભદ્દ, ધમ્મવિનયે અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ઉપલબ્ભતિ, ઇધેવ, સુભદ્દ, સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો, ઇધ તતિયો સમણો, ઇધ ચતુત્થો સમણો, સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૪).

એવં યસ્મા તિત્થાયતનં અખેત્તં, સાસનં ખેત્તં, તસ્મા યથા સુરત્તહત્થપાદો સૂરકેસરકો સીહો મિગરાજા ન સુસાને વા સઙ્કારકૂટે વા પટિવસતિ, તિયોજનસહસ્સવિત્થતં પન હિમવન્તં અજ્ઝોગાહેત્વા મણિગુહાયંયેવ પટિવસતિ. યથા ચ છદ્દન્તો નાગરાજા ન ગોચરિયહત્થિકુલાદીસુ નવસુ નાગકુલેસુ ઉપ્પજ્જતિ, છદ્દન્તકુલેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યથા ચ વલાહકો અસ્સરાજા ન ગદ્રભકુલે વા ઘોટકકુલે વા ઉપ્પજ્જતિ, સિન્ધુયા તીરે પન સિન્ધવકુલેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યથા ચ સબ્બકામદદં મનોહરં મણિરતનં ન સઙ્કારકૂટે વા પંસુપબ્બતાદીસુ વા ઉપ્પજ્જતિ, વેપુલ્લપબ્બતબ્ભન્તરેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યથા ચ તિમિરપિઙ્ગલો મચ્છરાજા ન ખુદ્દકપોક્ખરણીસુ ઉપ્પજ્જતિ, ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરે મહાસમુદ્દેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યથા ચ દિયડ્ઢયોજનસતિકો સુપણ્ણરાજા ન ગામદ્વારે એરણ્ડવનાદીસુ પટિવસતિ, મહાસમુદ્દં પન અજ્ઝોગાહેત્વા સિમ્બલિદહવનેયેવ પટિવસતિ. યથા ચ ધતરટ્ઠો સુવણ્ણહંસો ન ગામદ્વારે આવાટકાદીસુ પટિવસતિ, નવુતિહંસસહસ્સપરિવારો હુત્વા ચિત્તકૂટપબ્બતેયેવ પટિવસતિ. યથા ચ ચતુદ્દીપિસ્સરો ચક્કવત્તિરાજા ન નીચકુલે ઉપ્પજ્જતિ, અસમ્ભિન્નજાતિખત્તિયકુલેયેવ પન ઉપ્પજ્જતિ. એવમેવ ઇમેસુ સમણેસુ એકસમણોપિ ન અઞ્ઞતિત્થાયતને ઉપ્પજ્જતિ, અરિયમગ્ગપરિક્ખિત્તે પન બુદ્ધસાસનેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો…પે… સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેહિ સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ.

સમ્મા સીહનાદં નદથાતિ એત્થ સમ્માતિ હેતુના નયેન કારણેન. સીહનાદન્તિ સેટ્ઠનાદં અભીતનાદં અપ્પટિનાદં. ઇમેસઞ્હિ ચતુન્નં સમણાનં ઇધેવ અત્થિતાય અયં નાદો સેટ્ઠનાદો નામ હોતિ ઉત્તમનાદો. ‘‘ઇમે સમણા ઇધેવ અત્થી’’તિ વદન્તસ્સ અઞ્ઞતો ભયં વા આસઙ્કા વા નત્થીતિ અભીતનાદો નામ હોતિ. ‘‘અમ્હાકમ્પિ સાસને ઇમે સમણા અત્થી’’તિ પૂરણાદીસુ એકસ્સાપિ ઉટ્ઠહિત્વા વત્તું અસમત્થતાય અયં નાદો અપ્પટિનાદો નામ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘સીહનાદન્તિ સેટ્ઠનાદં અભીતનાદં અપ્પટિનાદ’’ન્તિ.

૧૪૦. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતીતિ ઇદં ખો પન કારણં વિજ્જતિ. યં અઞ્ઞતિત્થિયાતિ યેન કારણેન અઞ્ઞતિત્થિયા. એત્થ ચ તિત્થં જાનિતબ્બં, તિત્થકરો જાનિતબ્બો તિત્થિયા જાનિતબ્બા, તિત્થિયસાવકા જાનિતબ્બા. તિત્થંનામ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો. એત્થ હિ સત્તા તરન્તિ ઉપ્પલવન્તિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોન્તિ, તસ્મા તિત્થન્તિ વુચ્ચન્તિ. તાસં દિટ્ઠીનં ઉપ્પાદેતા તિત્થકરો નામ. તસ્સ લદ્ધિં ગહેત્વા પબ્બજિતા તિત્થિયા નામ. તેસં પચ્ચયદાયકા તિત્થિયસાવકાતિ વેદિતબ્બા. પરિબ્બાજકાતિ ગિહિબન્ધનં પહાય પબ્બજ્જૂપગતા. અસ્સાસોતિ અવસ્સયો પતિટ્ઠા ઉપત્થમ્ભો. બલન્તિ થામો. યેન તુમ્હેતિ યેન અસ્સાસેન વા બલેન વા એવં વદેથ.

અત્થિ ખો નો, આવુસો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ એત્થ અયં સઙ્ખેપત્થો – યો સો ભગવા સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, તેન ભગવતા તેસં તેસં સત્તાનં આસયાનુસયં જાનતા, હત્થતલે ઠપિતં આમલકં વિય સબ્બં ઞેય્યધમ્મં પસ્સતા. અપિચ પુબ્બેનિવાસાદીહિ જાનતા, દિબ્બેન ચક્ખુના પસ્સતા. તીહિ વિજ્જાહિ છહિ વા પન અભિઞ્ઞાહિ જાનતા, સબ્બત્થ અપ્પટિહતેન સમન્તચક્ખુના પસ્સતા. સબ્બધમ્મજાનનસમત્થાય પઞ્ઞાય જાનતા, સબ્બસત્તાનં ચક્ખુવિસયાતીતાનિ તિરોકુટ્ટાદિગતાનિ વાપિ રૂપાનિ અતિવિસુદ્ધેન મંસચક્ખુના પસ્સતા. અત્તહિતસાધિકાય સમાધિપદટ્ઠાનાય પટિવેધપઞ્ઞાય જાનતા, પરહિતસાધિકાય કરુણાપદટ્ઠાનાય દેસનાપઞ્ઞાય પસ્સતા. અરીનં હતત્તા પચ્ચયાદીનં અરહત્તા ચ અરહતા, સમ્મા સામઞ્ચ સચ્ચાનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેન. અન્તરાયિકધમ્મે વા જાનતા, નિય્યાનિકધમ્મે પસ્સતા. કિલેસારીનં હતત્તા અરહતા, સમ્મા સામં સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ, એવં ચતુવેસારજ્જવસેન ચતૂહિ આકારેહિ થોમિતેન ચત્તારો ધમ્મા અક્ખાતા, યે મયં અત્તનિ સમ્પસ્સમાના એવં વદેમ, ન રાજરાજમહામત્તાદીનં ઉપત્થમ્ભં કાયબલન્તિ.

સત્થરિ પસાદોતિ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના નયેન બુદ્ધગુણે અનુસ્સરન્તાનં ઉપ્પન્નપ્પસાદો. ધમ્મે પસાદોતિ ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિઆદિના નયેન ધમ્મગુણે અનુસ્સરન્તાનં ઉપ્પન્નપ્પસાદો. સીલેસુ પરિપૂરકારિતાતિ અરિયકન્તેસુ સીલેસુ પરિપૂરકારિતા. અરિયકન્તસીલાનિ નામ પઞ્ચસીલાનિ. તાનિ હિ ભવન્તરગતોપિ અરિયસાવકો અત્તનો અરિયસાવકભાવં અજાનન્તોપિ ન વીતિક્કમતિ. સચેપિ હિ નં કોચિ વદેય્ય – ‘‘ઇમં સકલં ચક્કવત્તિરજ્જં સમ્પટિચ્છિત્વા ખુદ્દકમક્ખિકં જીવિતા વોરોપેહી’’તિ, અટ્ઠાનમેતં, યં સો તસ્સ વચનં કરેય્ય. એવં અરિયાનં સીલાનિ કન્તાનિ પિયાનિ મનાપાનિ. તાનિ સન્ધાય વુત્તં ‘‘સીલેસુ પરિપૂરકારિતા’’તિ.

સહધમ્મિકા ખો પનાતિ ભિક્ખુ ભિક્ખુની સિક્ખમાના સામણેરો સામણેરી ઉપાસકો ઉપાસિકાતિ એતે સત્ત સહધમ્મચારિનો. એતેસુ હિ ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સહધમ્મં ચરતિ સમાનસિક્ખતાય. તથા ભિક્ખુની ભિક્ખુનીહિ…પે… ઉપાસિકા ઉપાસિકાહિ, સોતાપન્નો સોતાપન્નેહિ, સકદાગામી…પે… અનાગામીહિ સહધમ્મં ચરતિ. તસ્મા સબ્બેપેતે સહધમ્મિકાતિ વુચ્ચન્તિ. અપિચેત્થ અરિયસાવકાયેવ અધિપ્પેતા. તેસઞ્હિ ભવન્તરેપિ મગ્ગદસ્સનમ્હિ વિવાદો નત્થિ, તસ્મા તે અચ્ચન્તં એકધમ્મચારિતાય સહધમ્મિકા. ઇમિના, ‘‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિઆદિના નયેન સઙ્ઘં અનુસ્સરન્તાનં ઉપ્પન્નપ્પસાદો કથિતો. એત્તાવતા ચત્તારિ સોતાપન્નસ્સ અઙ્ગાનિ કથિતાનિ હોન્તિ.

ઇમે ખો નો, આવુસોતિ, આવુસો, ઇમે ચત્તારો ધમ્મા તેન ભગવતા અમ્હાકં અસ્સાસો ચેવ બલઞ્ચાતિ અક્ખાતા, યે મયં અત્તનિ સમ્પસ્સમાના એવં વદેમ.

૧૪૧. યો અમ્હાકં સત્થાતિ ઇમિના પૂરણકસ્સપાદિકે છ સત્થારો અપદિસ્સન્તિ. યથા પન ઇદાનિ સાસને આચરિયુપજ્ઝાયાદીસુ ‘‘અમ્હાકં આચરિયો, અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો’’તિ ગેહસિતપેમં હોતિ. એવરૂપં પેમં સન્ધાય ‘‘સત્થરિ પસાદો’’તિ વદન્તિ. થેરો પનાહ – ‘‘યસ્મા સત્થા નામ ન એકસ્સ, ન દ્વિન્નં હોતિ, સદેવકસ્સ લોકસ્સ એકોવ સત્થા, તસ્મા તિત્થિયા ‘અમ્હાકં સત્થા’ તિ એકપદેનેવ સત્થારં વિસું કત્વા ઇમિનાવ પદેન વિરુદ્ધા પરાજિતા’’તિ. ધમ્મે પસાદોતિ ઇદં પન યથા ઇદાનિ સાસને ‘‘અમ્હાકં દીઘનિકાયો અમ્હાકં મજ્ઝિમનિકાયો’’તિ મમાયન્તિ, એવં અત્તનો અત્તનો પરિયત્તિધમ્મે ગેહસિતપેમં સન્ધાય વદન્તિ. સીલેસૂતિ અજસીલગોસીલમેણ્ડકસીલકુક્કુરસીલાદીસુ. ઇધ નો આવુસોતિ એત્થ ઇધાતિ પસાદં સન્ધાય વદન્તિ. કો અધિપ્પયાસોતિ કો અધિકપ્પયોગો. યદિદન્તિ યમિદં તુમ્હાકઞ્ચેવ અમ્હાકઞ્ચ નાનાકરણં વદેય્યાથ. તં કિં નામ? તુમ્હાકમ્પિ હિ ચતૂસુ ઠાનેસુ પસાદો, અમ્હાકમ્પિ. નનુ એતસ્મિં પસાદે તુમ્હે ચ અમ્હે ચ દ્વેધા ભિન્નસુવણ્ણં વિય એકસદિસાતિ વાચાય સમધુરા હુત્વા અટ્ઠંસુ.

અથ નેસં તં સમધુરતં ભિન્દન્તો ભગવા એવં વાદિનોતિઆદિમાહ. તત્થ એકા નિટ્ઠાતિ યા તસ્સ પસાદસ્સ પરિયોસાનભૂતા નિટ્ઠા, કિં સા એકા, ઉદાહુ પુથૂતિ એવં પુચ્છથાતિ વદતિ. યસ્મા પન તસ્મિં તસ્મિં સમયે નિટ્ઠં અપઞ્ઞપેન્તો નામ નત્થિ, બ્રાહ્મણાનઞ્હિ બ્રહ્મલોકો નિટ્ઠા, મહાતાપસાનં આભસ્સરા, પરિબ્બાજકાનં સુભકિણ્હા, આજીવકાનં ‘‘અનન્તમાનસો’’તિ એવં પરિકપ્પિતો અસઞ્ઞીભવો. ઇમસ્મિં સાસને પન અરહત્તં નિટ્ઠા. સબ્બેવ ચેતે અરહત્તમેવ નિટ્ઠાતિ વદન્તિ. દિટ્ઠિવસેન પન બ્રહ્મલોકાદીનિ પઞ્ઞપેન્તિ. તસ્મા અત્તનો અત્તનો લદ્ધિવસેન એકમેવ નિટ્ઠં પઞ્ઞપેન્તિ, તં દસ્સેતું ભગવા સમ્મા બ્યાકરમાનાતિઆદિમાહ.

ઇદાનિ ભિક્ખૂનમ્પિ એકા નિટ્ઠા, તિત્થિયાનમ્પિ એકા નિટ્ઠાતિ દ્વીસુ અટ્ટકારકેસુ વિય ઠિતેસુ ભગવા અનુયોગવત્તં દસ્સેન્તો સા પનાવુસો, નિટ્ઠા સરાગસ્સ, ઉદાહુ વીતરાગસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા રાગરત્તાદીનં નિટ્ઠા નામ નત્થિ. યદિ સિયા, સોણસિઙ્ગાલાદીનમ્પિ સિયાતિ ઇમં દોસં પસ્સન્તાનં તિત્થિયાનં ‘‘વીતરાગસ્સ આવુસો સા નિટ્ઠા’’તિઆદિના નયેન બ્યાકરણં દસ્સિતં.

તત્થ વિદ્દસુનોતિ પણ્ડિતસ્સ. અનુરુદ્ધપટિવિરુદ્ધસ્સાતિ રાગેન અનુરુદ્ધસ્સ કોધેન પટિવિરુદ્ધસ્સ. પપઞ્ચારામસ્સ પપઞ્ચરતિનોતિ એત્થ આરમન્તિ એત્થાતિ આરામો. પપઞ્ચો આરામો અસ્સાતિ પપઞ્ચારામો. પપઞ્ચે રતિ અસ્સાતિ પપઞ્ચરતિ. પપઞ્ચોતિ ચ મત્તપમત્તાકારભાવેન પવત્તાનં તણ્હાદિટ્ઠિમાનાનમેતં અધિવચનં. ઇધ પન તણ્હાદિટ્ઠિયોવ અધિપ્પેતા. સરાગસ્સાતિઆદીસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ એકોવ કિલેસો આગતો. તસ્સ આકારતો નાનત્તં વેદિતબ્બં. સરાગસ્સાતિ હિ વુત્તટ્ઠાને પઞ્ચકામગુણિકરાગવસેન ગહિતો. સતણ્હસ્સાતિ ભવતણ્હાવસેન. સઉપાદાનસ્સાતિ ગહણવસેન. અનુરુદ્ધપટિવિરુદ્ધસ્સાતિ યુગળવસેન. પપઞ્ચારામસ્સાતિ પપઞ્ચુપ્પત્તિદસ્સનવસેન. સરાગસ્સાતિ વા એત્થ અકુસલમૂલવસેન ગહિતો. સતણ્હસ્સાતિ એત્થ તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનદસ્સનવસેન. સેસં પુરિમસદિસમેવ. થેરો પનાહ ‘‘કસ્મા એવં વિદ્ધંસેથ? એકોયેવ હિ અયં લોભો રજ્જનવસેન રાગોતિ વુત્તો. તણ્હાકરણવસેન તણ્હા. ગહણટ્ઠેન ઉપાદાનં. યુગળવસેન અનુરોધપટિવિરોધો. પપઞ્ચુપ્પત્તિદસ્સનટ્ઠેન પપઞ્ચો’’તિ.

૧૪૨. ઇદાનિ ઇમેસં કિલેસાનં મૂલભૂતં દિટ્ઠિવાદં દસ્સેન્તો દ્વેમા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયોતિઆદિમાહ.

તત્થ ભવદિટ્ઠીતિ સસ્સતદિટ્ઠિ. વિભવદિટ્ઠીતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. ભવદિટ્ઠિં અલ્લીનાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન સસ્સતદિટ્ઠિં અલ્લીના. ઉપગતાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેનેવ ઉપગતા. અજ્ઝોસિતાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેનેવ અનુપવિટ્ઠા. વિભવદિટ્ઠિયા તે પટિવિરુદ્ધાતિ તે સબ્બે ઉચ્છેદવાદીહિ સદ્ધિં – ‘‘તુમ્હે અન્ધબાલા ન જાનાથ, સસ્સતો અયં લોકો, નાયં લોકો ઉચ્છિજ્જતી’’તિ પટિવિરુદ્ધા નિચ્ચં કલહભણ્ડનપસુતા વિહરન્તિ. દુતિયવારેપિ એસેવ નયો.

સમુદયઞ્ચાતિઆદીસુ દ્વે દિટ્ઠીનં સમુદયા ખણિકસમુદયો પચ્ચયસમુદયો ચ. ખણિકસમુદયો દિટ્ઠીનં નિબ્બત્તિ. પચ્ચયસમુદયો અટ્ઠ ઠાનાનિ. સેય્યથિદં, ખન્ધાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, અવિજ્જાપિ, ફસ્સોપિ, સઞ્ઞાપિ, વિતક્કોપિ, અયોનિસોમનસિકારોપિ, પાપમિત્તોપિ, પરતોઘોસોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. ‘‘ખન્ધા હેતુ ખન્ધા પચ્ચયો દિટ્ઠીનં ઉપાદાય સમુટ્ઠાનટ્ઠેન. એવં ખન્ધાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. અવિજ્જા… ફસ્સો… સઞ્ઞા… વિતક્કો… અયોનિસોમનસિકારો… પાપમિત્તો… પરતોઘોસો હેતુ, પરતોઘોસો પચ્ચયો દિટ્ઠીનં ઉપાદાય સમુટ્ઠાનટ્ઠેન. એવં પરતોઘોસોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં’’ (પટિ. મ. ૧.૧૨૪). અત્થઙ્ગમાપિ દ્વેયેવ ખણિકત્થઙ્ગમો પચ્ચયત્થઙ્ગમો ચ. ખણિકત્થઙ્ગમો નામ ખયો વયો ભેદો પરિભેદો અનિચ્ચતા અન્તરધાનં. પચ્ચયત્થઙ્ગમો નામ સોતાપત્તિમગ્ગો. સોતાપત્તિમગ્ગો હિ દિટ્ઠિટ્ઠાનસમુગ્ઘાતોતિ વુત્તો.

અસ્સાદન્તિ દિટ્ઠિમૂલકં આનિસંસં. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘યંદિટ્ઠિકો સત્થા હોતિ, તંદિટ્ઠિકા સાવકા હોન્તિ. યંદિટ્ઠિકા સત્થારં સાવકા સક્કરોન્તિ, ગરું કરોન્તિ, માનેન્તિ, પૂજેન્તિ, લભન્તિ તતોનિદાનં ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં. અયં, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયા દિટ્ઠધમ્મિકો આનિસંસો’’તિ. આદીનવન્તિ દિટ્ઠિગ્ગહણમૂલકં ઉપદ્દવં. સો વગ્ગુલિવતં ઉક્કુટિકપ્પધાનં કણ્ટકાપસ્સયતા પઞ્ચાતપતપ્પનં સાનુપપાતપતનં કેસમસ્સુલુઞ્ચનં અપ્પોણકં ઝાનન્તિઆદીનં વસેનં વેદિતબ્બો. નિસ્સરણન્તિ દિટ્ઠીનં નિસ્સરણં નામ નિબ્બાનં. યથાભૂતં નપ્પજાનન્તીતિ યે એતં સબ્બં યથાસભાવં ન જાનન્તિ. ન પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્માતિ સકલવટ્ટદુક્ખતો ન પરિમુચ્ચન્તિ. ઇમિના એતેસં નિટ્ઠા નામ નત્થીતિ દસ્સેતિ. પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્માતિ સકલવટ્ટદુક્ખતો પરિમુચ્ચન્તિ. ઇમિના એતેસં નિટ્ઠા નામ અત્થીતિ દ્વિન્નં અટ્ટકારકાનં અટ્ટં છિન્દન્તો વિય સાસનસ્મિંયેવ નિટ્ઠાય અત્થિતં પતિટ્ઠપેતિ.

૧૪૩. ઇદાનિ દિટ્ઠિચ્છેદનં દસ્સેન્તો ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ઉપાદાનાનીતિઆદિમાહ. તેસં વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તાયેવ.

સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાવાદા પટિજાનમાનાતિ મયં સબ્બેસં ઉપાદાનાનં પરિઞ્ઞં સમતિક્કમં વદામાતિ એવં પટિજાનમાના. ન સમ્મા સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞન્તિ સબ્બેસં ઉપાદાનાનં સમતિક્કમં સમ્મા ન પઞ્ઞપેન્તિ. કેચિ કામુપાદાનમત્તસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ. કેચિ દિટ્ઠુપાદાનમત્તસ્સ પઞ્ઞપેન્તિ, કેચિ સીલબ્બતુપાદાનસ્સાપિ. અત્તવાદુપાદાનસ્સ પન પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તો નામ નત્થિ. તેસં પન ભેદં દસ્સેન્તો કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તીતિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બેપિ કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિયેવ, છન્નવુતિ પાસણ્ડાપિ હિ ‘‘કામા ખો પબ્બજિતેન ન સેવિતબ્બા’’તિ વત્થુપટિસેવનં કામં કપ્પતીતિ ન પઞ્ઞપેન્તિ, અકપ્પિયમેવ કત્વા પઞ્ઞપેન્તિ. યે પન સેવન્તિ, તે થેય્યેન સેવન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તી’’તિ.

યસ્મા ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદીનિ ગહેત્વા ચરન્તિ. ‘‘સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધિ, ભાવનાય સુદ્ધી’’તિ ગણ્હન્તિ, અત્તુપલદ્ધિં ન પજહન્તિ, તસ્મા ન દિટ્ઠુપાદાનસ્સ, ન સીલબ્બતુપાદાનસ્સ, ન અત્તવાદુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ. તં કિસ્સ હેતૂતિ તં અપઞ્ઞાપનં એતેસં કિસ્સ હેતુ, કિં કારણા? ઇમાનિ હિ તે ભોન્તોતિ યસ્મા તે ભોન્તો ઇમાનિ તીણિ કારણાનિ યથાસભાવતો ન જાનન્તીતિ અત્થો. યે પનેત્થ દ્વિન્નં પરિઞ્ઞાનં પઞ્ઞાપનકારણં દિટ્ઠિઞ્ચેવ સીલબ્બતઞ્ચ ‘‘એતં પહાતબ્બ’’ન્તિ યથાસભાવતો જાનન્તિ. તે સન્ધાય પરતો દ્વે વારા વુત્તા. તત્થ યે ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદીનિ ગણ્હન્તિ, તે દિટ્ઠુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ. યે પન ‘‘ન સીલેન સુદ્ધિ, ન વતેન સુદ્ધિ, ન ભાવનાય સુદ્ધી’’તિ ગણ્હન્તિ, તે સીલબ્બતુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ. અત્તવાદુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પન એકોપિ પઞ્ઞપેતું ન સક્કોતિ. અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનોપિ હિ ચન્દિમસૂરિયે પાણિના પરિમજ્જિત્વા ચરમાનાપિ ચ તિત્થિયા તિસ્સો પરિઞ્ઞા પઞ્ઞપેન્તિ. અત્તવાદં મુઞ્ચિતું ન સક્કોન્તિ. તસ્મા પુનપ્પુનં વટ્ટસ્મિંયેવ પતન્તિ. પથવિજિગુચ્છનસસકો વિય હિ એતે.

તત્થાયં અત્થસલ્લાપિકા ઉપમા – પથવી કિર સસકં આહ – ‘‘ભો સસકા’’તિ. સસકો આહ – ‘‘કો એસો’’તિ. ‘‘કસ્મા મમેવ ઉપરિ સબ્બઇરિયાપથે કપ્પેન્તો ઉચ્ચારપસ્સાવં કરોન્તો મં ન જાનાસી’’તિ. ‘‘સુટ્ઠુ તયા અહં દિટ્ઠો, મયા અક્કન્તટ્ઠાનમ્પિ અઙ્ગુલગ્ગેહિ ફુટ્ઠટ્ઠાનં વિય હોતિ, વિસ્સટ્ઠઉદકં અપ્પમત્તકં, કરીસં કતકફલમત્તં. હત્થિઅસ્સાદીહિ પન અક્કન્તટ્ઠાનમ્પિ મહન્તં, પસ્સાવોપિ નેસં ઘટમત્તો હોતિ, ઉચ્ચારોપિ પચ્છિમત્તો હોતિ, અલં મય્હં તયા’’તિ ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞસ્મિં ઠાને પતિતો. તતો નં પથવી આહ – ‘‘અરે દૂરં ગતોપિ નનુ મય્હં ઉપરિયેવ પતિતોસી’’તિ. સો પુન તં જિગુચ્છન્તો ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞત્થ પતિતો, એવં વસ્સસહસ્સમ્પિ ઉપ્પતિત્વા પતમાનો સસકો પથવિં મુઞ્ચિતું ન સક્કોતિ. એવમેવં તિત્થિયા સબ્બૂપાદાનપરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તોપિ કામુપાદાનાદીનં તિણ્ણંયેવ સમતિક્કમં પઞ્ઞપેન્તિ. અત્તવાદં પન મુઞ્ચિતું ન સક્કોન્તિ, અસક્કોન્તા પુનપ્પુનં વટ્ટસ્મિંયેવ પતન્તીતિ.

એવં યં તિત્થિયા સમતિક્કમિતું ન સક્કોન્તિ, તસ્સ વસેન દિટ્ઠિચ્છેદવાદં વત્વા ઇદાનિ પસાદપચ્છેદવાદં દસ્સેન્તો એવરૂપે ખો, ભિક્ખવે, ધમ્મવિનયેતિઆદિમાહ. તત્થ ધમ્મવિનયેતિ ધમ્મે ચેવ વિનયે ચ, ઉભયેનપિ અનિય્યાનિકસાસનં દસ્સેતિ. ‘‘યો સત્થરિ પસાદો સો ન સમ્મગ્ગતો’’તિ અનિય્યાનિકસાસનમ્હિ હિ સત્થા કાલં કત્વા સીહોપિ હોતિ, બ્યગ્ઘોપિ હોતિ, દીપિપિ અચ્છોપિ તરચ્છોપિ. સાવકા પનસ્સ મિગાપિ સૂકરાપિ પસદાપિ હોન્તિ, સો ‘‘ઇમે મય્હં પુબ્બે ઉપટ્ઠાકા પચ્ચયદાયકા’’તિ ખન્તિં વા મેત્તં વા અનુદ્દયં વા અકત્વા તેસં ઉપરિ પતિત્વા લોહિતં પિવતિ, થૂલથૂલમંસાનિપિ ખાદતિ. સત્થા વા પન બિળારો હોતિ, સાવકા કુક્કુટા વા મૂસિકા વા. અથ ને વુત્તનયેનેવ અનુકમ્પં અકત્વા ખાદતિ. અથ વા સત્થા નિરયપાલો હોતિ, સાવકા નેરયિકસત્તા. સો ‘‘ઇમે મય્હં પુબ્બે ઉપટ્ઠાકા પચ્ચયદાયકા’’તિ અનુકમ્પં અકત્વા વિવિધા કમ્મકારણા કરોતિ, આદિત્તેપિ રથે યોજેતિ, અઙ્ગારપબ્બતમ્પિ આરોપેતિ, લોહકુમ્ભિયમ્પિ ખિપતિ, અનેકેહિપિ દુક્ખધમ્મેહિ સમ્પયોજેતિ. સાવકા વા પન કાલં કત્વા સીહાદયો હોન્તિ, સત્થા મિગાદીસુ અઞ્ઞતરો. તે ‘‘ઇમં મયં પુબ્બે ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિમ્હા, સત્થા નો અય’’ન્તિ તસ્મિં ખન્તિં વા મેત્તં વા અનુદ્દયં વા અકત્વા વુત્તનયેનેવ અનયબ્યસનં પાપેન્તિ. એવં અનિય્યાનિકસાસને યો સત્થરિ પસાદો, સો ન સમ્મગ્ગતો હોતિ, કઞ્ચિ કાલં ગન્ત્વાપિ પચ્છા વિનસ્સતિયેવ.

યો ધમ્મે પસાદોતિ અનિય્યાનિકસાસનસ્મિઞ્હિ ધમ્મે પસાદો નામ, ઉગ્ગહિતપરિયાપુટ – ધારિતવાચિત્તમત્તકે તન્તિધમ્મે પસાદો હોતિ, વટ્ટમોક્ખો પનેત્થ નત્થિ. તસ્મા યો એત્થ પસાદો, સો પુનપ્પુનં વટ્ટમેવ ગમ્ભીરં કરોતીતિ સાસનસ્મિં અસમ્મગ્ગતો અસભાવતો અક્ખાયતિ.

યા સીલેસુ પરિપૂરકારિતાતિ યાપિ ચ અનિય્યાનિકસાસને અજસીલાદીનં વસેન પરિપૂરકારિતા, સાપિ યસ્મા વટ્ટમોક્ખં ભવનિસ્સરણં ન સમ્પાપેતિ, સમ્પજ્જમાના પન તિરચ્છાનયોનિં આવહતિ, વિપચ્ચમાના નિરયં, તસ્મા સા ન સમ્મગ્ગતા અક્ખાયતિ. યા સહધમ્મિકેસૂતિ અનિય્યાનિકસાસનસ્મિઞ્હિ યે સહધમ્મિકા, તેસુ યસ્મા એકચ્ચે કાલં કત્વા સીહાદયોપિ હોન્તિ, એકચ્ચે મિગાદયો, તત્થ સીહાદિભૂતા ‘‘ઇમે અમ્હાકં સહધમ્મિકા અહેસુ’’ન્તિ મિગાદિભૂતેસુ ખન્તિઆદીનિ અકત્વા પુબ્બે વુત્તનયેનેવ નેસં મહાદુક્ખં ઉપ્પાદેન્તિ. તસ્મા એત્થ સહધમ્મિકેસુ પિયમનાપતાપિ અસમ્મગ્ગતા અક્ખાયતિ.

ઇદં પન સબ્બમ્પિ કારણભેદં એકતો કત્વા દસ્સેન્તો ભગવા તં કિસ્સ હેતુ? એવઞ્હેતં, ભિક્ખવે, હોતીતિઆદિમાહ. તત્રાયં સંખેપત્થો – એવઞ્હેતં, ભિક્ખવે, હોતિ, યં મયા વુત્તં ‘‘યો સત્થરિ પસાદો સો ન સમ્મગ્ગતો અક્ખાયતી’’તિઆદિ, તં એવમેવ હોતિ. કસ્મા? યસ્મા તે પસાદાદયો દુરક્ખાતે ધમ્મવિનયે …પે… અસમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતેતિ, એત્થ હિ યથા તન્તિ કારણત્થે નિપાતો. તત્થ દુરક્ખાતેતિ દુક્કથિતે, દુક્ખથિતત્તાયેવ દુપ્પવેદિતે. સો પનેસ યસ્મા મગ્ગફલત્થાય ન નિય્યાતિ, તસ્મા અનિય્યાનિકો. રાગાદીનં ઉપસમાય અસંવત્તનતો અનુપસમસંવત્તનિકો. ન સમ્માસમ્બુદ્ધેન સબ્બઞ્ઞુના પવેદિતોતિ અસમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતો. તસ્મિં અનિય્યાનિકે અનુપસમસંવત્તનિકે અસમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતે. એત્તાવતા ભગવા તિત્થિયેસુ પસાદો સુરાપીતસિઙ્ગાલે પસાદો વિય નિરત્થકોતિ દસ્સેતિ.

એકો કિર કાળસિઙ્ગાલો રત્તિં નગરં પવિટ્ઠો સુરાજલ્લિકં ખાદિત્વા પુન્નાગવને નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તો સૂરિયુગ્ગમને પબુજ્ઝિત્વા ચિન્તેસિ ‘‘ઇમસ્મિં કાલે ન સક્કા ગન્તું, બહૂ અમ્હાકં વેરિનો, એકં વઞ્ચેતું વટ્ટતી’’તિ. સો એકં બ્રાહ્મણં ગચ્છન્તં દિસ્વા ઇમં વઞ્ચેસ્સામીતિ ‘‘અય્ય બ્રાહ્મણા’’તિ આહ. કો એસો બ્રાહ્મણં પક્કોસતીતિ. ‘‘અહં, સામી, ઇતો તાવ એહીતિ. કિં ભોતિ? મં બહિગામં નેહિ, અહં તે દ્વે કહાપણસતાનિ દસ્સામીતિ. સોપિ નયિસ્સામીતિ તં પાદેસુ ગણ્હિ. અરે બાલ બ્રાહ્મણ, ન મય્હં કહાપણા છડ્ડિતકા અત્થિ, દુલ્લભા કહાપણા, સાધુકં મં ગણ્હાહીતિ. કથં ભો ગણ્હામીતિ? ઉત્તરાસઙ્ગેન ગણ્ઠિકં કત્વા અંસે લગ્ગેત્વા ગણ્હાહીતિ. બ્રાહ્મણો તં તથા ગહેત્વા દક્ખિણદ્વારસમીપટ્ઠાનં ગન્ત્વા એત્થ ઓતારેમીતિ પુચ્છિ. કતરટ્ઠાનં નામ એતન્તિ? મહાદ્વારં એતન્તિ. અરે બાલ, બ્રાહ્મણ, કિં તવ ઞાતકા અન્તરદ્વારે કહાપણં ઠપેન્તિ, પરતો મં હરા’’તિ. સો પુનપ્પુનં થોકં થોકં ગન્ત્વા ‘‘એત્થ ઓતારેમિ એત્થ ઓતારેમી’’તિ પુચ્છિત્વા તેન તજ્જિતો ખેમટ્ઠાનં ગન્ત્વા તત્થ ઓતારેહીતિ વુત્તો ઓતારેત્વા સાટકં ગણ્હિ. કાળસિઙ્ગાલો આહ ‘‘અહં તે દ્વે કહાપણસતાનિ દસ્સામીતિ અવોચં. મય્હં પન કહાપણા બહૂ, ન દ્વે કહાપણસતાનેવ, યાવ અહં કહાપણે આહરામિ, તાવ ત્વં સૂરિયં ઓલોકેન્તો તિટ્ઠા’’તિ વત્વા થોકં ગન્ત્વા નિવત્તેત્વા પુન બ્રાહ્મણં આહ ‘‘અય્ય બ્રાહ્મણ મા ઇતો ઓલોકેહિ, સૂરિયમેવ ઓલોકેન્તો તિટ્ઠા’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા કેતકવનં પવિસિત્વા યથારુચિં પક્કન્તો. બ્રાહ્મણસ્સપિ સૂરિયં ઓલોકેન્તસ્સેવ નલાટતો ચેવ કચ્છેહિ ચ સેદા મુચ્ચિંસુ. અથ નં રુક્ખદેવતા આહ –

‘‘સદ્દહાસિ સિઙ્ગાલસ્સ, સુરાપીતસ્સ બ્રાહ્મણ;

સિપ્પિકાનં સતં નત્થિ, કુતો કંસસતા દુવે’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૧૩);

એવં યથા કાળસિઙ્ગાલે પસાદો નિરત્થકો, એવં તિત્થિયેસુપીતિ.

૧૪૪. અનિય્યાનિકસાસને પસાદસ્સ નિરત્થકભાવં દસ્સેત્વા નિય્યાનિકસાસને તસ્સ સાત્થકતં દસ્સેતું તથાગતો ચ ખો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતીતિ અરહત્તમગ્ગેન કામુપાદાનસ્સ પહાનપરિઞ્ઞં સમતિક્કમં પઞ્ઞપેતિ, ઇતરેસં તિણ્ણં ઉપાદાનાનં સોતાપત્તિમગ્ગેન પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ. એવરૂપે ખો, ભિક્ખવે, ધમ્મવિનયેતિ, ભિક્ખવે, એવરૂપે ધમ્મે ચ વિનયે ચ. ઉભયેનપિ નિય્યાનિકસાસનં દસ્સેતિ. સત્થરિ પસાદોતિ એવરૂપે સાસને યો સત્થરિ પસાદો, સો સમ્મગ્ગતો અક્ખાયતિ, ભવદુક્ખનિસ્સરણાય સંવત્તતિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – ભગવા કિર વેદિયકપબ્બતે ઇન્દસાલગુહાયં પટિવસતિ. અથેકો ઉલૂકસકુણો ભગવતિ ગામં પિણ્ડાય પવિસન્તે ઉપડ્ઢમગ્ગં અનુગચ્છતિ, નિક્ખમન્તે ઉપડ્ઢમગ્ગં પચ્ચુગ્ગમનં કરોતિ. સો એકદિવસં સમ્માસમ્બુદ્ધં સાયન્હસમયે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં નિસિન્નં પબ્બતા ઓરુય્હ વન્દિત્વા પક્ખે પણામેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ સીસં હેટ્ઠા કત્વા દસબલં નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ. ભગવા તં ઓલોકેત્વા સિતં પાત્વાકાસિ. આનન્દત્થેરો ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો સિતસ્સ પાતુકમ્માયા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પસ્સાનન્દ, ઇમં ઉલૂકસકુણં, અયં મયિ ચ ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ ચિત્તં પસાદેત્વા સતસહસ્સકપ્પે દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરિત્વા સોમનસ્સો નામ પચ્ચેકબુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ આહ –

ઉલૂકમણ્ડલક્ખિક, વેદિયકે ચિરદીઘવાસિક;

સુખિતોસિ ત્વં અય્ય કોસિય, કાલુટ્ઠિતં પસ્સસિ બુદ્ધવરં.

મયિ ચિત્તં પસાદેત્વા, ભિક્ખુસઙ્ઘે અનુત્તરે;

કપ્પાનં સતસહસ્સાનિ, દુગ્ગતેસો ન ગચ્છતિ.

દેવલોકા ચવિત્વાન, કુસલમૂલેન ચોદિતો;

ભવિસ્સતિ અનન્તઞાણો, સોમનસ્સોતિ વિસ્સુતોતિ.

અઞ્ઞાનિપિ ચેત્થ રાજગહનગરે સુમનમાલાકારવત્થુ મહાભેરિવાદકવત્થુ મોરજિકવત્થુ વીણાવાદકવત્થુ સઙ્ખધમકવત્થૂતિ એવમાદીનિ વત્થૂનિ વિત્થારેતબ્બાનિ. એવં નિય્યાનિકસાસને સત્થરિ પસાદો સમ્મગ્ગતો હોતિ.

ધમ્મે પસાદોતિ નિય્યાનિકસાસનમ્હિ ધમ્મે પસાદો સમ્મગ્ગતો હોતિ. સરમત્તે નિમિત્તં ગહેત્વા સુણન્તાનં તિરચ્છાનગતાનમ્પિ સમ્પત્તિદાયકો હોતિ, પરમત્થે કિં પન વત્તબ્બં. અયમત્થો મણ્ડૂકદેવપુત્તાદીનં વત્થુવસેન વેદિતબ્બો.

સીલેસુ પરિપૂરકારિતાતિ નિય્યાનિકસાસનમ્હિ સીલેસુ પરિપૂરકારિતાપિ સમ્મગ્ગતા હોતિ, સગ્ગમોક્ખસમ્પત્તિં આવહતિ. તત્થ છત્તમાણવકવત્થુસામણેરવત્થુઆદીનિ દીપેતબ્બાનિ.

સહધમ્મિકેસૂતિ નિય્યાનિકસાસને સહધમ્મિકેસુ પિયમનાપતાપિ સમ્મગ્ગતા હોતિ, મહાસમ્પત્તિં આવહતિ. અયમત્થો વિમાનપેતવત્થૂહિ દીપેતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ખીરોદનમહમદાસિં, ભિક્ખુનો પિણ્ડાય ચરન્તસ્સ…પે…

ફાણિતં…પે… ઉચ્છુખણ્ડિકં… તિમ્બરુસકં… કક્કારિકં…

એળાલુકં… વલ્લિપક્કં… ફારુસકં… હત્થપતાકં…

સાકમુટ્ઠિં … પુપ્ફકમુટ્ઠિં… મૂલકં… નિમ્બમુટ્ઠિં…

અમ્બિકઞ્જિકં… દોણિનિમ્મજ્જનિં… કાયબન્ધનં…

અંસબદ્ધકં… આયોગપટ્ટં… વિધૂપનં… તાલવણ્ટં…

મોરહત્થં… છત્તં… ઉપાહનં… પૂવં મોદકં…

સક્ખલિકં અહમદાસિં, ભિક્ખુનો પિણ્ડાય ચરન્તસ્સ…પે…

તસ્સા મે પસ્સ વિમાનં, અચ્છરા કામવણ્ણિનીહમસ્મી’’તિ (વિ. વ. ૪૦૬).

તં કિસ્સ હેતૂતિઆદિ વુત્તનયાનુસારેનેવ યોજેત્વા વેદિતબ્બં.

૧૪૫. ઇદાનિ યેસં ઉપાદાનાનં તિત્થિયા ન સમ્મા પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, તથાગતો પઞ્ઞપેતિ, તેસં પચ્ચયં દસ્સેતું ઇમે ચ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ કિંનિદાનાતિઆદીસુ નિદાનાદીનિ સબ્બાનેવ કારણવેવચનાનિ. કારણઞ્હિ યસ્મા ફલં નિદેતિ હન્દ, નં ગણ્હથાતિ અપ્પેતિ વિય, તસ્મા નિદાનન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા તં તતો જાયતિ સમુદેતિ પભવતિ, તસ્મા સમુદયો, જાતિ, પભવોતિ વુચ્ચતિ. અયં પનેત્થ પદત્થો – કિં નિદાનં એતેસન્તિ કિંનિદાના. કો સમુદયો એતેસન્તિ કિંસમુદયા. કા જાતિ એતેસન્તિ કિંજાતિકા. કો પભવો એતેસન્તિ કિંપભવા. યસ્મા પન તેસં તણ્હા યથાવુત્તેન અત્થેન નિદાનઞ્ચેવ સમુદયો ચ જાતિ ચ પભવો ચ, તસ્મા ‘‘તણ્હાનિદાના’’તિઆદિમાહ. એવં સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. યસ્મા પન ભગવા ન કેવલં ઉપાદાનસ્સેવ પચ્ચયં જાનાતિ, ઉપાદાનસ્સ પચ્ચયભૂતાય તણ્હાયપિ, તણ્હાદિપચ્ચયાનં વેદનાદીનમ્પિ પચ્ચયં જાનાતિયેવ, તસ્મા તણ્હા ચાયં, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

યતો ચ ખોતિ યસ્મિં કાલે. અવિજ્જા પહીના હોતીતિ વટ્ટમૂલિકા અવિજ્જા અનુપ્પાદનિરોધેન પહીના હોતિ. વિજ્જા ઉપ્પન્નાતિ અરહત્તમગ્ગવિજ્જા ઉપ્પન્ના. સો અવિજ્જાવિરાગા વિજ્જુપ્પાદાતિ. સો ભિક્ખુ અવિજ્જાય ચ પહીનત્તા વિજ્જાય ચ ઉપ્પન્નત્તા. નેવ કામુપાદાનં ઉપાદિયતીતિ નેવ કામુપાદાનં ગણ્હાતિ ન ઉપેતિ, ન સેસાનિ ઉપાદાનાનિ. અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતીતિ એવં કિઞ્ચિ ઉપાદાનં અગ્ગણ્હન્તો તણ્હાપરિતસ્સનાય ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સન્તિ અપરિતસ્સન્તો તણ્હં અનુપ્પાદેન્તો. પચ્ચત્તંયેવ પરિનિબ્બાયતીતિ સયમેવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયતિ. એવમસ્સ આસવક્ખયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો પચ્ચવેક્ખણં દસ્સેન્તો ખીણા જાતીતિઆદિમાહ. તં વુત્તત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચૂળસીહનાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.