૨. મહાસીહનાદસુત્તવણ્ણના

વેસાલિનગરવણ્ણના

૧૪૬. એવં મે સુતન્તિ મહાસીહનાદસુત્તં. તત્થ વેસાલિયન્તિ એવંનામકે નગરે. તં કિર અપરાપરં વિસાલીભૂતતાય ‘‘વેસાલી’’તિ સઙ્ખં ગતં. તત્રાયં અનુપુબ્બકથા – બારાણસિરઞ્ઞો કિર અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ ગબ્ભો સણ્ઠાસિ. સા ઞત્વા રઞ્ઞો નિવેદેસિ. રાજા ગબ્ભપરિહારં અદાસિ. સા સમ્મા પરિહરીયમાના ગબ્ભપરિપાકકાલે વિજાયનઘરં પાવિસિ. પુઞ્ઞવન્તીનં પચ્ચૂસસમયે ગબ્ભવુટ્ઠાનં હોતિ, સા ચ તાસં અઞ્ઞતરા, તેન પચ્ચૂસસમયે અલત્તકપટલબન્ધુજીવકપુપ્ફસદિસં મંસપેસિં વિજાયિ. તતો ‘‘અઞ્ઞા દેવિયો સુવણ્ણબિમ્બસદિસે પુત્તે વિજાયન્તિ, અગ્ગમહેસી મંસપેસિન્તિ રઞ્ઞો પુરતો મમ અવણ્ણો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા તેન અવણ્ણભયેન તં મંસપેસિં એકસ્મિં ભાજને પક્ખિપિત્વા પટિકુજ્જિત્વા રાજમુદ્દિકાય લઞ્છેત્વા ગઙ્ગાય સોતે પક્ખિપાપેસિ. મનુસ્સેહિ છડ્ડિતમત્તે દેવતા આરક્ખં સંવિદહિંસુ. સુવણ્ણપટ્ટકઞ્ચેત્થ જાતિહિઙ્ગુલકેન ‘‘બારાણસિરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા પજા’’તિ લિખિત્વા બન્ધિંસુ. તતો તં ભાજનં ઊમિભયાદીહિ અનુપદ્દુતં ગઙ્ગાસોતેન પાયાસિ.

તેન ચ સમયેન અઞ્ઞતરો તાપસો ગોપાલકકુલં નિસ્સાય ગઙ્ગાતીરે વિહરતિ. સો પાતોવ ગઙ્ગં ઓતિણ્ણો તં ભાજનં આગચ્છન્તં દિસ્વા પંસુકૂલસઞ્ઞાય અગ્ગહેસિ. અથેત્થ તં અક્ખરપટ્ટિકં રાજમુદ્દિકાલઞ્છનં ચ દિસ્વા મુઞ્ચિત્વા તં મંસપેસિં અદ્દસ, દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ ‘‘સિયા ગબ્ભો, તથા હિસ્સ દુગ્ગન્ધપૂતિકભાવો નત્થી’’તિ. અસ્સમં નેત્વા સુદ્ધે ઓકાસે ઠપેસિ. અથ અડ્ઢમાસચ્ચયેન દ્વે મંસપેસિયો અહેસું. તાપસો દિસ્વા સાધુતરં ઠપેસિ. તતો પુન અડ્ઢમાસચ્ચયેન એકમેકિસ્સા મંસપેસિયા હત્થપાદસીસાનમત્થાય પઞ્ચ પઞ્ચ પિળકા ઉટ્ઠહિંસુ. અથ તતો અડ્ઢમાસચ્ચયેન એકા મંસપેસિ સુવણ્ણબિમ્બસદિસો દારકો, એકા દારિકા અહોસિ.

તેસુ તાપસસ્સ પુત્તસિનેહો ઉપ્પજ્જિ, અઙ્ગુટ્ઠકતો ચસ્સ ખીરં નિબ્બત્તિ. તતો પભુતિ ચ ખીરભત્તં અલભિત્થ, સો ભત્તં ભુઞ્જિત્વા ખીરં દારકાનં મુખે આસિઞ્ચતિ. તેસં ઉદરં યં યં પવિસતિ, તં તં સબ્બં મણિભાજનગતં વિય દિસ્સતિ, એવં નિચ્છવી અહેસું. અપરે આહુ ‘‘સિબ્બેત્વા ઠપિતા વિય નેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં લીના છવિ અહોસી’’તિ. એવં તે નિચ્છવિતાય વા લીનચ્છવિતાય વા લિચ્છવીતિ પઞ્ઞાયિંસુ.

તાપસો દારકે પોસેન્તો ઉસ્સૂરે ગામં સિક્ખાય પવિસતિ, અતિદિવા પટિક્કમતિ. તસ્સ તં બ્યાપારં ઞત્વા ગોપાલકા આહંસુ – ‘‘ભન્તે, પબ્બજિતાનં દારકપોસનં પલિબોધો, અમ્હાકં દારકે દેથ, મયં પોસેસ્સામ, તુમ્હે અત્તનો કમ્મં કરોથા’’તિ. તાપસો સાધૂતિ પટિસ્સુણિ. ગોપાલકા દુતિયદિવસે મગ્ગં સમં કત્વા પુપ્ફેહિ ઓકિરિત્વા ધજપટાકા ઉસ્સાપેત્વા તૂરિયેહિ વજ્જમાનેહિ અસ્સમં આગતા. તાપસો – ‘‘મહાપુઞ્ઞા દારકા અપ્પમાદેન વડ્ઢેથ, વડ્ઢેત્વા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં આવાહવિવાહં કરોથ, પઞ્ચગોરસેન રાજાનં તોસેત્વા ભૂમિભાગં ગહેત્વા નગરં માપેથ, તત્થ કુમારં અભિસિઞ્ચથા’’તિ વત્વા દારકે અદાસિ. તે સાધૂતિ પટિસ્સુણિત્વા દારકે નેત્વા પોસેસું.

દારકા વુદ્ધિમન્વાય કીળન્તા વિવાદટ્ઠાનેસુ અઞ્ઞે ગોપાલકદારકે હત્થેનપિ પાદેનપિ પહરન્તિ. તે રોદન્તિ. ‘‘કિસ્સ રોદથા’’તિ ચ માતાપિતૂહિ વુત્તા ‘‘ઇમે નિમ્માતાપિતિકા તાપસપોસિતા અમ્હે અતિપહરન્તી’’તિ વદન્તિ. તતો તેસં માતાપિતરો ‘‘ઇમે દારકા અઞ્ઞે દારકે વિનાસેન્તિ દુક્ખાપેન્તિ, ન ઇમે સઙ્ગહેતબ્બા, વજ્જેતબ્બા ઇમે’’તિ આહંસુ. તતો પભુતિ કિર સો પદેસો વજ્જીતિ વુચ્ચતિ યોજનસતિકો પરિમાણેન. અથ તં પદેસં ગોપાલકા રાજાનં તોસેત્વા અગ્ગહેસું. તત્થ ચ નગરં માપેત્વા સોળસવસ્સુદ્દેસિકં કુમારં અભિસિઞ્ચિત્વા રાજાનં અકંસુ. તાય ચસ્સ દારિકાય સદ્ધિં વિવાહં કત્વા કતિકં અકંસુ ‘‘બાહિરકદારિકા ન આનેતબ્બા, ઇતો દારિકા ન કસ્સચિ દાતબ્બા’’તિ. તેસં પઠમસંવાસેન દ્વે દારકા જાતા ધીતા ચ પુત્તો ચ. એવં સોળસક્ખત્તું દ્વે દ્વે જાતા. તતો તેસં દારકાનં યથાક્કમં વડ્ઢન્તાનં આરામુય્યાનનિવાસટ્ઠાનપરિવારસમ્પત્તિં ગહેતું અપ્પહોન્તા નગરં તિક્ખત્તું ગાવુતન્તરેન ગાવુતન્તરેન પરિક્ખિપિંસુ. તસ્સ પુનપ્પુનં વિસાલીકતત્તા વેસાલીત્વેવ નામં જાતં. તેન વુત્તં ‘‘વેસાલિયન્તિ એવં નામકે નગરે’’તિ.

૦૧. બહિનગરેતિ નગરસ્સ બહિ, ન અમ્બપાલિવનં વિય અન્તોનગરસ્મિં. અયં પન જીવકમ્બવનં વિય નગરસ્સ બહિદ્ધા વનસણ્ડો. તેન વુત્તં ‘‘બહિનગરે’’તિ. અપરપુરેતિ પુરસ્સ અપરે, પચ્છિમદિસાયન્તિ અત્થો. વનસણ્ડેતિ સો કિર વનસણ્ડો નગરસ્સ પચ્છિમદિસાયં ગાવુતમત્તે ઠાને. તત્થ મનુસ્સા ભગવતો ગન્ધકુટિં કત્વા તં પરિવારેત્વા ભિક્ખૂનં રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનચઙ્કમલેણકુટિમણ્ડપાદીનિ પતિટ્ઠપેસું, ભગવા તત્થ વિહરતિ. તેન વુત્તં ‘‘અપરપુરે વનસણ્ડે’’તિ. સુનક્ખત્તોતિ તસ્સ નામં. લિચ્છવીનં પન પુત્તત્તા લિચ્છવિપુત્તોતિ વુત્તો. અચિરપક્કન્તોતિ વિબ્ભમિત્વા ગિહિભાવૂપગમનેન અધુનાપક્કન્તો. પરિસતીતિ પરિસમજ્ઝે. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માતિ એત્થ મનુસ્સધમ્મા નામ દસકુસલકમ્મપથા. તે પટિસેધેતું ન સક્કોતિ. કસ્મા? ઉપારમ્ભભયા. વેસાલિયઞ્હિ બહૂ મનુસ્સા રતનત્તયે પસન્ના બુદ્ધમામકા ધમ્મમામકા સઙ્ઘમામકા. તે દસકુસલકમ્મપથમત્તમ્પિ નત્થિ સમણસ્સ ગોતમસ્સાતિ વુત્તે ત્વં કત્થ ભગવન્તં પાણં હનન્તં અદ્દસ, કત્થ અદિન્નં આદિયન્તન્તિઆદીનિ વત્વા અત્તનો પમાણં ન જાનાસિ? કિં દન્તા મે અત્થીતિ પાસાણસક્ખરા ખાદસિ, અહિનઙ્ગુટ્ઠે ગણ્હિતું વાયમસિ, કકચદન્તેસુ પુપ્ફાવળિકં કીળિતું ઇચ્છસિ? મુખતો તે દન્તે પાતેસ્સામાતિ વદેય્યું. સો તેસં ઉપારમ્ભભયા એવં વત્તું ન સક્કોતિ.

વેસાલિનગરવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માદિવણ્ણના

તતો ઉત્તરિં પન વિસેસાધિગમં પટિસેધેન્તો ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસોતિ આહ.

તત્થ અલમરિયં ઞાતુન્તિ અલમરિયો, અરિયભાવાય સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. ઞાણદસ્સનમેવ ઞાણદસ્સનવિસેસો. અલમરિયો ચ સો ઞાણદસ્સનવિસેસો ચાતિ અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો. ઞાણદસ્સનન્તિ દિબ્બચક્ખુપિ વિપસ્સનાપિ મગ્ગોપિ ફલમ્પિ પચ્ચવેક્ખણઞાણમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમ્પિ વુચ્ચતિ. ‘‘અપ્પમત્તો સમાનો ઞાણદસ્સનં આરાધેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૧૧) હિ એત્થ દિબ્બચક્ખુ ઞાણદસ્સનં નામ. ‘‘ઞાણદસ્સનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૩૫) એત્થ વિપસ્સનાઞાણં. ‘‘અભબ્બા તે ઞાણદસ્સનાય અનુત્તરાય સમ્બોધાયા’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૯૬) એત્થ મગ્ગો. ‘‘અયમઞ્ઞો ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો અધિગતો ફાસુ વિહારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૨૮) એત્થ ફલં. ‘‘ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ, અકુપ્પા મે ચેતોવિમુત્તિ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ (મહાવ. ૧૬) એત્થ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. ‘‘ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ સત્તાહકાલઙ્કતો આળારો કાળામો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૪૦) એત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. ઇધ પન લોકુત્તરમગ્ગો અધિપ્પેતો. તઞ્હિ સો ભગવતો પટિસેધેતિ.

તક્કપરિયાહતન્તિ ઇમિના આચરિયં પટિબાહતિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – સમણેન ગોતમેન આચરિયે ઉપસઙ્કમિત્વા સુખુમં ધમ્મન્તરં ગહિતં નામ નત્થિ, તક્કપરિયાહતં પન તક્કેત્વા એવં ભવિસ્સતિ એવં ભવિસ્સતીતિ તક્કપરિયાહતં ધમ્મં દેસેતીતિ. વીમંસાનુચરિતન્તિ ઇમિના ચસ્સ લોકિયપઞ્ઞં અનુજાનાતિ. સમણો ગોતમો પઞ્ઞવા, સો તં પઞ્ઞાસઙ્ખાતં ઇન્દવજિરૂપમં વીમંસં એવં વટ્ટિસ્સતિ, એવં વટ્ટિસ્સતીતિ ઇતો ચિતો ચ અનુચરાપેત્વા વીમંસાય અનુચરિતં ધમ્મં દેસેતિ. સયંપટિભાનન્તિ ઇમિનાસ્સ ધમ્મેસુ પચ્ચક્ખભાવં પટિબાહતિ. એવં હિસ્સ અહોસિ – સમણસ્સ ગોતમસ્સ સુખુમં ધમ્મન્તરં વિપસ્સના વા મગ્ગો વા ફલં વા પચ્ચવેક્ખણા વા નત્થિ, અયં પન લદ્ધપરિસો, રાજાનં ચક્કવત્તિં વિય નં ચત્તારો વણ્ણા પરિવારેન્તિ, સુફુસિતં પનસ્સ દન્તાવરણં, મુદુકા જિવ્હા, મધુરો સરો, અનેલગળા વાચા, સો યં યદેવસ્સ ઉપટ્ઠાતિ, તં તં ગહેત્વા સયંપટિભાનં કથેન્તો મહાજનં રઞ્જેતીતિ.

યસ્સ ચ ખ્વાસ્સ અત્થાય ધમ્મો દેસિતોતિ યસ્સ ચ ખો અત્થાય અસ્સ ધમ્મો દેસિતો. સેય્યથિદં, રાગપટિઘાતત્થાય અસુભકમ્મટ્ઠાનં, દોસપ્પટિઘાતત્થાય મેત્તાભાવના, મોહપટિઘાતત્થાય પઞ્ચ ધમ્મા, વિતક્કૂપચ્છેદાય આનાપાનસ્સતિ.

સો નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ સો ધમ્મો યો તં યથાદેસિતં કરોતિ, તસ્સ તક્કરસ્સ સમ્મા હેતુના નયેન કારણેન વટ્ટદુક્ખક્ખયાય નિય્યાતિ ગચ્છતિ તમત્થં સાધેતીતિ દીપેતિ. ઇદં પનેસ ન અત્તનો અજ્ઝાસયેન વદતિ. બુદ્ધાનઞ્હિ ધમ્મો અનિય્યાનિકોતિ એવમેવં પવેદેય્ય, ન પન સક્કોતિ વત્તું. કસ્મા? ઉપારમ્ભભયા. વેસાલિયઞ્હિ બહૂ સોતાપન્ન-સકદાગામિ-અનાગામિઉપાસકા. તે એવં વદેય્યું ‘‘સુનક્ખત્ત ત્વં ભગવતા દેસિતધમ્મો અનિય્યાનિકોતિ વદસિ, યદિ અયં ધમ્મો અનિય્યાનિકો, ઇમસ્મિં નગરે ઇમે કસ્મા એત્તકા સોતાપન્ના જાતા, એત્તકા સકદાગામી, એત્તકા અનાગામીતિ પુબ્બે વુત્તનયેન ઉપારમ્ભં કરેય્યુ’’ન્તિ. સો ઇમિના ઉપારમ્ભભયેન અનિય્યાનિકોતિ વત્તું અસક્કોન્તો અજ્જુનેન વિસ્સટ્ઠકણ્ડં વિય અસ્સ ધમ્મો અમોઘો નિય્યાતિ, અબ્ભન્તરે પનસ્સ કિઞ્ચિ નત્થીતિ વદતિ.

અસ્સોસિ ખોતિ વેસાલિયં બ્રાહ્મણકુલસેટ્ઠિકુલાદીસુ તત્થ તત્થ પરિસમજ્ઝે એવં ભાસમાનસ્સ તં વચનં સુણિ, ન પન પટિસેધેસિ. કસ્મા? કારુઞ્ઞતાય. એવં કિરસ્સ અહોસિ અયં કુદ્ધો ઝાયમાનં વેળુવનં વિય પક્ખિત્તલોણં ઉદ્ધનં વિય ચ કોધવસેન પટપટાયતિ, મયા પટિબાહિતો પન મયિપિ આઘાતં બન્ધિસ્સતિ, એવમસ્સ તથાગતે ચ મયિ ચાતિ દ્વીસુ જનેસુ આઘાતો અતિભારિયો ભવિસ્સતીતિ કારુઞ્ઞતાય ન પટિસેધેસિ. અપિ ચસ્સ એવં અહોસિ, બુદ્ધાનં અવણ્ણકથનં નામ પુણ્ણચન્દે દોસારોપનસદિસં, કો ઇમસ્સ કથં ગણ્હિસ્સતિ? સયમેવ ખેળે પચ્છિન્ને મુખે સુક્ખે ઓરમિસ્સતીતિ ઇમિના કારણેન ન પટિસેધેસિ. પિણ્ડપાતપટિક્કન્તોતિ પિણ્ડપાતપરિયેસનતો અપગતો.

૧૪૭. કોધનોતિ ચણ્ડો ફરુસો. મોઘપુરિસોતિ તુચ્છપુરિસો. યસ્સ હિ તસ્મિં અત્તભાવે મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો નત્થિ, તં બુદ્ધા ‘‘મોઘપુરિસો’’તિ વદન્તિ. ઉપનિસ્સયે સતિપિ તસ્મિં ખણે મગ્ગે વા ફલે વા અસતિ ‘‘મોઘપુરિસો’’તિ વદન્તિયેવ. ઇમસ્સ પન તસ્મિં અત્તભાવે મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો સમુચ્છિન્નોયેવ, તેન તં ‘‘મોઘપુરિસો’’તિ આહ. કોધા ચ પનસ્સ એસા વાચા ભાસિતાતિ એસા ચ પનસ્સ વાચા કોધેન ભાસિતા.

કસ્મા પનેસ ભગવતો કુદ્ધોતિ? અયઞ્હિ પુબ્બે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મં પુચ્છિ. અથસ્સ ભગવા કથેસિ. સો દિબ્બચક્ખું નિબ્બત્તેત્વા આલોકં વડ્ઢેત્વા દેવલોકે ઓલોકેન્તો નન્દનવનચિત્તલતાવનફારુસકવનમિસ્સકવનેસુ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવમાને દેવપુત્તે ચ દેવધીતરો ચ દિસ્વા એતેસં એવરૂપાય અત્તભાવસમ્પત્તિયા ઠિતાનં કીવમધુરો નુ ખો સદ્દો ભવિસ્સતીતિ સદ્દં સોતુકામો હુત્વા દસબલં ઉપસઙ્કમિત્વા દિબ્બસોતધાતુપરિકમ્મં પુચ્છિ. ભગવા પનસ્સ દિબ્બસોતધાતુયા ઉપનિસ્સયો નત્થીતિ ઞત્વા પરિકમ્મં ન કથેસિ. ન હિ બુદ્ધા ઉપનિસ્સયવિરહિત તસ્સ પરિકમ્મં કથેન્તિ. સો ભગવતિ આઘાતં બન્ધિત્વા ચિન્તેસિ ‘‘અહં સમણં ગોતમં પઠમં દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મં પુચ્છિં, સો ‘મય્હં તં સમ્પજ્જતુ વા મા વા સમ્પજ્જતૂ’તિ કથેસિ. અહં પન પચ્ચત્તપુરિસકારેન તં નિબ્બત્તેત્વા દિબ્બસોતધાતુપરિકમ્મં પુચ્છિં, તં મે ન કથેસિ. અદ્ધાસ્સ એવં હોતિ ‘અયં રાજપબ્બજિતો દિબ્બચક્ખુઞાણં નિબ્બત્તેત્વા દિબ્બસોતધાતુઞાણં નિબ્બત્તેત્વા ચેતોપરિયઞાણં નિબ્બત્તેત્વા આસવાનં ખયઞાણં નિબ્બત્તેત્વા મયા સમસમો ભવિસ્સતી’તિ ઇસ્સામચ્છરિયવસેન મય્હં ન કથેતી’’તિ. ભિય્યોસો આઘાતં બન્ધિત્વા કાસાયાનિ છડ્ડેત્વા ગિહિભાવં પત્વાપિ ન તુણ્હીભૂતો વિચરતિ. દસબલં પન અસતા તુચ્છેન અબ્ભાચિક્ખન્તો વિચરતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘કોધા ચ પનસ્સ એસા વાચા ભાસિતા’’તિ.

વણ્ણો હેસો, સારિપુત્તાતિ, સારિપુત્ત, તથાગતેન સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પારમિયો પૂરેન્તેન એતદત્થમેવ વાયામો કતો ‘‘દેસનાધમ્મો મે નિય્યાનિકો ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્મા યો એવં વદેય્ય, સો વણ્ણંયેવ તથાગતસ્સ ભાસતિ. વણ્ણો હેસો, સારિપુત્ત, તથાગતસ્સ ગુણો એસો તથાગતસ્સ, ન અગુણોતિ દસ્સેતિ.

અયમ્પિ હિ નામ સારિપુત્તાતિઆદિના કિં દસ્સેતિ? સુનક્ખત્તેન પટિસિદ્ધસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ અત્તનિ અત્થિતં દસ્સેતિ. ભગવા કિર અયં, સારિપુત્ત, સુનક્ખત્તો મોઘપુરિસો નત્થિ તથાગતસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મોતિ વદતિ. મય્હઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં નામ અત્થિ, ઇદ્ધિવિધઞાણં નામ અત્થિ, દિબ્બસોતધાતુઞાણં નામ અત્થિ, ચેતોપરિયઞાણં નામ અત્થિ, દસબલઞાણં નામ અત્થિ, ચતુવેસારજ્જઞાણં નામ અત્થિ, અટ્ઠસુ પરિસાસુ અકમ્પનઞાણં નામ અત્થિ, ચતુયોનિપરિચ્છેદકઞાણં નામ અત્થિ, પઞ્ચગતિપરિચ્છેદકઞાણં નામ અત્થિ, સબ્બેપિ ચેતે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માયેવ. એવરૂપેસુ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મેસુ એકસ્સાપિ વિજાનનસમત્થં ધમ્મન્વયમત્તમ્પિ નામ એતસ્સ મોઘપુરિસસ્સ ન ભવિસ્સતીતિ એતમત્થં દસ્સેતું અયમ્પિ હિ નામ સારિપુત્તાતિઆદિના નયેન ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ અન્વેતીતિ અન્વયો, જાનાતિ, અનુબુજ્ઝતીતિ અત્થો. ધમ્મસ્સ અન્વયો ધમ્મન્વયો, તં તં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિધમ્મં જાનનપઞ્ઞાયેતં અધિવચનં. ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદીહિ એવરૂપમ્પિ નામ મય્હં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસઙ્ખાતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં વિજ્જમાનમેવ અત્થીતિ જાનિતું તસ્સ મોઘપુરિસસ્સ ધમ્મન્વયોપિ ન ભવિસ્સતીતિ દસ્સેતિ. ઇદ્ધિવિધઞાણાદીસુપિ એવં યોજના વેદિતબ્બા.

ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દસબલઞાણાદિવણ્ણના

૧૪૮. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ચેતોપરિયઞાણાનન્તરં તિસ્સો વિજ્જા વત્તબ્બા સિયું, યસ્મા પન તાસુ વુત્તાસુ ઉપરિ દસબલઞાણં ન પરિપૂરતિ, તસ્મા તા અવત્વા તથાગતસ્સ દસબલઞાણં પરિપૂરં કત્વા દસ્સેન્તો દસ ખો પનિમાનિ સારિપુત્તાતિઆદિમાહ. તત્થ તથાગતબલાનીતિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણાનિ તથાગતસ્સેવ બલાનિ. યથા વા પુબ્બબુદ્ધાનં બલાનિ પુઞ્ઞુસ્સયસમ્પત્તિયા આગતાનિ, તથા આગતબલાનીતિપિ અત્થો. તત્થ દુવિધં તથાગતબલં કાયબલઞ્ચ ઞાણબલઞ્ચ. તેસુ કાયબલં હત્થિકુલાનુસારેન વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘કાલાવકઞ્ચ ગઙ્ગેય્યં, પણ્ડરં તમ્બપિઙ્ગલં;

ગન્ધમઙ્ગલહેમઞ્ચ, ઉપોસથછદ્દન્તિમે દસા’’તિ.

ઇમાનિ હિ દસ હત્થિકુલાનિ. તત્થ કાલાવકન્તિ પકતિહત્થિકુલં દટ્ઠબ્બં. યં દસન્નં પુરિસાનં કાયબલં, તં એકસ્સ કાલાવકહત્થિનો. યં દસન્નં કાલાવકાનં બલં, તં એકસ્સ ગઙ્ગેય્યસ્સ. યં દસન્નં ગઙ્ગેય્યાનં, તં એકસ્સ પણ્ડરસ્સ. યં દસન્નં પણ્ડરાનં, તં એકસ્સ તમ્બસ્સ. યં દસન્નં તમ્બાનં, તં એકસ્સ પિઙ્ગલસ્સ. યં દસન્નં પિઙ્ગલાનં, તં એકસ્સ ગન્ધહત્થિનો. યં દસન્નં ગન્ધહત્થીનં, તં એકસ્સ મઙ્ગલસ્સ. યં દસન્નં મઙ્ગલાનં, તં એકસ્સ હેમવતસ્સ. યં દસન્નં હેમવતાનં, તં એકસ્સ ઉપોસથસ્સ. યં દસન્નં ઉપોસથાનં, તં એકસ્સ છદ્દન્તસ્સ. યં દસન્નં છદ્દન્તાનં તં એકસ્સ તથાગતસ્સ. નારાયનસઙ્ઘાતબલન્તિપિ ઇદમેવ વુચ્ચતિ. તદેતં પકતિહત્થિગણનાય હત્થીનં કોટિસહસ્સાનં પુરિસગણનાય દસન્નં પુરિસકોટિસહસ્સાનં બલં હોતિ. ઇદં તાવ તથાગતસ્સ કાયબલં.

ઞાણબલં પન પાળિયં તાવ આગતમેવ. દસબલઞાણં, ચતુવેસારજ્જઞાણં, અટ્ઠસુ પરિસાસુ અકમ્પનઞાણં, ચતુયોનિપરિચ્છેદકઞાણં, પઞ્ચગતિપરિચ્છેદકઞાણં. સંયુત્તકે (સં. નિ. ૨.૩૪) આગતાનિ તેસત્તતિ ઞાણાનિ સત્તસત્તતિ ઞાણાનીતિ એવં અઞ્ઞાનિપિ અનેકાનિ ઞાણસહસ્સાનિ, એતં ઞાણબલં નામ. ઇધાપિ ઞાણબલમેવ અધિપ્પેતં. ઞાણઞ્હિ અકમ્પિયટ્ઠેન ઉપત્થમ્ભનટ્ઠેન ચ બલન્તિ વુત્તં.

યેહિ બલેહિ સમન્નાગતોતિ યેહિ દસહિ ઞાણબલેહિ ઉપેતો સમુપેતો. આસભં ઠાનન્તિ સેટ્ઠટ્ઠાનં ઉત્તમટ્ઠાનં. આસભા વા પુબ્બબુદ્ધા, તેસં ઠાનન્તિ અત્થો. અપિચ ગવસતજેટ્ઠકો ઉસભો, ગવસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો. વજસતજેટ્ઠકો વા ઉસભો, વજસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો. સબ્બગવસેટ્ઠો સબ્બપરિસ્સયસહો સેતો પાસાદિકો મહાભારવહો અસનિસતસદ્દેહિપિ અકમ્પનિયો નિસભો, સો ઇધ ઉસભોતિ અધિપ્પેતો. ઇદમ્પિ હિ તસ્સ પરિયાયવચનં. ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં. ઠાનન્તિ ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા અચલટ્ઠાનં. ઇદં પન આસભં વિયાતિ આસભં. યથેવ હિ નિસભસઙ્ખાતો ઉસભો ઉસભબલેન સમન્નાગતો ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ, એવં તથાગતોપિ દસહિ તથાગતબલેહિ સમન્નાગતો ચતૂહિ વેસારજ્જપાદેહિ અટ્ઠપરિસપથવિં ઉપ્પીળેત્વા સદેવકે લોકે કેનચિ પચ્ચત્થિકેન પચ્ચામિત્તેન અકમ્પિયો અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ. એવં તિટ્ઠમાનોવ તં આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ, ઉપગચ્છતિ ન પચ્ચક્ખાતિ અત્તનિ આરોપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘આસભં ઠાનં પટિજાનાતી’’તિ.

પરિસાસૂતિ અટ્ઠસુ પરિસાસુ. સીહનાદં નદતીતિ સેટ્ઠનાદં અભીતનાદં નદતિ, સીહનાદસદિસં વા નાદં નદતિ. અયમત્થો સીહનાદસુત્તેન દીપેતબ્બો. યથા વા સીહો સહનતો હનનતો ચ સીહોતિ વુચ્ચતિ, એવં તથાગતો લોકધમ્માનં સહનતો પરપ્પવાદાનઞ્ચ હનનતો સીહોતિ વુચ્ચતિ. એવં વુત્તસ્સ સીહસ્સ નાદં સીહનાદં. તત્થ યથા સીહો સીહબલેન સમન્નાગતો સબ્બત્થ વિસારદો વિગતલોમહંસો સીહનાદં નદતિ, એવં તથાગતસીહોપિ તથાગતબલેહિ સમન્નાગતો અટ્ઠસુ પરિસાસુ વિસારદો વિગતલોમહંસો ઇતિ રૂપન્તિઆદિના નયેન નાનાવિધદેસનાવિલાસસમ્પન્નં સીહનાદં નદતિ. તેન વુત્તં ‘‘પરિસાસુ સીહનાદં નદતી’’તિ. બ્રહ્મચક્કં પવત્તેતીતિ એત્થ બ્રહ્મન્તિ સેટ્ઠં ઉત્તમં વિસિટ્ઠં. ચક્ક-સદ્દો પનાયં –

સમ્પત્તિયં લક્ખણે ચ, રથઙ્ગે ઇરિયાપથે;

દાને રતનધમ્મૂર-ચક્કાદીસુ ચ દિસ્સતિ;

ધમ્મચક્કે ઇધ મતો, તઞ્ચ દ્વેધા વિભાવયે.

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાન’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩૧) હિ અયં સમ્પત્તિયં દિસ્સતિ. ‘‘પાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાની’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫) એત્થ લક્ખણે. ‘‘ચક્કંવ વહતો પદ’’ન્તિ (ધ. પ. ૧) એત્થ રથઙ્ગે. ‘‘ચતુચક્કં નવદ્વાર’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૯) એત્થ ઇરિયાપથે. ‘‘દદં ભુઞ્જ મા ચ પમાદો, ચક્કં પવત્તય સબ્બપાણિન’’ન્તિ (જા. ૧.૭.૧૪૯) એત્થ દાને. ‘‘દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુરહોસી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૪૩) એત્થ રતનચક્કે. ‘‘મયા પવત્તિતં ચક્ક’’ન્તિ (સુ. નિ. ૫૬૨) એત્થ ધમ્મચક્કે. ‘‘ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ (જા. ૧.૧.૧૦૪; ૧.૫.૧૦૩) એત્થ ઉરચક્કે. ‘‘ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેના’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૬) એત્થ પહરણચક્કે. ‘‘અસનિવિચક્ક’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૬૧; સં. નિ. ૨.૧૬૨) એત્થ અસનિમણ્ડલે. ઇધ પનાયં ધમ્મચક્કે અધિપ્પેતો.

તં પન ધમ્મચક્કં દુવિધં હોતિ પટિવેધઞાણઞ્ચેવ દેસનાઞાણઞ્ચ. તત્થ પઞ્ઞાપભાવિતં અત્તનો અરિયબલાવહં પટિવેધઞાણં. કરુણાપભાવિતં સાવકાનં અરિયબલાવહં દેસનાઞાણં. તત્થ પટિવેધઞાણં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પન્નન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ અભિનિક્ખમનતો યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. તુસિતભવનતો વા યાવ મહાબોધિપલ્લઙ્કે અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દીપઙ્કરદસબલતો પટ્ઠાય વા યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દેસનાઞાણમ્પિ પવત્તમાનં પવત્તન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ યાવ અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગા પવત્તમાનં, ફલક્ખણે પવત્તં નામ. તેસુ પટિવેધઞાણં લોકુત્તરં, દેસનાઞાણં લોકિયં. ઉભયમ્પિ પનેતં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં, બુદ્ધાનંયેવ ઓરસઞાણં.

ઇદાનિ યેહિ બલેહિ સમન્નાગતો તથાગતો આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ, યાનિ આદિતોવ ‘‘દસ ખો પનિમાનિ, સારિપુત્ત, તથાગતસ્સ તથાગતબલાની’’તિ નિક્ખિત્તાનિ, તાનિ વિત્થારતો દસ્સેતું કતમાનિ દસ? ઇધ, સારિપુત્ત, તથાગતો ઠાનઞ્ચ ઠાનતોતિઆદિમાહ. તત્થ ઠાનઞ્ચ ઠાનતોતિ કારણઞ્ચ કારણતો. કારણઞ્હિ યસ્મા તત્થ ફલં તિટ્ઠતિ તદાયત્તવુત્તિયાય ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચ, તસ્મા ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. તં ભગવા ‘‘યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં હેતૂ પચ્ચયા ઉપ્પાદાય, તં તં ઠાનં. યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં ન હેતૂ ન પચ્ચયા ઉપ્પાદાય, તં તં અટ્ઠાન’’ન્તિ પજાનન્તો ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં પજાનાતિ. અભિધમ્મે પનેતં, ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં ઞાણ’’ન્તિઆદિના (વિભ. ૮૦૯) નયેન વિત્થારિતમેવ. યમ્પીતિ યેન ઞાણેન. ઇદમ્પિ, સારિપુત્ત, તથાગતસ્સાતિ ઇદમ્પિ ઠાનાટ્ઠાનઞાણં તથાગતસ્સ તથાગતબલં નામ હોતીતિ અત્થો. એવં સબ્બપદેસુ યોજના વેદિતબ્બા.

કમ્મસમાદાનાનન્તિ સમાદિયિત્વા કતાનં કુસલાકુસલકમ્માનં, કમ્મમેવ વા કમ્મસમાદાનં. ઠાનસો હેતુસોતિ પચ્ચયતો ચેવ હેતુતો ચ. તત્થ ગતિઉપધિકાલપયોગા વિપાકસ્સ ઠાનં. કમ્મં હેતુ. ઇમસ્સ પન ઞાણસ્સ વિત્થારકથા ‘‘અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ગતિસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તી’’તિઆદિના (વિભ. ૮૧૦) નયેન અભિધમ્મે આગતાયેવ.

સબ્બત્થગામિનિન્તિ સબ્બગતિગામિનિં અગતિગામિનિઞ્ચ. પટિપદન્તિ મગ્ગં. યથાભૂતં પજાનાતીતિ બહૂસુપિ મનુસ્સેસુ એકમેવ પાણં ઘાતેન્તેસુ ઇમસ્સ ચેતના નિરયગામિની ભવિસ્સતિ, ઇમસ્સ ચેતના તિરચ્છાનયોનિગામિનીતિ ઇમિના નયેન એકવત્થુસ્મિમ્પિ કુસલાકુસલચેતનાસઙ્ખાતાનં પટિપત્તીનં અવિપરીતતો સભાવં જાનાતિ. ઇમસ્સ ચ ઞાણસ્સ વિત્થારકથા ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ સબ્બત્થગામિનિં પટિપદં યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો અયં મગ્ગો અયં પટિપદા નિરયગામીતિ પજાનાતી’’તિઆદિના (વિભ. ૮૧૧) નયેન અભિધમ્મે આગતાયેવ.

અનેકધાતુન્તિ ચક્ખુધાતુઆદીહિ કામધાતુઆદીહિ વા ધાતૂહિ બહુધાતું. નાનાધાતુન્તિ તાસંયેવ ધાતૂનં વિલક્ખણતાય નાનપ્પકારધાતું. લોકન્તિ ખન્ધાયતનધાતુલોકં. યથાભૂતં પજાનાતીતિ તાસં તાસં ધાતૂનં અવિપરીતતો સભાવં પટિવિજ્ઝતિ. ઇદમ્પિ ઞાણં ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ અનેકધાતુનાનાધાતુલોકં યથાભૂતં ઞાણં, ઇધ તથાગતો ખન્ધનાનત્તં પજાનાતી’’તિઆદિના નયેન અભિધમ્મે વિત્થારિતમેવ.

નાનાધિમુત્તિકતન્તિ હીનાદીહિ અધિમુત્તીહિ નાનાધિમુત્તિકભાવં. ઇદમ્પિ ઞાણં, ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ સત્તાનં નાનાધિમુત્તિકતં યથાભૂતં ઞાણં, ઇધ તથાગતો પજાનાતિ સન્તિ સત્તા હીનાધિમુત્તિકા’’તિ આદિના નયેન અભિધમ્મે વિત્થારિતમેવ.

પરસત્તાનન્તિ પધાનસત્તાનં. પરપુગ્ગલાનન્તિ તતો પરેસં હીનસત્તાનં. એકત્થમેવ વા એતં પદદ્વયં. વેનેય્યવસેન પન દ્વેધા વુત્તં. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તન્તિ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં પરભાવં અપરભાવઞ્ચ, વુદ્ધિઞ્ચ હાનિઞ્ચાતિ અત્થો. ઇમસ્સપિ ઞાણસ્સ વિત્થારકથા – ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તં યથાભૂતં ઞાણં, ઇધ તથાગતો સત્તાનં આસયં પજાનાતિ અનુસયં પજાનાતી’’તિઆદિના (વિભ. ૮૧૪) નયેન અભિધમ્મે આગતાયેવ.

ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનન્તિ પઠમાદીનં ચતુન્નં ઝાનાનં રૂપી રૂપાનિ પસ્સતીતિઆદીનં અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં સવિતક્કસવિચારાદીનં તિણ્ણં સમાધીનં પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિઆદીનઞ્ચ નવન્નં અનુપુબ્બસમાપત્તીનં. સંકિલેસન્તિ હાનભાગિયધમ્મં. વોદાનન્તિ વિસેસભાગિયધમ્મં. વુટ્ઠાનન્તિ ‘‘વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાનં. તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ (વિભ. ૮૨૮) એવં વુત્તપગુણજ્ઝાનઞ્ચેવ ભવઙ્ગફલસમાપત્તિયો ચ. હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમઞ્હિ પગુણજ્ઝાનં ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિ. તસ્મા ‘‘વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. ભવઙ્ગેન પન સબ્બજ્ઝાનેહિ વુટ્ઠાનં હોતિ. ફલસમાપત્તિયા નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં હોતિ. તં સન્ધાય ‘‘તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. ઇદમ્પિ ઞાણં ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનં સંકિલેસં વોદાનં વુટ્ઠાનં યથાભૂતં ઞાણં, ઝાયીતિ ચત્તારો ઝાયી, અત્થેકચ્ચો ઝાયી સમ્પત્તિંયેવ સમાનં વિપત્તીતિ પચ્ચેતી’’તિઆદિના (વિભ. ૮૨૮) નયેન અભિધમ્મે વિત્થારિતં. સત્તન્નં ઞાણાનં વિત્થારકથાવિનિચ્છયો સમ્મોહવિનોદનિયં વિભઙ્ગટ્ઠકથાયં વુત્તો. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિદિબ્બચક્ખુઞાણકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતા. આસવક્ખયકથા ભયભેરવે.

૧૪૯. ઇમાનિ ખો સારિપુત્તાતિ યાનિ પુબ્બે ‘‘દસ ખો પનિમાનિ, સારિપુત્ત, તથાગતસ્સ તથાગતબલાની’’તિ અવોચં, ઇમાનિ તાનીતિ અપ્પનં કરોતિ. તત્થ પરવાદીકથા હોતિ – દસબલઞાણં નામ પાટિયેક્કં નત્થિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સેવાયં પભેદોતિ. તં ન તથા દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞમેવ હિ દસબલઞાણં, અઞ્ઞં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. દસબલઞાણઞ્હિ સકસકકિચ્ચમેવ જાનાતિ. સબ્બઞ્ઞુતઞાણં તમ્પિ તતો અવસેસમ્પિ પજાનાતિ. દસબલઞાણેસુ હિ પઠમં કારણાકારણમેવ જાનાતિ. દુતિયં કમ્મન્તરવિપાકન્તરમેવ. તતિયં કમ્મપરિચ્છેદમેવ. ચતુત્થં ધાતુનાનત્તકારણમેવ. પઞ્ચમં સત્તાનં અજ્ઝાસયાધિમુત્તિમેવ. છટ્ઠં ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખમુદુભાવમેવ. સત્તમં ઝાનાદીહિ સદ્ધિં તેસં સંકિલેસાદિમેવ. અટ્ઠમં પુબ્બેનિવુત્થખન્ધસન્તતિમેવ. નવમં સત્તાનં ચુતિપટિસન્ધિમેવ. દસમં સચ્ચપરિચ્છેદમેવ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પન એતેહિ જાનિતબ્બઞ્ચ તતો ઉત્તરિઞ્ચ પજાનાતિ. એતેસં પન કિચ્ચં ન સબ્બં કરોતિ. તઞ્હિ ઝાનં હુત્વા અપ્પેતું ન સક્કોતિ, ઇદ્ધિ હુત્વા વિકુબ્બિતું ન સક્કોતિ, મગ્ગો હુત્વા કિલેસે ખેપેતું ન સક્કોતિ. અપિચ પરવાદી એવં પુચ્છિતબ્બો – ‘‘દસબલઞાણં નામ એતં સવિતક્કસવિચારં અવિતક્કવિચારમત્તં અવિતક્કઅવિચારં કામાવચરં રૂપાવચરં અરૂપાવચરં લોકિયં લોકુત્તર’’ન્તિ? જાનન્તો પટિપાટિયા સત્ત ઞાણાનિ સવિતક્કસવિચારાનીતિ વક્ખતિ. તતો પરાનિ દ્વે અવિતક્કઅવિચારાનીતિ વક્ખતિ. આસવક્ખયઞાણં સિયા સવિતક્કસવિચારં, સિયા અવિતક્કવિચારમત્તં, સિયા અવિતક્કઅવિચારન્તિ વક્ખતિ. તથા પટિપાટિયા સત્ત કામાવચરાનિ, તતો પરાનિ દ્વે રૂપાવચરાનિ, અવસાને એકં લોકુત્તરન્તિ વક્ખતિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પન સવિતક્કસવિચારમેવ કામાવચરમેવ લોકિયમેવાતિ વક્ખતિ.

એવમેત્થ અનુપદવણ્ણનં કત્વા ઇદાનિ યસ્મા તથાગતો પઠમંયેવ ઠાનાટ્ઠાનઞાણેન વેનેય્યસત્તાનં આસવક્ખયાધિગમસ્સ ચેવ અનધિગમસ્સ ચ ઠાનાટ્ઠાનભૂતં કિલેસાવરણાભાવં પસ્સતિ, લોકિયસમ્માદિટ્ઠિટ્ઠાનદસ્સનતો નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિટ્ઠાનાભાવદસ્સનતો ચ. અથ નેસં કમ્મવિપાકઞાણેન વિપાકાવરણાભાવં પસ્સતિ, તિહેતુકપટિસન્ધિદસ્સનતો. સબ્બત્થગામિનીપટિપદાઞાણેન કમ્માવરણાભાવં પસ્સતિ, અનન્તરિયકમ્માભાવદસ્સનતો. એવં અનાવરણાનં અનેકધાતુનાનાધાતુઞાણેન અનુકૂલધમ્મદેસનત્થં ચરિયવિસેસં પસ્સતિ, ધાતુવેમત્તદસ્સનતો. અથ નેસં નાનાધિમુત્તિકતાઞાણેન અધિમુત્તિં પસ્સતિ, પયોગં અનાદિયિત્વાપિ અધિમુત્તિવસેન ધમ્મદેસનત્થં. અથેવં દિટ્ઠાધિમુત્તીનં યથાસત્તિ યથાબલં ધમ્મં દેસેતું ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણેન ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તં પસ્સતિ, સદ્ધાદીનં તિક્ખમુદુભાવદસ્સનતો. એવં પરિઞ્ઞાતિન્દ્રિયપરોપરિયત્તા પન તે સચે દૂરે હોન્તિ, પઠમજ્ઝાનાદીસુ વસીભૂતત્તા ઇદ્ધિવિસેસેન તે ખિપ્પં ઉપગચ્છતિ. ઉપગન્ત્વા ચ નેસં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન પુબ્બજાતિભાવનં, દિબ્બચક્ખુઞાણાનુભાવતો પત્તબ્બેન ચેતોપરિયઞાણેન સમ્પતિ ચિત્તવિસેસં પસ્સન્તો આસવક્ખયઞાણાનુભાવેન આસવક્ખયગામિનિયા પટિપદાય વિગતસમ્મોહત્તા આસવક્ખયાય ધમ્મં દેસેતિ. તસ્મા ઇમિના અનુક્કમેન ઇમાનિ દસબલાનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

તં, સારિપુત્ત, વાચં અપ્પહાયાતિઆદીસુ પુન એવરૂપિં વાચં ન વક્ખામીતિ વદન્તો તં વાચં પજહતિ નામ. પુન એવરૂપં ચિત્તં ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ ચિન્તેન્તો ચિત્તં પજહતિ નામ. પુન એવરૂપં દિટ્ઠિં ન ગણ્હિસ્સામીતિ પજહન્તો દિટ્ઠિં પટિનિસ્સજ્જતિ નામ, તથા અકરોન્તો નેવ પજહતિ, ન પટિનિસ્સજ્જતિ. સો યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયેતિ યથા નિરયપાલેહિ આહરિત્વા નિરયે ઠપિતો, એવં નિરયે ઠપિતોયેવાતિ વેદિતબ્બો.

ઇદાનિસ્સ અત્થસાધકં ઉપમં દસ્સેન્તો સેય્યથાપીતિઆદિમાહ. તત્થ સીલસમ્પન્નોતિઆદીસુ લોકિયલોકુત્તરા સીલસમાધિપઞ્ઞા વેદિતબ્બા. લોકુત્તરવસેનેવ વિનિવત્તેતુમ્પિ વટ્ટતિ. અયઞ્હિ સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવેહિ સીલસમ્પન્નો, સમ્માવાયામસતિસમાધીહિ સમાધિસમ્પન્નો, સમ્માદિટ્ઠિસઙ્કપ્પેહિ પઞ્ઞાસમ્પન્નો, સો એવં સીલાદિસમ્પન્નો ભિક્ખુ યથા દિટ્ઠેવ ધમ્મે ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે અઞ્ઞં આરાધેતિ અરહત્તં પાપુણાતિ, એવંસમ્પદમિદં, સારિપુત્ત, વદામિ ઇમમ્પિ કારણં એવરૂપમેવ. યથા હિ મગ્ગાનન્તરં અવિરજ્ઝિત્વાવ ફલં નિબ્બત્તતિ, એવમેવ ઇમસ્સાપિ પુગ્ગલસ્સ ચુતિઅનન્તરં અવિરજ્ઝિત્વાવ નિરયે પટિસન્ધિ હોતીતિ દસ્સેતિ. સકલસ્મિઞ્હિ બુદ્ધવચને ઇમાય ઉપમાય ગાળ્હતરં કત્વા વુત્તઉપમા નામ નત્થિ.

૧૫૦. વેસારજ્જાનીતિ એત્થ સારજ્જપટિપક્ખો વેસારજ્જં, ચતૂસુ ઠાનેસુ સારજ્જાભાવં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઉપ્પન્નસોમનસ્સમયઞાણસ્સેતં નામં. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતોતિ અહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, સબ્બે ધમ્મા મયા અભિસમ્બુદ્ધાતિ એવં પટિજાનતો તવ. અનભિસમ્બુદ્ધાતિ ઇમે નામ ધમ્મા તયા અનભિસમ્બુદ્ધા. તત્ર વતાતિ તેસુ વત અનભિસમ્બુદ્ધાતિ એવં દસ્સિતધમ્મેસુ. સહધમ્મેનાતિ સહેતુના સકારણેન વચનેન સુનક્ખત્તો વિય વિપ્પલપન્તો અપ્પમાણં. નિમિત્તમેતન્તિ એત્થ પુગ્ગલોપિ ધમ્મોપિ નિમિત્તન્તિ અધિપ્પેતો. તં પુગ્ગલં ન પસ્સામિ, યો મં પટિચોદેસ્સતિ, તં ધમ્મં ન પસ્સામિ, યં દસ્સેત્વા અયં નામ ધમ્મો તયા અનભિસમ્બુદ્ધોતિ મં પટિચોદેસ્સતીતિ અયમેત્થ અત્થો. ખેમપ્પત્તોતિ ખેમં પત્તો, સેસપદદ્વયં ઇમસ્સેવ વેવચનં. સબ્બઞ્હેતં વેસારજ્જઞાણમેવ સન્ધાય વુત્તં. દસબલસ્સ હિ અયં નામ ધમ્મો તયા અનભિસમ્બુદ્ધોતિ ચોદકં પુગ્ગલં વા ચોદનાકારણં અનભિસમ્બુદ્ધધમ્મં વા અપસ્સતો સભાવબુદ્ધોયેવ વા સમાનો અહં બુદ્ધોસ્મીતિ વદામીતિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ બલવતરં સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. તેન સમ્પયુત્તં ઞાણં વેસારજ્જં નામ. તં સન્ધાય ‘‘ખેમપ્પત્તો’’તિઆદિમાહ. એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અન્તરાયિકા ધમ્માતિ એત્થ પન અન્તરાયં કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા, તે અત્થતો સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તા સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા. સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તઞ્હિ અન્તમસો દુક્કટ-દુબ્ભાસિતમ્પિ મગ્ગફલાનં અન્તરાયં કરોતિ. ઇધ પન મેથુનધમ્મો અધિપ્પેતો. મેથુનં સેવતો હિ યસ્સ કસ્સચિ નિસ્સંસયમેવ મગ્ગફલાનં અન્તરાયો હોતિ. યસ્સ ખો પન તેસુ અત્થાયાતિ રાગક્ખયાદીસુ યસ્સ અત્થાય. ધમ્મો દેસિતોતિ અસુભભાવનાદિધમ્મો કથિતો. તત્ર વત મન્તિ તસ્મિં અનિય્યાનિકધમ્મે મં. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

દસબલઞાણાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અટ્ઠપરિસવણ્ણના

૧૫૧. ‘‘અટ્ઠ ખો ઇમા સારિપુત્તા’’તિ ઇદં કસ્મા આરદ્ધં? વેસારજ્જઞાણસ્સ બલદસ્સનત્થં. યથા હિ બ્યત્તં પરિસં અજ્ઝોગાહેત્વા વિઞ્ઞૂનં ચિત્તં આરાધનસમત્થાય કથાય ધમ્મકથિકસ્સ છેકભાવો પઞ્ઞાયતિ, એવં ઇમા અટ્ઠ પરિસા પત્વા વેસારજ્જઞાણસ્સ વેસારજ્જભાવો સક્કા ઞાતુન્તિ વેસારજ્જઞાણસ્સ બલં દસ્સેન્તો, અટ્ઠ ખો ઇમા સારિપુત્તાતિઆદિમાહ.

તત્થ ખત્તિયપરિસાતિ ખત્તિયાનં સન્નિપતિત્વા નિસિન્નટ્ઠાનં, એસ નયો સબ્બત્થ. મારકાયિકાનં પન સન્નિપતિત્વા નિસિન્નટ્ઠાનં મારપરિસા વેદિતબ્બા, ન મારાનં. સબ્બાપિ ચેતા પરિસા ઉગ્ગટ્ઠાનદસ્સનવસેન ગહિતા. મનુસ્સા હિ ‘‘એત્થ રાજા નિસિન્નો’’તિ પકતિવચનમ્પિ વત્તું ન સક્કોન્તિ, કચ્છેહિ સેદા મુચ્ચન્તિ. એવં ઉગ્ગા ખત્તિયપરિસા. બ્રાહ્મણા તીસુ વેદેસુ કુસલા હોન્તિ, ગહપતયો નાનાવોહારેસુ ચેવ અક્ખરચિન્તાય ચ. સમણા સકવાદપરવાદેસુ કુસલા હોન્તિ. તેસં મજ્ઝે ધમ્મકથાકથનં નામ અતિવિય ભારો. અમનુસ્સાપિ ઉગ્ગા હોન્તિ. અમનુસ્સોતિ હિ વુત્તમત્તેપિ મનુસ્સાનં સકલસરીરં સઙ્કમ્પતિ, તેસં રૂપં વા દિસ્વા સદ્દં વા સુત્વા સત્તા વિસઞ્ઞિનો હોન્તિ. એવં અમનુસ્સપરિસા ઉગ્ગા. તાસુપિ ધમ્મકથાકથનં નામ અતિવિય ભારો. ઇતિ ઉગ્ગટ્ઠાનદસ્સનવસેન તા ગહિતાતિ વેદિતબ્બા.

અજ્ઝોગાહતીતિ અનુપવિસતિ. અનેકસતં ખત્તિયપરિસન્તિ બિમ્બિસારસમાગમ ઞાતિસમાગમ લિચ્છવીસમાગમસદિસં. અઞ્ઞેસુપિ ચક્કવાળેસુ લબ્ભતિયેવ. કિં પન ભગવા અઞ્ઞાનિ ચક્કવાળાનિપિ ગચ્છતીતિ? આમ ગચ્છતિ. કીદિસો હુત્વા? યાદિસા તે, તાદિસોયેવ. તેનેવાહ ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, આનન્દ, અનેકસતં ખત્તિયપરિસં ઉપસઙ્કમિતા, તત્થ યાદિસકો તેસં વણ્ણો હોતિ, તાદિસકો મય્હં વણ્ણો હોતિ. યાદિસકો તેસં સરો હોતિ, તાદિસકો મય્હં સરો હોતિ. ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેમિ સમાદપેમિ સમુત્તેજેમિ સમ્પહંસેમિ. ભાસમાનઞ્ચ મં ન જાનન્તિ ‘કો નુ ખો અયં ભાસતિ દેવો વા મનુસ્સો વા’તિ. ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા અન્તરધાયામિ. અન્તરહિતઞ્ચ મં ન જાનન્તિ ‘કો નુ ખો અયં અન્તરહિતો દેવો વા મનુસ્સો વા’’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૭૨).

ખત્તિયા કેયૂરઙ્ગદમાલાગન્ધાદિવિભૂસિતા નાનાવિરાગવસના આમુક્કમણિકુણ્ડલા મોળિધરા હોન્તિ. કિં ભગવાપિ એવં અત્તાનં મણ્ડેતિ? તે ચ ઓદાતાપિ હોન્તિ કાળાપિ મંગુલચ્છવીપિ. કિં સત્થાપિ એવરૂપો હોતીતિ? સત્થા અત્તનો પબ્બજિતવસેનેવ ગચ્છતિ, તેસં પન તાદિસો હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, ગન્ત્વા રાજાસને નિસિન્નં અત્તાનં દસ્સેતિ, તેસં ‘‘અજ્જ અમ્હાકં રાજા અતિવિય વિરોચતી’’તિ હોતિ. તે ચ ભિન્નસ્સરાપિ હોન્તિ ગગ્ગસ્સરાપિ કાકસ્સરાપિ. સત્થા બ્રહ્મસ્સરેનેવ ધમ્મં કથેતિ. તાદિસકો મય્હં સરો હોતીતિ ઇદં પન ભાસન્તરં સન્ધાય કથિતં. મનુસ્સાનં પન તં સુત્વા ‘‘અજ્જ રાજા મધુરેન સરેન કથેતી’’તિ હોતિ. કથેત્વા પક્કન્તે ચ ભગવતિ પુન રાજાનં આગતં દિસ્વા ‘‘કો નુ ખો અય’’ન્તિ વીમંસા ઉપ્પજ્જતિ.

ઇદં વુત્તં હોતિ – કો નુ ખો અયં ઇમસ્મિં ઠાને ઇદાનેવ માગધભાસાય સીહળભાસાય મધુરેન સરેન કથેન્તો અન્તરહિતો, કિં દેવો, ઉદાહુ મનુસ્સોતિ? કિમત્થં પનેવં અજાનન્તાનં ધમ્મં દેસેતીતિ? વાસનત્થાય. એવં સુતોપિ હિ ધમ્મો અનાગતે પચ્ચયો હોતિયેવાતિ અનાગતં પટિચ્ચ દેસેતીતિ.

સન્નિસિન્નપુબ્બન્તિ સઙ્ગમ્મ નિસિન્નપુબ્બં. સલ્લપિતપુબ્બન્તિ આલાપસલ્લાપો કતપુબ્બો. સાકચ્છાતિ ધમ્મસાકચ્છાપિ સમાપજ્જિતપુબ્બા. અનેકસતં બ્રાહ્મણપરિસન્તિઆદીનમ્પિ સોણદણ્ડસમાગમાદિવસેન ચેવ અઞ્ઞચક્કવાળવસેન ચ સમ્ભવો વેદિતબ્બો.

અટ્ઠપરિસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુયોનિવણ્ણના

૧૫૨. ચતસ્સો ખો ઇમા, સારિપુત્ત, યોનિયોતિ એત્થ યોનીતિ ખન્ધકોટ્ઠાસસ્સપિ કારણસ્સપિ પસ્સાવમગ્ગસ્સપિ નામં. ‘‘ચતસ્સો નાગયોનિયો ચતસ્સો સુપણ્ણયોનિયો’’તિ (સં. નિ. ૩.૩૪૨, ૩૯૨) એત્થ હિ ખન્ધકોટ્ઠાસો યોનિ નામ. ‘‘યોનિ હેસા ભૂમિજ ફલસ્સ અધિગમાયા’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૨૭) એત્થ કારણં. ‘‘ન ચાહં બ્રાહ્મણં બ્રૂમિ, યોનિજં મત્તિસમ્ભવ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૪૫૭; ધ. પ. ૩૯૬) એત્થ પસ્સાવમગ્ગો. ઇધ પન ખન્ધકોટ્ઠાસો યોનીતિ અધિપ્પેતો. તત્થ અણ્ડે જાતા અણ્ડજા. જલાબુમ્હિ જાતા જલાબુજા. સંસેદે જાતા સંસેદજા. વિના એતેહિ કારણેહિ ઉપ્પતિત્વા વિય નિબ્બત્તા અભિનિબ્બત્તાતિ ઓપપાતિકા. અભિનિબ્ભિજ્જ જાયન્તીતિ ભિન્દિત્વા નિક્ખમનવસેન જાયન્તિ. પૂતિકુણપે વાતિઆદીહિ અનિટ્ઠટ્ઠાનાનેવ દસ્સિતાનિ. ઇટ્ઠેસુપિ સપ્પિતેલમધુફાણિતાદીસુ સત્તા જાયન્તિ એવ. દેવાતિઆદીસુ ચાતુમહારાજિકતો પટ્ઠાય ઉપરિદેવા ઓપપાતિકાવ હોન્તિ. ભૂમદેવા પન ચતુયોનિકા. એકચ્ચે ચ મનુસ્સાતિ મનુસ્સેસુ કેચિ દેવા વિય ઓપપાતિકા ચ હોન્તિ. યેભુય્યેન પનેતે જલાબુજાવ, અણ્ડજાપિ એત્થ કોન્તપુત્તા દ્વેભાતિયત્થેરા વિય, સંસેદજાપિ પદુમગબ્ભે નિબ્બત્તપોક્ખરસાતિબ્રાહ્મણપદુમવતિદેવીઆદયો વિય, એવં વિનિપાતિકેસુ નિજ્ઝામતણ્હિકપેતા નેરયિકા વિય ઓપપાતિકાયેવ, અવસેસા ચતુયોનિકાપિ હોન્તિ. યથા તે એવં યક્ખાપિ સબ્બચતુપ્પદપક્ખિજાતિદીઘજાતિઆદયોપિ સબ્બે ચતુયોનિકાયેવ.

ચતુયોનિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચગતિવણ્ણના

૧૫૩. પઞ્ચ ખો ઇમા, સારિપુત્ત, ગતિયોતિ એત્થ સુકતદુક્કટકમ્મવસેન ગન્તબ્બાતિ ગતિયો. અપિચ ગતિગતિ નિબ્બત્તિગતિ અજ્ઝાસયગતિ વિભવગતિ નિપ્ફત્તિગતીતિ બહુવિધા ગતિ નામ. તત્થ ‘‘તં ગતિં પેચ્ચ ગચ્છામી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૮૪) ચ, ‘‘યસ્સ ગતિં ન જાનન્તિ, દેવા ગન્ધબ્બમાનુસા’’તિ (ધ. પ. ૪૨૦) ચ અયં ગતિગતિ નામ. ‘‘ઇમેસં ખો અહં ભિક્ખૂનં સીલવન્તાનં નેવ જાનામિ ગતિં વા અગતિં વા’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૦૮) અયં નિબ્બત્તિગતિ નામ. ‘‘એવમ્પિ ખો તે અહં બ્રહ્મે ગતિં ચ પજાનામિ જુતિઞ્ચ પજાનામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૦૩) અયં અજ્ઝાસયગતિ નામ. ‘‘વિભવો ગતિ ધમ્માનં, નિબ્બાનં અરહતો ગતી’’તિ (પરિ. ૩૩૯) અયં વિભવગતિ નામ. ‘‘દ્વેયેવ ગતિયો ભવન્તિ અનઞ્ઞા’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૫૮; ૨.૩૪) અયં નિપ્ફત્તિગતિ નામ. તાસુ ઇધ ગતિગતિ અધિપ્પેતા.

નિરયોતિઆદીસુ નિરતિઅત્થેન નિરસ્સાદટ્ઠેન નિરયો. તિરિયં અઞ્છિતાતિ તિરચ્છાના. તેસં યોનિ તિરચ્છાનયોનિ. પેચ્ચભાવં પત્તાનં વિસયોતિ પેત્તિવિસયો. મનસો ઉસ્સન્નત્તા મનુસ્સા. પઞ્ચહિ કામગુણેહિ અત્તનો અત્તનો આનુભાવેહિ ચ દિબ્બન્તીતિ દેવા. નિરયઞ્ચાહં, સારિપુત્તાતિઆદીસુ નિરયોતિ સદ્ધિં ઓકાસેન ખન્ધા. તિરચ્છાનયોનિં ચાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. મગ્ગં પટિપદન્તિ ઉભયેનાપિ વુત્તગતિસંવત્તનિક કમ્મમેવ દસ્સેતિ. યથા ચ પટિપન્નોતિ યેન મગ્ગેન યાય પટિપદાય પટિપન્નોતિ ઉભયમ્પિ એકતો કત્વા નિદ્દિસતિ. અપાયન્તિઆદીસુ વડ્ઢિસઙ્ખાતા સુખસઙ્ખાતા વા અયા અપેતત્તા અપાયો. દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ દુગ્ગતિ. દુક્કટકારિનો એત્થ વિનિપતન્તીતિ વિનિપાતો. નિબ્બાનઞ્ચાહન્તિ ઇદં પન ન કેવલં ગતિગતિમેવ, ગતિનિસ્સરણં નિબ્બાનમ્પિ જાનામીતિ દસ્સનત્થમાહ. ઇધ મગ્ગો પટિપદાતિ ઉભયેનાપિ અરિયમગ્ગોવ વુત્તો.

પઞ્ચગતિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઞાણપ્પવત્તાકારવણ્ણના

૧૫૪. ઇદાનિ યથાવુત્તેસુ સત્તસુ ઠાનેસુ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ અત્તનો ઞાણપ્પવત્તાકારં દસ્સેન્તો ઇધાહં, સારિપુત્તાતિઆદિમાહ.

તત્થ એકન્તદુક્ખાતિ નિચ્ચદુક્ખા નિરન્તરદુક્ખા. તિબ્બાતિ બહલા. કટુકાતિ ખરા. સેય્યથાપીતિઆદીનિ ઓપમ્મદસ્સનત્થં વુત્તાનિ. તત્થ કાસૂતિ આવાટોપિ વુચ્ચતિ રાસિપિ.

‘‘કિન્નુ સન્તરમાનોવ, કાસું ખણસિ સારથિ;

પુટ્ઠો મે સમ્મ અક્ખાહિ, કિં કાસુયા કરિસ્સસી’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૩) –

એત્થ હિ આવાટો કાસુ નામ.

‘‘અઙ્ગારકાસું અપરે ફુનન્તિ, નરા રુદન્તા પરિદડ્ઢગત્તા’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૪૬૨) –

એત્થ રાસિ. ઇધ પન આવાટો અધિપ્પેતો. તેનેવાહ ‘‘સાધિકપોરિસા’’તિ. તત્થ સાધિકં પોરિસં પમાણં અસ્સાતિ સાધિકપોરિસા, અતિરેકપઞ્ચરતનાતિ અત્થો. વીતચ્ચિકાનં વીતધૂમાનન્તિ એતં પરિળાહસ્સ બલવભાવદીપનત્થં વુત્તં, અચ્ચિયા વા સતિ ધૂમે વા સતિ, વાતો સમુટ્ઠાતિ, તેન પરિળાહો ન બલવા હોતિ. ઘમ્મપરેતોતિ ઘમ્માનુગતો. તસિતોતિ જાતતણ્હો. પિપાસિતોતિ ઉદકં પાતુકામો. એકાયનેન મગ્ગેનાતિ એકપથેનેવ મગ્ગેન, અનુક્કમનિયેન ઉભોસુ પસ્સેસુ નિરન્તરકણ્ટકરુક્ખગહનેન. પણિધાયાતિ અઙ્ગારકાસુયં પત્થના નામ નત્થિ, અઙ્ગારકાસું આરબ્ભ પન ઇરિયાપથસ્સ ઠપિતત્તા એવં વુત્તં.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – અઙ્ગારકાસુ વિય હિ નિરયો દટ્ઠબ્બો. અઙ્ગારકાસુમગ્ગો વિય નિરયૂપગં કમ્મં. મગ્ગારુળ્હો વિય કમ્મસમઙ્ગી પુગ્ગલો. ચક્ખુમા પુરિસો વિય દિબ્બચક્ખુકો ભગવા. યથા સો પુરિસો મગ્ગારુળ્હં દિસ્વા વિજાનાતિ ‘‘અયં ઇમિના મગ્ગેન ગન્ત્વા અઙ્ગારકાસુયં પતિસ્સતી’’તિ, એવમેવં ભગવા પાણાતિપાતાદીસુ યંકિઞ્ચિ કમ્મં આયૂહન્તં એવં જાનાતિ ‘‘અયં ઇમં કમ્મં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તિસ્સત્તી’’તિ. યથા સો પુરિસો અપરભાગે તં અઙ્ગારકાસુયા પતિતં પસ્સતિ, એવમેવ ભગવા અપરભાગે ‘‘સો પુરિસો તં કમ્મં કત્વા કુહિં નિબ્બત્તો’’તિ આલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બચક્ખુના ઓલોકેન્તો નિરયે નિબ્બત્તં પસ્સતિ પઞ્ચવિધબન્ધનાદિમહાદુક્ખં અનુભવન્તં. તત્થ કિઞ્ચાપિ તસ્સ કમ્માયૂહનકાલે અઞ્ઞો વણ્ણો, નિરયે નિબ્બત્તસ્સ અઞ્ઞો. અથાપિ ‘‘સો સત્તો તં કમ્મં કત્વા કત્થ નિબ્બત્તો’’તિ ઓલોકેન્તસ્સ અનેકસહસ્સાનં સત્તાનં મજ્ઝે ઠિતોપિ ‘‘અયં સો’’તિ સોયેવ સત્તો આપાથં આગચ્છતિ, ‘‘દિબ્બચક્ખુબલં નામ એત’’ન્તિ વદન્તિ.

દુતિયઉપમાયં યસ્મા અઙ્ગારકાસુયં વિય ગૂથકૂપે પરિળાહો નત્થિ, તસ્મા ‘‘એકન્તદુક્ખા’’તિ અવત્વા ‘‘દુક્ખા’’તિઆદિમાહ. એત્થાપિ પુરિમનયેનેવ ઓપમ્મસંસન્દનં વેદિતબ્બં. ઇમમ્પિ હિ પુગ્ગલં ભગવા હત્થિયોનિઆદીસુ યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્તં વધબન્ધનઆકડ્ઢનવિકડ્ઢનાદીહિ મહાદુક્ખં અનુભવમાનં પસ્સતિયેવ.

તતિયઉપમાયં તનુપત્તપલાસોતિ ન અબ્ભપટલં વિય તનુપણ્ણો, વિરળપણ્ણત્તં પનસ્સ સન્ધાય ઇદં વુત્તં. કબરચ્છાયોતિ વિરળચ્છાયો. દુક્ખબહુલાતિ પેત્તિવિસયસ્મિઞ્હિ દુક્ખમેવ બહુલં, સુખં પરિત્તં કદાચિ અનુભવિતબ્બં હોતિ, તસ્મા એવમાહ. એત્થાપિ પુરિમનયેનેવ ઓપમ્મસંસન્દનં વેદિતબ્બં.

ચતુત્થઉપમાયં બહલપત્તપલાસોતિ નિરન્તરપણ્ણો પત્તસઞ્છન્નો. સન્તચ્છાયોતિ પાસાણચ્છત્તં વિય ઘનચ્છાયો. સુખબહુલા વેદનાતિ મનુસ્સલોકે ખત્તિયકુલાદીસુ સુખબહુલા વેદના વેદયિતબ્બા હોતિ, તા વેદયમાનં નિપન્નં વા નિસિન્નં વા પસ્સામીતિ દસ્સેતિ. ઇધાપિ ઓપમ્મસંસન્દનં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

પઞ્ચમઉપમાયં પાસાદોતિ દીઘપાસાદો. ઉલ્લિત્તાવલિત્તન્તિ અન્તો ચેવ ઉલ્લિત્તં બહિ ચ અવલિત્તં. ફુસિતગ્ગળન્તિ દ્વારબાહાહિ સદ્ધિં સુપિહિતકવાટં. ગોનકત્થતોતિ ચતુરઙ્ગુલાધિકલોમેન કાળકોજવેન અત્થતો. પટિકત્થતોતિ ઉણ્ણામયેન સેતઅત્થરણેન અત્થતો. પટલિકત્થતોતિ ઘનપુપ્ફકેન ઉણ્ણામયઅત્થરણેન અત્થતો. કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણોતિ કદલિમિગચમ્મમયેન ઉત્તમપચ્ચત્થરણેન અત્થતો. તં કિર પચ્ચત્થરણં સેતવત્થસ્સ ઉપરિ કદલિમિગચમ્મં અત્થરિત્વા સિબ્બેત્વા કરોન્તિ. સઉત્તરચ્છદોતિ સહ ઉત્તરચ્છદેન, ઉત્તરિબદ્ધેન રત્તવિતાનેન સદ્ધિન્તિ અત્થો. ઉભતોલોહિતકૂપધાનોતિ સીસૂપધાનઞ્ચ પાદૂપધાનઞ્ચાતિ પલ્લઙ્કસ્સ ઉભતો ઠપિતલોહિતકૂપધાનો. ઇધાપિ ઉપમાસંસન્દનં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

અયં પનેત્થ અપરભાગયોજના, યથા સો પુરિસો મગ્ગારુળ્હમેવ જાનાતિ ‘‘અયં એતેન મગ્ગેન ગન્ત્વા પાસાદં આરુય્હ કૂટાગારં પવિસિત્વા પલ્લઙ્કે નિસીદિસ્સતિ વા નિપજ્જિસ્સતિ વા’’તિ, એવમેવં ભગવા દાનાદીસુ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂસુ યંકિઞ્ચિ કુસલકમ્મં આયૂહન્તંયેવ પુગ્ગલં દિસ્વા ‘‘અયં ઇમં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ જાનાતિ. યથા સો પુરિસો અપરભાગે તં પાસાદં આરુય્હ કૂટાગારં પવિસિત્વા પલ્લઙ્કે નિસિન્નં વા નિપન્નં વા એકન્તસુખં નિરન્તરસુખં વેદનં વેદયમાનં પસ્સતિ, એવમેવં ભગવા અપરભાગે ‘‘સો તં કલ્યાણં કત્વા કુહિં નિબ્બત્તો’’તિ આલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બચક્ખુના ઓલોકેન્તો દેવલોકે નિબ્બત્તં પસ્સતિ, નન્દનવનાદીસુ અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવમાનં.

ઞાણપ્પવત્તાકારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આસવક્ખયવારવણ્ણના

આસવક્ખયવારે ‘‘દિબ્બેન ચક્ખુના’’તિ અવત્વા ‘‘તમેનં પસ્સામી’’તિ વુત્તં. તં કસ્માતિ ચે? નિયમાભાવા. ઇમઞ્હિ પુગ્ગલં દિબ્બચક્ખુનાપિ પસ્સિસ્સતિ, ચેતોપરિયઞાણેનાપિ જાનિસ્સતિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેનપિ જાનિસ્સતિયેવ. એકન્તસુખા વેદનાતિ ઇદં કિઞ્ચાપિ દેવલોકસુખેન સદ્ધિં બ્યઞ્જનતો એકં, અત્થતો પન નાના હોતિ. દેવલોકસુખઞ્હિ રાગપરિળાહાદીનં અત્થિતાય ન એકન્તેનેવ સુખં. નિબ્બાનસુખં પન સબ્બપરિળાહાનં વૂપસમાય સબ્બાકારેન એકન્તસુખં. ઉપમાયમ્પિ ‘‘યથા પાસાદે એકન્તસુખા’’તિ વુત્તં. તં મગ્ગપરિળાહસ્સ અવૂપસન્તતાય છાતજ્ઝત્તતાય પિપાસાભિભૂતતાય ચ ન એકન્તમેવ સુખં. વનસણ્ડે પન પોક્ખરણિયં ઓરુય્હ રજોજલ્લસ્સ પવાહિતત્તા મગ્ગદરથસ્સ વૂપસન્તતાય ભિસમૂલખાદનેન ચેવ મધુરોદકપાનેન ચ ખુપ્પિપાસાનં વિનીતતાય ઉદકસાટકં પરિવત્તેત્વા મટ્ઠદુકૂલં નિવાસેત્વા તણ્ડુલત્થવિકં ઉસ્સીસકે કત્વા ઉદકસાટકં પીળેત્વા હદયે ઠપેત્વા મન્દમન્દેન ચ વાતેન બીજયમાનસ્સ નિપન્નત્તા સબ્બાકારેન એકન્તસુખં હોતિ.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – પોક્ખરણી વિય હિ અરિયમગ્ગો દટ્ઠબ્બો. પોક્ખરણિમગ્ગો વિય પુબ્બભાગપટિપદા. મગ્ગારુળ્હો વિય પટિપદાસમઙ્ગીપુગ્ગલો. ચક્ખુમા પુરિસો વિય દિબ્બચક્ખુ ભગવા. વનસણ્ડો વિય નિબ્બાનં. યથા સો પુરિસો મગ્ગારુળ્હં દિસ્વાવ જાનાતિ ‘‘અયં ઇમિના મગ્ગેન ગન્ત્વા પોક્ખરણિયં ન્હત્વા રમણીયે વનસણ્ડે રુક્ખમૂલે નિસીદિસ્સતિ વા નિપજ્જિસ્સતિ વા’’તિ, એવમેવં ભગવા પટિપદં પૂરેન્તમેવ નામરૂપં પરિચ્છિન્દન્તમેવ પચ્ચયપરિગ્ગહં કરોન્તમેવ લક્ખણારમ્મણાય વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તમેવ જાનાતિ ‘‘અયં ઇમં પટિપદં પૂરેત્વા સબ્બઆસવે ખેપેત્વા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ એવં વુત્તં ફલસમાપત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સતી’’તિ. યથા સો પુરિસો અપરભાગે તાયં પોક્ખરણિયં ન્હત્વા વનસણ્ડં પવિસિત્વા નિસિન્નં વા નિપન્નં વા એકન્તસુખં વેદનં વેદયમાનં પસ્સતિ, એવમેવ ભગવા અપરભાગે તં પુગ્ગલં પટિપદં પૂરેત્વા મગ્ગં ભાવેત્વા ફલં સચ્છિકત્વા નિરોધસયનવરગતં નિબ્બાનારમ્મણં ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા એકન્તસુખં વેદનં વેદયમાનં પસ્સતિ.

આસવક્ખયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુક્કરકારિકાદિસુદ્ધિવણ્ણના

૧૫૫. ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, સારિપુત્ત, ચતુરઙ્ગસમન્નાગત’’ન્તિ ઇદં કસ્મા આરદ્ધં? પાટિયેક્કં અનુસન્ધિવસેન આરદ્ધં. અયં કિર સુનક્ખત્તો દુક્કરકારિકાય સુદ્ધિ હોતીતિ એવં લદ્ધિકો. અથસ્સ ભગવા મયા એકસ્મિં અત્તભાવે ઠત્વા ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં દુક્કરં કતં, દુક્કરકારકો નામ મયા સદિસો નત્થિ. દુક્કરકારેન સુદ્ધિયા સતિ અહમેવ સુદ્ધો ભવેય્યન્તિ દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ. અપિચ અયં સુનક્ખત્તો દુક્કરકારિકાય પસન્નો, સો ચસ્સ પસન્નભાવો, ‘‘અદ્દસા ખો, ભગ્ગવ, સુનક્ખત્તો લિચ્છવિપુત્તો અચેલં કોરક્ખત્તિયં ચતુક્કુણ્ડિકં છમાનિકિણ્ણં ભક્ખસં મુખેન ખાદન્તં મુખેન ભુઞ્જન્તં. દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ ‘સાધુ રૂપો વત, ભો, અયં સમણો ચતુક્કુણ્ડિકો છમાનિકિણ્ણં ભક્ખસં મુખેનેવ ખાદતિ, મુખેનેવ ભુઞ્જતી’’’તિ એવમાદિના પાથિકસુત્તે (દી. નિ. ૩.૭) આગતનયેન વેદિતબ્બો.

અથ ભગવા અયં દુક્કરકારિકાય પસન્નો, મયા ચ એતસ્મિં અત્તભાવે ઠત્વા ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં દુક્કરં કતં, દુક્કરકારે પસીદન્તેનાપિ અનેન મયિ પસીદિતબ્બં સિયા, સોપિસ્સ પસાદો મયિ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ઇમં દેસનં આરભિ.

તત્ર બ્રહ્મચરિયન્તિ દાનમ્પિ વેય્યાવચ્ચમ્પિ સિક્ખાપદમ્પિ બ્રહ્મવિહારાપિ ધમ્મદેસનાપિ મેથુનવિરતિપિ સદારસન્તોસોપિ ઉપોસથોપિ અરિયમગ્ગોપિ સકલસાસનમ્પિ અજ્ઝાસયોપિ વીરિયમ્પિ વુચ્ચતિ.

‘‘કિં તે વતં કિં પન બ્રહ્મચરિયં,

કિસ્સ સુચિણ્ણસ્સ અયં વિપાકો;

ઇદ્ધી જુતી બલવીરિયૂપપત્તિ,

ઇદઞ્ચ તે નાગ મહાવિમાનં.

અહઞ્ચ ભરિયા ચ મનુસ્સલોકે,

સદ્ધા ઉભો દાનપતી અહુમ્હા;

ઓપાનભૂતં મે ઘરં તદાસિ,

સન્તપ્પિતા સમણબ્રાહ્મણા ચ.

તં મે વતં તં પન બ્રહ્મચરિયં,

તસ્સ સુચિણ્ણસ્સ અયં વિપાકો;

ઇદ્ધી જુતી બલવીરિયૂપપત્તિ,

ઇદઞ્ચ મે ધીર મહાવિમાન’’ન્તિ. (જા. ૨.૨૨.૧૫૯૨, ૧૫૯૩, ૧૫૯૫) –

ઇમસ્મિઞ્હિ પુણ્ણકજાતકે દાનં બ્રહ્મચરિયન્તિ વુત્તં.

‘‘કેન પાણિ કામદદો, કેન પાણિ મધુસ્સવો;

કેન તે બ્રહ્મચરિયેન, પુઞ્ઞં પાણિમ્હિ ઇજ્ઝતિ.

તેન પાણિ કામદદો, તેન પાણિ મધુસ્સવો;

તેન મે બ્રહ્મચરિયેન, પુઞ્ઞં પાણિમ્હિ ઇજ્ઝતી’’તિ. (પે. વ. ૨૭૫) –

ઇમસ્મિં અઙ્કુરપેતવત્થુસ્મિં વેય્યાવચ્ચં બ્રહ્મચરિયન્તિ વુત્તં. ‘‘એવં ખો તં, ભિક્ખવે, તિત્તિરિયં નામ બ્રહ્મચરિયં અહોસી’’તિ (ચૂળવ. ૩૧૧) ઇમસ્મિં તિત્તિરજાતકે પઞ્ચસિક્ખાપદં બ્રહ્મચરિયન્તિ વુત્તં. ‘‘તં ખો પન મે પઞ્ચસિખ બ્રહ્મચરિયં નેવ નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય, યાવદેવ બ્રહ્મલોકૂપપત્તિયા’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૨૯) ઇમસ્મિં મહાગોવિન્દસુત્તે બ્રહ્મવિહારા બ્રહ્મચરિયન્તિ વુત્તં. ‘‘એકસ્મિં બ્રહ્મચરિયસ્મિં, સહસ્સં મચ્ચુહાયિન’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧૮૪) એત્થ ધમ્મદેસના બ્રહ્મચરિયન્તિ વુત્તા. ‘‘પરે અબ્રહ્મચારી ભવિસ્સન્તિ, મયમેત્થ બ્રહ્મચારી ભવિસ્સામા’’તિ (મ. નિ. ૧.૮૩) સલ્લેખસુત્તે મેથુનવિરતિ બ્રહ્મચરિયન્તિ વુત્તા.

‘‘મયઞ્ચ ભરિયા નાતિક્કમામ,

અમ્હે ચ ભરિયા નાતિક્કમન્તિ;

અઞ્ઞત્ર તાહિ બ્રહ્મચરિયં ચરામ,

તસ્મા હિ અમ્હં દહરા ન મીયરે’’તિ. (જા. ૧.૧૦.૯૭) –

મહાધમ્મપાલજાતકે સદારસન્તોસો બ્રહ્મચરિયન્તિ વુત્તો.

‘‘હીનેન બ્રહ્મચરિયેન, ખત્તિયે ઉપપજ્જતિ;

મજ્ઝિમેન ચ દેવત્તં, ઉત્તમેન વિસુજ્ઝતી’’તિ. (જા. ૧.૮.૭૫) –

એવં નિમિજાતકે અત્તદમનવસેન કતો અટ્ઠઙ્ગિકો ઉપોસથો બ્રહ્મચરિયન્તિ વુત્તો. ‘‘ઇદં ખો પન મે, પઞ્ચસિખ, બ્રહ્મચરિયં એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય…પે… અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૨૯) મહાગોવિન્દસુત્તસ્મિઞ્ઞેવ અરિયમગ્ગો બ્રહ્મચરિયન્તિ વુત્તો. ‘‘તયિદં બ્રહ્મચરિયં ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ વિત્થારિકં બાહુજઞ્ઞં પુથુભૂતં યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિત’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૭૪) પાસાદિકસુત્તે સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સાસનં બ્રહ્મચરિયન્તિ વુત્તં.

‘‘અપિ અતરમાનાનં, ફલાસાવ સમિજ્ઝતિ;

વિપક્કબ્રહ્મચરિયોસ્મિ, એવં જાનાહિ ગામણી’’તિ. (જા. ૧.૧.૮) –

એત્થ અજ્ઝાસયો બ્રહ્મચરિયન્તિ વુત્તો. ઇધ પન વીરિયં બ્રહ્મચરિયન્તિ અધિપ્પેતં. વીરિયબ્રહ્મચરિયસ્સ હિ ઇદમેવ સુત્તં. તદેતં એકસ્મિં અત્તભાવે ચતુબ્બિધસ્સ દુક્કરસ્સ કતત્તા ચતુરઙ્ગસમન્નાગતન્તિ વુત્તં.

તપસ્સી સુદં હોમીતિ સુદન્તિ નિપાતમત્તં, તપનિસ્સિતકો હોમીતિ અત્થો. પરમતપસ્સીતિ પરમો તપસ્સી, તપનિસ્સિતકાનં ઉત્તમો. લૂખો સુદં હોમીતિ લૂખો હોમિ. જેગુચ્છીતિ પાપજેગુચ્છિકો. પવિવિત્તો સુદં હોમીતિ પવિવિત્તો અહં હોમિ. તત્રાસ્સુ મે ઇદં, સારિપુત્તાતિ તત્ર ચતુરઙ્ગે બ્રહ્મચરિયે ઇદં મમ તપસ્સિતાય હોતિ, તપનિસ્સિતકભાવે મય્હં ઇદં અચેલકાદિતપસ્સિતકત્તં હોતીતિ દસ્સેતિ.

તત્થ અચેલકોતિ નિચ્ચેલો નગ્ગો. મુત્તાચારોતિ વિસટ્ઠાચારો, ઉચ્ચારકમ્માદીસુ લોકિયકુલપુત્તાચારેન વિરહિતો, ઠિતકોવ ઉચ્ચારં કરોમિ, પસ્સાવં કરોમિ, ખાદામિ ભુઞ્જામિ ચ. હત્થાપલેખનોતિ હત્થે પિણ્ડમ્હિ ઠિતે જિવ્હાય હત્થં અપલિખામિ, ઉચ્ચારં વા કત્વા હત્થસ્મિઞ્ઞેવ દણ્ડકસઞ્ઞી હુત્વા હત્થેન અપલિખામીતિ દસ્સેતિ. તે કિર દણ્ડકં સત્તોતિ પઞ્ઞપેન્તિ, તસ્મા તેસં પટિપદં પૂરેન્તો એવમકાસિ. ભિક્ખાગહણત્થં એહિ ભદ્દન્તેતિ વુત્તો ન એતીતિ ન એહિભદ્દન્તિકો. તેન હિ તિટ્ઠ ભદ્દન્તેતિ વુત્તોપિ ન તિટ્ઠતીતિ ન તિટ્ઠભદ્દન્તિકો. તદુભયમ્પિ તિત્થિયા એવં એતસ્સ વચનં કતં ભવિસ્સતીતિ ન કરોન્તિ. અહમ્પિ એવં અકાસિન્તિ દસ્સેતિ. અભિહટન્તિ પુરેતરં ગહેત્વા આહટં ભિક્ખં. ઉદ્દિસ્સકતન્તિ ઇદં તુમ્હે ઉદ્દિસ્સ કતન્તિ એવં આરોચિતભિક્ખં. ન નિમન્તનન્તિ અસુકં નામ કુલં વા વીથિં વા ગામં વા પવિસેય્યાથાતિ એવં નિમન્તિતભિક્ખમ્પિ ન સાદિયામિ ન ગણ્હામિ.

ન કુમ્ભિમુખાતિ કુમ્ભિતો ઉદ્ધરિત્વા દિય્યમાનં ભિક્ખં ન ગણ્હામિ. ન કળોપિમુખાતિ કળોપીતિ ઉક્ખલિ વા પચ્છિ વા. તતોપિ ન ગણ્હામિ. કસ્મા? કુમ્ભિકળોપિયો મં નિસ્સાય કટચ્છુના પહારં લભન્તીતિ. ન એળકમન્તરન્તિ ઉમ્મારં અન્તરં કત્વા દિય્યમાનં ન ગણ્હામિ. કસ્મા? અયં મં નિસ્સાય અન્તરકરણં લભતીતિ. દણ્ડમુસલેસુપિ એસેવ નયો. ન દ્વિન્નન્તિ દ્વીસુ ભુઞ્જમાનેસુ એકસ્મિં ઉટ્ઠાય દેન્તે ન ગણ્હામિ. કસ્મા? કબળન્તરાયો હોતીતિ. ન ગબ્ભિનિયાતિઆદીસુ પન ગબ્ભિનિયા કુચ્છિયં દારકો કિલમતિ, પાયન્તિયા દારકસ્સ ખીરન્તરાયો હોતિ, પુરિસન્તરગતાય રતિઅન્તરાયો હોતીતિ ન ગણ્હામિ. ન સંકિત્તીસૂતિ સંકિત્તેત્વા કતભત્તેસુ. દુબ્ભિક્ખસમયે કિર અચેલકસાવકા અચેલકાનં અત્થાય તતો તતો તણ્ડુલાદીનિ સમાદપેત્વા ભત્તં પચન્તિ. ઉક્કટ્ઠાચેલકો તતોપિ ન પટિગ્ગણ્હાતિ.

ન યત્થ સાતિ યત્થ સુનખો પિણ્ડં લભિસ્સામીતિ ઉપટ્ઠિતો હોતિ, તત્થ તસ્સ અદત્વા આહટં ન ગણ્હામિ. કસ્મા? એતસ્સ પિણ્ડન્તરાયો હોતીતિ. સણ્ડસણ્ડચારિનીતિ સમૂહસમૂહચારિની, સચે હિ અચેલકં દિસ્વા ઇમસ્સ ભિક્ખં દસ્સામાતિ માનુસકા ભત્તગેહં પવિસન્તિ. તેસુ ચ પવિસન્તેસુ કળોપિમુખાદીસુ નિલીના મક્ખિકા ઉપ્પતિત્વા સણ્ડસણ્ડા ચરન્તિ. તતો આહટં ભિક્ખં ન ગણ્હામિ. કસ્મા? મં નિસ્સાય મક્ખિકાનં ગોચરન્તરાયો જાતોતિ, અહમ્પિ તથા અકાસિં. ન થુસોદકન્તિ સબ્બસસ્સસમ્ભારેહિ કતં લોણસોવીરકં. એત્થ ચ સુરાપાનમેવ સાવજ્જં, અયં પન સબ્બેસુપિ સાવજ્જસઞ્ઞી.

એકાગારિકોતિ યો એકસ્મિઞ્ઞેવ ગેહે ભિક્ખં લભિત્વા નિવત્તતિ. એકાલોપિકોતિ યો એકેનેવ આલોપેન યાપેતિ. દ્વાગારિકાદીસુપિ એસેવ નયો. એકિસ્સાપિ દત્તિયાતિ એકાય દત્તિયા. દત્તિ નામ એકા ખુદ્દકપાતિ હોતિ, યત્થ અગ્ગભિક્ખં પક્ખિપિત્વા ઠપેન્તિ. એકાહિકન્તિ એકદિવસન્તરિકં. અદ્ધમાસિકન્તિ અદ્ધમાસન્તરિકં. પરિયાયભત્તભોજનન્તિ વારભત્તભોજનં. એકાહવારેન દ્વીહવારેન સત્તાહવારેન અડ્ઢમાસવારેનાતિ એવં દિવસવારેન આભતં ભત્તભોજનં.

સાકભક્ખોતિ અલ્લસાકભક્ખો. સામાકભક્ખોતિ સામાકતણ્ડુલભક્ખો. નીવારાદીસુ નીવારા નામ તાવ અરઞ્ઞે સયંજાતવીહિજાતિ. દદ્દુલન્તિ ચમ્મકારેહિ ચમ્મં લિખિત્વા છડ્ડિતકસટં. હટં વુચ્ચતિ સિલેસોપિ સેવાલોપિ કણિકારાદિરુક્ખનિય્યાસોપિ. કણન્તિ કુણ્ડકં. આચામોતિ ભત્તઉક્ખલિકાય લગ્ગો ઝામઓદનો, તં છડ્ડિતટ્ઠાને ગહેત્વા ખાદતિ. ‘‘ઓદનકઞ્જિય’’ન્તિપિ વદન્તિ. પિઞ્ઞાકાદયો પાકટા એવ. પવત્તફલભોજીતિ પતિતફલભોજી.

સાણાનીતિ સાણવાકચોળાનિ. મસાણાનીતિ મિસ્સકચોળાનિ. છવદુસ્સાનીતિ મતસરીરતો છડ્ડિતવત્થાનિ. એરકતિણાદીનિ વા ગન્થેત્વા કતનિવાસનાનિ. પંસુકૂલાનીતિ પથવિયં છડ્ડિતનન્તકાનિ. તિરિતાનીતિ રુક્ખત્તચવત્થાનિ. અજિનન્તિ અજિનમિગચમ્મં. અજિનક્ખિપન્તિ તદેવ મજ્ઝે ફાલિતં. સખુરકન્તિપિ વદન્તિ. કુસચીરન્તિ કુસતિણં ગન્થેત્વા કતચીરં. વાકચીરફલકચીરેસુપિ એસેવ નયો. કેસકમ્બલન્તિ મનુસ્સકેસેહિ કતકમ્બલં. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘યાનિ કાનિચિ, ભિક્ખવે, તન્તાવુતાનં વત્થાનં, કેસકમ્બલો તેસં પટિકુટ્ઠો અક્ખાયતિ. કેસકમ્બલો, ભિક્ખવે, સીતે સીતો, ઉણ્હે ઉણ્હો, દુબ્બણ્ણો દુગ્ગન્ધો દુક્ખસમ્ફસો’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૩૮). વાલકમ્બલન્તિ અસ્સવાલાદીહિ કતકમ્બલં. ઉલૂકપક્ખકન્તિ ઉલૂકપત્તાનિ ગન્થેત્વા કતનિવાસનં. ઉબ્ભટ્ઠકોતિ ઉદ્ધં ઠિતકો. ઉક્કુટિકપ્પધાનમનુયુત્તોતિ ઉક્કુટિકવીરિયં અનુયુત્તો, ગચ્છન્તોપિ ઉક્કુટિકોવ હુત્વા ઉપ્પતિત્વા ઉપ્પતિત્વા ગચ્છતિ. કણ્ટકાપસ્સયિકોતિ અયકણ્ટકે વા પકતિકણ્ટકે વા ભૂમિયં કોટ્ટેત્વા તત્થ ચમ્મં અત્થરિત્વા ઠાનચઙ્કમાદીનિ કરોમીતિ દસ્સેતિ. સેય્યન્તિ સયન્તોપિ તત્થેવ સેય્યં કપ્પેમિ. સાયં તતિયમસ્સાતિ સાયતતિયકં. પાતો મજ્ઝન્હિકે સાયન્તિ દિવસસ્સ તિક્ખત્તું પાપં પવાહેસ્સામીતિ ઉદકોરોહનાનુયોગં અનુયુત્તો વિહરામીતિ દસ્સેતિ.

૧૫૬. નેકવસ્સગણિકન્તિ નેકવસ્સગણસઞ્જાતં. રજોજલ્લન્તિ રજમલં, ઇદં અત્તનો રજોજલ્લકવતસમાદાનકાલં સન્ધાય વદતિ. જેગુચ્છિસ્મિન્તિ પાપજિગુચ્છનભાવે. યાવ ઉદકબિન્દુમ્હિપીતિ યાવ ઉદકથેવકેપિ મમ દયા પચ્ચુપટ્ઠિતા હોતિ, કો પન વાદો અઞ્ઞેસુ સક્ખરકઠલદણ્ડકવાલિકાદીસુ. તે કિર ઉદકબિન્દું ચ એતે ચ સક્ખરકઠલાદયો ખુદ્દકપાણાતિ પઞ્ઞપેન્તિ. તેનાહ ‘‘યાવ ઉદકબિન્દુમ્હિપિ મે દયા પચ્ચુપટ્ઠિતા હોતી’’તિ. ઉદકબિન્દુમ્પિ ન હનામિ ન વિનાસેમિ, કિં કારણા. માહં ખુદ્દકે પાણે વિસમગતે સઙ્ઘાતં આપાદેસિન્તિ. નિન્નથલતિણગ્ગરુક્ખસાખાદીસુ વિસમટ્ઠાને ગતે ઉદકબિન્દુસઙ્ખાતે ખુદ્દકપાણે સઙ્ઘાતં વધં મા આપાદેસિન્તિ. એતમત્થં ‘‘સતોવ અભિક્કમામી’’તિ દસ્સેતિ. અચેલકેસુ કિર ભૂમિં અક્કન્તકાલતો પભુતિ સીલવા નામ નત્થિ. ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તાપિ દુસ્સીલાવ હુત્વા ગચ્છન્તિ, ઉપટ્ઠાકાનં ગેહે ભુઞ્જન્તાપિ દુસ્સીલાવ હુત્વા ભુઞ્જન્તિ. આગચ્છન્તાપિ દુસ્સીલાવ હુત્વા આગચ્છન્તિ. યદા પન મોરપિઞ્છેન ફલકં સમ્મજ્જિત્વા સીલં અધિટ્ઠાય નિસીદન્તિ, તદા સીલવન્તા નામ હોન્તિ.

વનકમ્મિકન્તિ કન્દમૂલફલાફલાદીનં અત્થાય વને વિચરન્તં. વનેન વનન્તિ વનતો વનં, એસ નયો સબ્બત્થ. સંપતામીતિ ગચ્છામિ. આરઞ્ઞકોતિ અરઞ્ઞે જાતવુદ્ધો, ઇદં અત્તનો આજીવકકાલં સન્ધાય વદતિ. બોધિસત્તો કિર પાસણ્ડપરિગ્ગણ્હણત્થાય તં પબ્બજ્જં પબ્બજિ, નિરત્થકભાવં પન ઞત્વાપિ ન ઉપ્પબ્બજ્જિતો, બોધિસત્તા હિ યં યં ઠાનં ઉપેન્તિ, તતો અનિવત્તિતધમ્મા હોન્તિ, પબ્બજિત્વા પન મા મં કોચિ અદ્દસાતિ તતોવ અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો. તેનેવાહ ‘‘મા મં તે અદ્દસંસુ અહઞ્ચ મા તે અદ્દસ’’ન્તિ.

ગોટ્ઠાતિ ગોવજા. પટ્ઠિતગાવોતિ નિક્ખન્તગાવો. તત્થ ચતુક્કુણ્ડિકોતિ વનન્તેયેવ ઠિતો ગોપાલકાનં ગાવીહિ સદ્ધિં અપગતભાવં દિસ્વા દ્વે હત્થે દ્વે ચ જણ્ણુકાનિ ભૂમિયં ઠપેત્વા એવં ચતુક્કુણ્ડિકો ઉપસઙ્કમિત્વાતિ અત્થો. તાનિ સુદં આહારેમીતિ મહલ્લકવચ્છકાનં ગોમયાનિ કસટાનિ નિરોજાનિ હોન્તિ, તસ્મા તાનિ વજ્જેત્વા યાનિ તરુણવચ્છકાનં ખીરપાનેનેવ વડ્ઢન્તાનં સઓજાનિ ગોમયાનિ તાનિ કુચ્છિપૂરં ખાદિત્વા પુન વનસણ્ડમેવ પવિસતિ. તં સન્ધાયાહ ‘‘તાનિ સુદં આહારેમી’’તિ. યાવકીવઞ્ચ મેતિ યત્તકં કાલં મમ સકં મુત્તકરીસં અપરિક્ખીણં હોતિ. યાવ મે દ્વારવળઞ્જો પવત્તિત્થ, તાવ તદેવ આહારેમીતિ અત્થો. કાલે પન ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે પરિક્ખીણમંસલોહિતો ઉપચ્છિન્નદ્વારવળઞ્જો વચ્છકાનં ગોમયાનિ આહારેમિ. મહાવિકટભોજનસ્મિન્તિ મહન્તે વિકટભોજને, અપકતિભોજનેતિ અત્થો.

૧૫૭. તત્રાસ્સુદં, સારિપુત્ત, ભિંસનકસ્સ વનસણ્ડસ્સ ભિંસનકતસ્મિં હોતીતિ. તત્રાતિ પુરિમવચનાપેક્ખનં. સુદન્તિ પદપૂરણમત્તે નિપાતો. સારિપુત્તાતિ આલપનં. અયં પનેત્થ અત્થયોજના – તત્રાતિ યં વુત્તં અઞ્ઞતરં ભિંસનકં વનસણ્ડન્તિ, તત્ર યો સો ભિંસનકો વનસણ્ડો વુત્તો, તસ્સ ભિંસનકસ્સ વનસણ્ડસ્સ ભિંસનકતસ્મિં હોતિ, ભિંસનકકિરિયાય હોતીતિ અત્થો. કિં હોતિ? ઇદં હોતિ, યો કોચિ અવીતરાગો…પે… લોમાનિ હંસન્તીતિ.

અથ વા તત્રાતિ સામિઅત્થે ભુમ્મં. સુ ઇતિ નિપાતો. કિં સુ નામ તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણાતિઆદીસુ વિય. ઇદન્તિ અધિપ્પેતમત્થં પચ્ચક્ખં વિય કત્વા દસ્સનવચનં. સુદન્તિ સુ ઇદં, સન્ધિવસેન ઇકારલોપો વેદિતબ્બો. ચક્ખુન્દ્રિયં ઇત્થિન્દ્રિયં અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં કિં સૂધવિત્તન્તિઆદીસુ વિય. અયં પનેત્થ અત્થયોજના, તસ્સ, સારિપુત્ત, ભિંસનકસ્સ વનસણ્ડસ્સ ભિંસનકતસ્મિં ઇદંસુ હોતીતિ. ભિંસનકતસ્મિન્તિ ભિંસનકભાવેતિ અત્થો. એકસ્સ તકારસ્સ લોપો દટ્ઠબ્બો. ‘‘ભિંસનકત્તસ્મિ’’ન્તિયેવ વા પાઠો, ભિંસનકતાય ઇતિ વા વત્તબ્બે લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતો, નિમિત્તત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. તસ્મા એવં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો, ભિંસનકભાવે ઇદંસુ હોતિ, ભિંસનકભાવનિમિત્તં ભિંસનકભાવહેતુ, ભિંસનકભાવપચ્ચયા ઇદંસુ હોતિ. યો કોચિ અવીતરાગો તં વનસણ્ડં પવિસતિ. યેભુય્યેન લોમાનિ હંસન્તિ બહુતરાનિ લોમાનિ હંસન્તિ, ઉદ્ધં મુખાનિ સૂચિસદિસાનિ કણ્ટકસદિસાનિ ચ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, અપ્પાનિ ન હંસન્તિ, બહુતરાનં વા સત્તાનં હંસન્તિ, અપ્પકાનં અતિસૂરપુરિસાનં ન હંસન્તીતિ.

અન્તરટ્ઠકાતિ માઘમાસસ્સ અવસાને ચતસ્સો, ફગ્ગુણમાસસ્સ આદિમ્હિ ચતસ્સોતિ એવં ઉભિન્નં અન્તરે અટ્ઠરત્તિ. અબ્ભોકાસેતિ મહાસત્તો હિમપાતસમયે રત્તિં અબ્ભોકાસે વિહરતિ, અથસ્સ લોમકૂપેસુ આવુતમુત્તા વિય હિમબિન્દૂનિ તિટ્ઠન્તિ, સરીરં સેતદુકૂલપારુતં વિય હોતિ. દિવા વનસણ્ડેતિ દિવા હિમબિન્દૂસુ સૂરિયાતપસમ્ફસ્સેન વિગતેસુ અસ્સાસોપિ ભવેય્ય, અયં પન સૂરિયે ઉગ્ગચ્છન્તેયેવ વનસણ્ડં પવિસતિ, તત્રાપિસ્સ સૂરિયાતપેન પગ્ઘરન્તં હિમં સરીરેયેવ પતતિ. દિવા અબ્ભોકાસે વિહરામિ રત્તિં વનસણ્ડેતિ ગિમ્હકાલે કિરેસ દિવા અબ્ભોકાસે વિહાસિ, તેનસ્સ કચ્છેહિ સેદધારા મુચ્ચિંસુ, રત્તિં અસ્સાસો ભવેય્ય, અયં પન સૂરિયે અત્થં ગચ્છન્તેયેવ વનસણ્ડં પવિસતિ. અથસ્સ દિવા ગહિતઉસ્મે વનસણ્ડે અઙ્ગારકાસુયં પક્ખિત્તો વિય અત્તભાવો પરિદય્હિત્થ. અનચ્છરિયાતિ અનુઅચ્છરિયા. પટિભાસીતિ ઉપટ્ઠાસિ.

સોતત્તોતિ દિવા આતપેન રત્તિં વનઉસ્માય સુતત્તો. સોસિન્નોતિ રત્તિં હિમેન દિવા હિમોદકેન સુટ્ઠુ તિન્તો. ભિંસનકેતિ ભયજનકે. નગ્ગોતિ નિચ્ચેલો. નિવાસનપારુપને હિ સતિ સીતં વા ઉણ્હં વા ન અતિબાધેય્ય, તમ્પિ મે નત્થીતિ દસ્સેતિ. ન ચગ્ગિમાસિનોતિ અગ્ગિમ્પિ ન ઉપગતો. એસનાપસુતોતિ સુદ્ધિએસનત્થાય પસુતો, પયુત્તો. મુનીતિ, તદા અત્તાનં મુનીતિ કત્વા કથેતિ.

છવટ્ઠિકાનીતિ ઉપડ્ઢદડ્ઢાનિ અટ્ઠીનિ. ઉપધાયાતિ યથા સીસૂપધાનઞ્ચ પાદૂપધાનઞ્ચ પઞ્ઞાયતિ, એવં સન્થરિત્વા તત્થ સેય્યં કપ્પેમીતિ દસ્સેતિ. ગામણ્ડલાતિ ગોપાલદારકા. તે કિર બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, સુમેધ, ત્વં ઇમસ્મિં ઠાને કસ્મા નિસિન્નો, કથેહીતિ વદન્તિ. બોધિસત્તો અધોમુખો નિસીદતિ, ન કથેતિ. અથ નં તે અકથેતું ન દસ્સામાતિ પરિવારેત્વા ઓટ્ઠુભન્તિ સરીરે ખેળં પાતેન્તિ. બોધિસત્તો એવમ્પિ ન કથેતિ. અથ નં ત્વં ન કથેસીતિ ઓમુત્તેન્તિ પસ્સાવમસ્સ ઉપરિ વિસ્સજ્જેન્તિ. બોધિસત્તો એવમ્પિ ન કથેતિયેવ. તતો નં કથેહિ કથેહીતિ પંસુકેન ઓકિરન્તિ. બોધિસત્તો એવમ્પિ ન કથેતિયેવ. અથસ્સ ન કથેસીતિ દણ્ડકસલાકા ગહેત્વા કણ્ણસોતેસુ પવેસેન્તિ. બોધિસત્તો દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના અધિવાસેન્તો કસ્સચિ કિઞ્ચિ ન કરિસ્સામીતિ મતકો વિય અચ્છતિ. તેનાહ ‘‘ન ખો પનાહં, સારિપુત્ત, અભિજાનામિ તેસુ પાપકં ચિત્તં ઉપ્પાદેતા’’તિ. ન મયા તેસુ પાપકં ચિત્તમ્પિ ઉપ્પાદિતન્તિ અત્થો. ઉપેક્ખાવિહારસ્મિં હોતીતિ ઉપેક્ખાવિહારો હોતિ. વિહારો એવ હિ વિહારસ્મિન્તિ વુત્તો. તેનેવ ચ ‘‘ઇદંસુ મે’’તિ એત્થાપિ અયંસુ મેતિ એવં અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમિના નયેન અઞ્ઞાનિપિ એવરૂપાનિ પદાનિ વેદિતબ્બાનિ. ઇમિના ઇતો એકનવુતિકપ્પે પૂરિતં ઉપેક્ખાવિહારં દસ્સેતિ. યં સન્ધાયાહ –

‘‘સુખપત્તો ન રજ્જામિ, દુક્ખે ન હોમિ દુમ્મનો;

સબ્બત્થ તુલિતો હોમિ, એસા મે ઉપેક્ખાપારમી’’તિ.

દુક્કરકારિકાદિસુદ્ધિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આહારસુદ્ધિવણ્ણના

૧૫૮. આહારેન સુદ્ધીતિ કોલાદિના એકચ્ચેન પરિત્તકઆહારેન સક્કા સુજ્ઝિતુન્તિ એવંદિટ્ઠિનો હોન્તિ. એવમાહંસૂતિ એવં વદન્તિ. કોલેહીતિ પદરેહિ. કોલોદકન્તિ કોલાનિ મદ્દિત્વા કતપાનકં. કોલવિકતિન્તિ કોલસાળવકોલપૂવકોલગુળાદિકોલવિકારં. એતપરમોતિ એતં પમાણં પરમં અસ્સાતિ એતપરમો. તદા એકનવુતિકપ્પમત્થકે પન ન બેલુવપક્કતાલપક્કપમાણો કોલો હોતિ, યં એતરહિ કોલસ્સ પમાણં, એત્તકોવ હોતીતિ અત્થો.

૧૫૯. અધિમત્તકસિમાનન્તિ અતિવિય કિસભાવં. આસીતિકપબ્બાનિ વા કાળપબ્બાનિ વાતિ યથા આસીતિકવલ્લિયા વા કાળવલ્લિયા વા સન્ધિટ્ઠાનેસુ મિલાયિત્વા મજ્ઝે ઉન્નતુન્નતાનિ હોન્તિ, એવં મય્હં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ હોન્તીતિ દસ્સેતિ. ઓટ્ઠપદન્તિ યથા ઓટ્ઠસ્સ પદં મજ્ઝે ગમ્ભીરં હોતિ, એવમેવં બોધિસત્તસ્સ મિલાતે મંસલોહિતે વચ્ચદ્વારસ્સ અન્તોપવિટ્ઠત્તા આનિસદં મજ્ઝે ગમ્ભીરં હોતિ. અથસ્સ ભૂમિયં નિસિન્નટ્ઠાનં સરપોઙ્ખેન અક્કન્તં વિય મજ્ઝે ઉન્નતં હોતિ. વટ્ટનાવળીતિ યથા રજ્જુયા આવુનિત્વા કતા વટ્ટનાવળી વટ્ટનાનં અન્તરન્તરા નિન્ના હોતિ, વટ્ટનટ્ઠાનેસુ ઉન્નતા, એવં પિટ્ઠિકણ્ટકો ઉન્નતાવનતો હોતિ, જરસાલાય ગોપાનસિયોતિ જિણ્ણસાલાય ગોપાનસિયો, તા વંસતો મુચ્ચિત્વા મણ્ડલે પતિટ્ઠહન્તિ, મણ્ડલતો મુચ્ચિત્વા ભૂમિયન્તિ; એવં એકા ઉપરિ હોતિ, એકા હેટ્ઠાતિ ઓલુગ્ગવિલુગ્ગા ભવન્તિ. બોધિસત્તસ્સ પન ન એવં ફાસુળિયો, તસ્સ હિ લોહિતે છિન્ને મંસે મિલાતે ફાસુળન્તરેહિ ચમ્માનિ હેટ્ઠા ઓતિણ્ણાનિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

ઓક્ખાયિકાતિ હેટ્ઠા અનુપવિટ્ઠા. તસ્સ કિર લોહિતે છિન્ને મંસે મિલાતે અક્ખિઆવાટકા મત્થલુઙ્ગં આહચ્ચ અટ્ઠંસુ, તેનસ્સ એવરૂપા અક્ખિતારકા અહેસું. આમકચ્છિન્નોતિ અતિતરુણકાલે છિન્નો, સો હિ વાતાતપેન સંફુસતિ ચેવ મિલાયતિ ચ. યાવસ્સુ મે, સારિપુત્તાતિ, સારિપુત્ત, મય્હં ઉદરચ્છવિ યાવ પિટ્ઠિકણ્ટકં અલ્લીના હોતિ. અથ વા યાવસ્સુ મે, સારિપુત્ત, ભારિયભારિયા અહોસિ દુક્કરકારિકા, મય્હં ઉદરચ્છવિ યાવ પિટ્ઠિકણ્ટકં અલ્લીના અહોસીતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. પિટ્ઠિકણ્ટકંયેવ પરિગ્ગણ્હામીતિ સહઉદરચ્છવિં ગણ્હામિ. ઉદરચ્છવિંયેવ પરિગ્ગણ્હામીતિ સહપિટ્ઠિકણ્ટકં ગણ્હામિ. અવકુજ્જો પપતામીતિ તસ્સ હિ ઉચ્ચારપસ્સાવત્થાય નિસિન્નસ્સ પસ્સાવો નેવ નિક્ખમતિ, વચ્ચં પન એકં દ્વે કટકટ્ઠિમત્તં નિક્ખમતિ. બલવદુક્ખં ઉપ્પાદેતિ. સરીરતો સેદા મુચ્ચન્તિ, તત્થેવ અવકુજ્જો ભૂમિયં પતતિ. તેનાહ ‘‘અવકુજ્જો પપતામી’’તિ. તમેવ કાયન્તિ તં એકનવુતિકપ્પમત્થકે કાયં. મહાસચ્ચકસુત્તે પન પચ્છિમભવિકકાયં સન્ધાય ઇમમેવ કાયન્તિ આહ. પૂતિમૂલાનીતિ મંસે વા લોહિતે વા સતિ તિટ્ઠન્તિ. તસ્સ પન અભાવે ચમ્મખણ્ડે લોમાનિ વિય હત્થેયેવ લગ્ગન્તિ, તં સન્ધાયાહ ‘‘પૂતિમૂલાનિ લોમાનિ કાયસ્મા પતન્તી’’તિ.

અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસન્તિ અરિયભાવં કાતું સમત્થં લોકુત્તરમગ્ગં. ઇમિસ્સાયેવ અરિયાય પઞ્ઞાયાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય અનધિગમા. યાયં અરિયાતિ યા અયં મગ્ગપઞ્ઞા અધિગતા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા એતરહિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય અધિગતત્તા મગ્ગપઞ્ઞા અધિગતા, એવં એકનવુતિકપ્પમત્થકે વિપસ્સનાપઞ્ઞાય અનધિગતત્તા લોકુત્તરમગ્ગપઞ્ઞં નાધિગતોસ્મીતિ, મજ્ઝિમભાણકત્થેરા પનાહુ, ઇમિસ્સાયેવાતિ વુત્તપઞ્ઞાપિ યાયં અરિયાતિ વુત્તપઞ્ઞાપિ મગ્ગપઞ્ઞાયેવ. અથ ને ભિક્ખૂ આહંસુ ‘‘એવં સન્તે મગ્ગસ્સ અનધિગતત્તા મગ્ગં નાધિગતોસ્મીતિ ઇદં વુત્તં હોતિ, ભન્તે’’તિ. આવુસો, કિઞ્ચાપિ દીપેતું ન સક્કોમિ, દ્વેપિ પન મગ્ગપઞ્ઞાયેવાતિ, એતદેવ ચેત્થ યુત્તં. ઇતરથા હિ યા અયન્તિ નિદ્દેસો અનનુરૂપો સિયા.

આહારસુદ્ધિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સંસારસુદ્ધિઆદિવણ્ણના

૧૬૦. સંસારેન સુદ્ધીતિ બહુકં સંસરિત્વા સુજ્ઝન્તીતિ વદન્તિ. ઉપપત્તિયા સુદ્ધીતિ બહુકં ઉપપજ્જિત્વા સુજ્ઝન્તીતિ વદન્તિ. આવાસેન સુદ્ધીતિ બહૂસુ ઠાનેસુ વસિત્વા સુજ્ઝન્તીતિ વદન્તિ. તીસુપિ ઠાનેસુ સંસરણકવસેન સંસારો. ઉપપજ્જનકવસેન ઉપપત્તિ. વસનકવસેન આવાસોતિ ખન્ધાયેવ વુત્તા. યઞ્ઞેનાતિ બહુયાગે યજિત્વા સુજ્ઝન્તીતિ વદન્તિ. મુદ્ધાવસિત્તેનાતિ તીહિ સઙ્ખેહિ ખત્તિયાભિસેકેન મુદ્ધનિ અભિસિત્તેન. અગ્ગિપારિચરિયાયાતિ બહુઅગ્ગિપરિચરણેન સુજ્ઝન્તીતિ વદન્તિ.

૧૬૧. દહરોતિ તરુણો. યુવાતિ યોબ્બનેન સમન્નાગતો. સુસુકાળકેસોતિ સુટ્ઠુ કાળકેસો. ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતોતિ ઇમિનાસ્સ યેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો યુવા, તં યોબ્બનં ભદ્દં લદ્ધકન્તિ દસ્સેતિ. પઠમેન વયસાતિ પઠમવયો નામ તેત્તિંસ વસ્સાનિ, તેન સમન્નાગતોતિ અત્થો, પઞ્ઞાવેય્યત્તિયેનાતિ પઞ્ઞાવેય્યત્તિભાવેન. જિણ્ણોતિ જરાજિણ્ણો. વુદ્ધોતિ વડ્ઢિત્વા ઠિતઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગો. મહલ્લકોતિ જાતિમહલ્લકો. અદ્ધગતોતિ બહુઅદ્ધાનં ગતો ચિરકાલાતિક્કન્તો. વયો અનુપ્પત્તોતિ વસ્સસતસ્સ તતિયકોટ્ઠાસં પચ્છિમવયં અનુપ્પત્તો. આસીતિકો મે વયો વત્તતીતિ ઇમં કિર સુત્તં ભગવા પરિનિબ્બાનસંવચ્છરે કથેસિ. તસ્મા એવમાહ. પરમાયાતિ ઉત્તમાય. સતિયાતિઆદીસુ પદસતમ્પિ પદસહસ્સમ્પિ વદન્તસ્સેવ ગહણસમત્થતા સતિ નામ. તદેવ આધારણઉપનિબન્ધનસમત્થતા ગતિ નામ. એવં ગહિતં ધારિતં સજ્ઝાયં કાતું સમત્થવીરિયં ધિતિ નામ. તસ્સ અત્થઞ્ચ કારણઞ્ચ દસ્સનસમત્થતા પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં નામ.

દળ્હધમ્મા ધનુગ્ગહોતિ દળ્હં ધનું ગહેત્વા ઠિતો ઇસ્સાસો. દળ્હધનુ નામ દ્વિસહસ્સથામં વુચ્ચતિ, દ્વિસહસ્સથામં નામ યસ્સ આરોપિતસ્સ જિયાબદ્ધો લોહસીસાદીનં ભારો દણ્ડે ગહેત્વા યાવ કણ્ડપ્પમાણા ઉક્ખિત્તસ્સ પથવિતો મુચ્ચતિ. સિક્ખિતોતિ દસ દ્વાદસ વસ્સાનિ આચરિયકુલે ઉગ્ગહિતસિપ્પો. કતહત્થોતિ કોચિ સિપ્પમેવ ઉગ્ગણ્હાતિ. કતહત્થો ન હોતિ, અયં પન કતહત્થો ચિણ્ણવસીભાવો. કતૂપાસનોતિ રાજકુલાદીસુ દસ્સિતસિપ્પો. લહુકેન અસનેનાતિ અન્તો સુસિરં કત્વા તૂલાદીનિ પૂરેત્વા કતલાખાપરિકમ્મેન સલ્લહુકકણ્ડેન. એવં કતઞ્હિ એકઉસભગામી દ્વે ઉસભાનિ ગચ્છતિ, અટ્ઠઉસભગામી સોળસઉસભાનિ ગચ્છતિ. અપ્પકસિરેનાતિ નિદુક્ખેન. અતિપાતેય્યાતિ અતિક્કમેય્ય. એવં અધિમત્તસતિમન્તોતિ યથા સો ધનુગ્ગહો તં વિદત્થિચતુરઙ્ગુલછાયં સીઘં એવ અતિક્કમેતિ, એવં પદસતમ્પિ પદસહસ્સમ્પિ ઉગ્ગહેતું ઉપધારેતું સજ્ઝાયિતું અત્થકારણાનિ ચ ઉપપરિક્ખિતું સમત્થાતિ અત્થો. અઞ્ઞત્ર અસિતપીતખાયિતસાયિતાતિ અસિતપીતાદીનિ હિ ભગવતાપિ કાતબ્બાનિ હોન્તિ, ભિક્ખૂહિપિ. તસ્મા તેસં કરણમત્તકાલં ઠપેત્વાતિ દસ્સેતિ.

અપરિયાદિન્નાયેવાતિ અપરિક્ખીણાયેવ. સચે હિ એકો ભિક્ખુ કાયાનુપસ્સનં પુચ્છતિ, અઞ્ઞો વેદનાનુપસ્સનં, અઞ્ઞો ચિત્તાનુપસ્સનં, અય્યો ધમ્માનુપસ્સનં. ઇમિના પુટ્ઠં અહં પુચ્છિસ્સામીતિ એકો એકં ન ઓલોકેતિ. એવં સન્તેપિ તેસં વારો પઞ્ઞાયતિ. એવં બુદ્ધાનં પન વારો ન પઞ્ઞાયતિ, વિદત્થિચતુરઙ્ગુલછાયં અતિક્કમતો પુરેતરંયેવ ભગવા ચુદ્દસવિધેન કાયાનુપસ્સનં, નવવિધેન વેદનાનુપસ્સનં, સોળસવિધેન ચિત્તાનુપસ્સનં, પઞ્ચવિધેન ધમ્માનુપસ્સનં કથેતિ. તિટ્ઠન્તુ વા તાવ એતે ચત્તારો. સચે હિ અઞ્ઞે ચત્તારો સમ્મપ્પધાનેસુ, અઞ્ઞે ઇદ્ધિપાદેસુ, અઞ્ઞે પઞ્ચ ઇન્દ્રિયેસુ, અઞ્ઞે પઞ્ચ બલેસુ, અઞ્ઞે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગેસુ, અઞ્ઞે અટ્ઠ મગ્ગઙ્ગેસુ પઞ્હં પુચ્છેય્યું, તમ્પિ ભગવા કથેય્ય. તિટ્ઠન્તુ વા એતે અટ્ઠ. સચે અઞ્ઞે સત્તતિંસ જના બોધિપક્ખિયેસુ પઞ્હં પુચ્છેય્યું, તમ્પિ ભગવા તાવદેવ કથેય્ય. કસ્મા? યાવતા હિ લોકિયમહાજના એકં પદં કથેન્તિ. તાવ આનન્દત્થેરો અટ્ઠ પદાનિ કથેતિ. આનન્દત્થેરે પન એકં પદં કથેન્તેયેવ ભગવા સોળસપદાનિ કથેતિ. કસ્મા? ભગવતો હિ જિવ્હા મુદુકા દન્તાવરણં સુફુસિતં વચનં અગલિતં ભવઙ્ગપરિવાસો લહુકો. તેનાહ ‘‘અપરિયાદિન્નાયેવસ્સ, સારિપુત્ત, તથાગતસ્સ ધમ્મદેસના’’તિ.

તત્થ ધમ્મદસેનાતિ તન્તિઠપના. ધમ્મપદબ્યઞ્જનન્તિ પાળિયા પદબ્યઞ્જનં, તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ બ્યઞ્જનકં અક્ખરં. પઞ્હપટિભાનન્તિ પઞ્હબ્યાકરણં. ઇમિના કિં દસ્સેતિ? તથાગતો પુબ્બે દહરકાલે અક્ખરાનિ સમ્પિણ્ડેત્વા પદં વત્તું સક્કોતિ, પદાનિ સમ્પિણ્ડેત્વા ગાથં વત્તું સક્કોતિ, ચતુઅક્ખરેહિ વા અટ્ઠઅક્ખરેહિ વા સોળસઅક્ખરેહિ વા પદેહિ યુત્તાય ગાથાય અત્થં વત્તું સક્કોતિ. ઇદાનિ પન મહલ્લકકાલે અક્ખરાનિ સમ્પિણ્ડેત્વા પદં વા, પદાનિ સમ્પિણ્ડેત્વા ગાથં વા, ગાથાય અત્થં વા વત્તું ન સક્કોતીતિ એવં નત્થિ. દહરકાલે ચ મહલ્લકકાલે ચ સબ્બમેતં તથાગતસ્સ અપરિયાદિન્નમેવાતિ ઇમં દસ્સેતિ. મઞ્ચકેન ચેપિ મન્તિ ઇદં બુદ્ધબલદીપનત્થમેવ પરિકપ્પેત્વા આહ. દસબલં પન મઞ્ચકે આરોપેત્વા ગામનિગમરાજધાનિયો પરિહરણકાલો નામ નત્થિ. તથાગતા હિ પઞ્ચમે આયુકોટ્ઠાસે ખણ્ડિચ્ચાદીહિ અનભિભૂતા સુવણ્ણવણ્ણસરીરસ્સ વેવણ્ણિયે અનનુપ્પત્તે દેવમનુસ્સાનં પિયમનાપકાલેયેવ પરિનિબ્બાયન્તિ.

૧૬૨. નાગસમાલોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. પઠમબોધિયઞ્હિ વીસતિવસ્સબ્ભન્તરે ઉપવાનનાગિતમેઘિયત્થેરા વિય અયમ્પિ ભગવતો ઉપટ્ઠાકો અહોસિ. બીજયમાનોતિ મન્દમન્દેન તાલવણ્ટવાતેન ભગવતો ઉતુસુખં સમુટ્ઠાપયમાનો. એતદવોચાતિ સકલસુત્તન્તં સુત્વા ભગવતો પુબ્બચરિતં દુક્કરકારકં આગમ્મ પસન્નો એતં ‘‘અચ્છરિયં ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ અચ્છરં પહરિતું યુત્તન્તિ અચ્છરિયં. અભૂતપુબ્બં ભૂતન્તિ અબ્ભુતં. ઉભયેનપિ અત્તનો વિમ્હયમેવ દીપેતિ. કો નામો અયં ભન્તેતિ ઇદં ભદ્દકો વતાયં ધમ્મપરિયાયો, હન્દસ્સ ભગવન્તં આયાચિત્વા નામં ગણ્હાપેમીતિ અધિપ્પાયેન આહ. અથસ્સ ભગવા નામં ગણ્હન્તો તસ્મા તિહ ત્વન્તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો, યસ્મા ઇદં સુત્તં સુત્વા તવ લોમાનિ હટ્ઠાનિ, તસ્મા તિહ ત્વં, નાગસમાલ, ઇમં ધમ્મપરિયાયં ‘‘લોમહંસન પરિયાયો’’ત્વેવ નં ધારેહીતિ.

સંસારસુદ્ધિઆદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાસીહનાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.