૩. નાગવિમાનવણ્ણના

અલઙ્કતા મણિકઞ્ચનાચિતન્તિ નાગવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. તેન સમયેન બારાણસિવાસિની એકા ઉપાસિકા સદ્ધા પસન્ના સીલાચારસમ્પન્ના ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ વત્થયુગં વાયાપેત્વા સુપરિધોતં કારાપેત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો પાદમૂલે ઠપેત્વા એવમાહ ‘‘પટિગ્ગણ્હાતુ, ભન્તે ભગવા, ઇમં વત્થયુગં અનુકમ્પં ઉપાદાય યં મમ અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. ભગવા તં પટિગ્ગહેત્વા તસ્સા ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં દિસ્વા ધમ્મં દેસેસિ, સા દેસનાવસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા ગેહં અગમાસિ. સા ન ચિરસ્સેવ કાલં કત્વા તાવતિંસેસુ ઉપ્પન્ના સક્કસ્સ દેવરાજસ્સ પિયા અહોસિ વલ્લભા યસુત્તરા નામ નામેન. તસ્સા પુઞ્ઞાનુભાવેન હેમજાલસઞ્છન્નો કુઞ્જરવરો નિબ્બત્તિ, તસ્સ ચ ખન્ધે મણિમયો મણ્ડપો, મજ્ઝે સુપઞ્ઞત્તરતનપલ્લઙ્કો નિબ્બત્તિ, દ્વીસુ દન્તેસુ ચસ્સ કમલકુવલયુજ્જલા રમણીયા દ્વે પોક્ખરણિયો પાતુરહેસું. તત્થ પદુમકણ્ણિકાસુ ઠિતા દેવધીતા પગ્ગહિતપઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયા નચ્ચન્તિ ચેવ ગાયન્તિ ચ.

સત્થા બારાણસિયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન સાવત્થિ તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પત્વા તત્ર સુદં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ સા દેવતા અત્તના અનુભુય્યમાનં દિબ્બસમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા તસ્સા કારણં ઉપધારેન્તી ‘‘સત્થુ વત્થયુગદાનકારણ’’ન્તિ ઞત્વા સઞ્જાતસોમનસ્સા ભગવતિ પસાદબહુમાના વન્દિતુકામા અભિક્કન્તાય રત્તિયા હત્થિક્ખન્ધવરગતા આકાસેન આગન્ત્વા તતો ઓતરિત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ એકમન્તં અટ્ઠાસિ. તં આયસ્મા વઙ્ગીસો ભગવતો અનુઞ્ઞાય ઇમાહિ ગાથાહિ પુચ્છિ –

૭૦૫. ‘‘અલઙ્કતા મણિકઞ્ચનાચિતં, સોવણ્ણજાલચિતં મહન્તં;

અભિરુય્હ ગજવરં સુકપ્પિતં, ઇધાગમા વેહાયસં અન્તલિક્ખે.

૭૦૬. ‘‘નાગસ્સ દન્તેસુ દુવેસુ નિમ્મિતા, અચ્છોદકા પદુમિનિયો સુફુલ્લા;

પદુમેસુ ચ તૂરિયગણા પભિજ્જરે, ઇમા ચ નચ્ચન્તિ મનોહરાયો.

૭૦૭. ‘‘દેવિદ્ધિપત્તાસિ મહાનુભાવે, મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ.

૭૦૫. તત્થ અલઙ્કતાતિ સબ્બાભરણવિભૂસિતા. મણિકઞ્ચનાચિતન્તિ તેહિ દિબ્બમાનેહિ મણિસુવણ્ણેહિ આચિતં. સોવણ્ણજાલચિતન્તિ હેમજાલસઞ્છન્નં. મહન્તન્તિ વિપુલં. સુકપ્પિતન્તિ ગમનસન્નાહવસેન સુટ્ઠુ સન્નદ્ધં. વેહાયસન્તિ વેહાયસભૂતે હત્થિપિટ્ઠે. અન્તલિક્ખેતિ આકાસે, ‘‘અલઙ્કતમણિકઞ્ચનાચિત’’ન્તિપિ પાઠો. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – દેવતે, ત્વં સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કતા અલઙ્કતમણિકઞ્ચનાચિતં, અતિવિય દિબ્બમાનેહિ મણીહિ કઞ્ચનેહિ ચ અલઙ્કરણવસેન ખચિતં, હેમજાલેહિ કુમ્ભાલઙ્કારાદિભેદેહિ હત્થાલઙ્કારેહિ ચિતં આમુત્તં મહન્તં અતિવિય બ્રહન્તં ઉત્તમં ગજં આરુય્હ હત્થિપિટ્ઠિયા નિસિન્ના આકાસેનેવ ઇધ અમ્હાકં સન્તિકં આગતાતિ.

૭૦૬. નાગસ્સ દન્તેસુ દુવેસુ નિમ્મિતાતિ એરાવણસ્સ વિય નાગરાજસ્સ ઇમસ્સ દ્વીસુ દન્તેસુ દ્વે પોક્ખરણિયો સુચરિતસિપ્પિના સુટ્ઠુ વિરચિતા. તૂરિયગણાતિ પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયસમૂહા. પભિજ્જરેતિ દ્વાદસન્નં લયભેદાનં વસેન પભેદં ગચ્છન્તિ. ‘‘પવજ્જરે’’તિ ચ પઠન્તિ, પકારેહિ વાદીયન્તીતિ અત્થો.

એવં થેરેન પુટ્ઠા દેવતા ઇમાહિ ગાથાહિ વિસ્સજ્જેસિ –

૭૦૮. ‘‘બારાણસિયં ઉપસઙ્કમિત્વા, બુદ્ધસ્સહં વત્થયુગં અદાસિં;

પાદાનિ વન્દિત્વા છમા નિસીદિં, વિત્તા ચહં અઞ્જલિકં અકાસિં.

૭૦૯. ‘‘બુદ્ધો ચ મે કઞ્ચનસન્નિભત્તચો, અદેસયિ સમુદયદુક્ખનિચ્ચતં;

અસઙ્ખતં દુક્ખનિરોધસસ્સતં, મગ્ગં અદેસયિ યતો વિજાનિસં.

૭૧૦. ‘‘અપ્પાયુકી કાલકતા તતો ચુતા, ઉપપન્ના તિદસગણં યસસ્સિની;

સક્કસ્સહં અઞ્ઞતરા પજાપતિ, યસુત્તરા નામ દિસાસુ વિસ્સુતા’’તિ.

૭૦૮-૯. તત્થ છમાતિ ભૂમિયં. ભુમ્મત્થે હિ ઇદં પચ્ચત્તવચનં. વિત્તાતિ તુટ્ઠા. યતોતિ યતો સત્થુ સામુક્કંસિકધમ્મદેસનતો. વિજાનિસન્તિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિં.

૭૧૦. અપ્પાયુકીતિ ‘‘ઈદિસં નામ ઉળારં પુઞ્ઞં કત્વા ન તયા એતસ્મિં દુક્ખબહુલે મનુસ્સત્તભાવે એવં ઠાતબ્બ’’ન્તિ સઞ્જાતાભિસન્ધિના વિય પરિક્ખયં ગતેન કમ્મુના અપ્પાયુકા સમાના. અઞ્ઞતરા પજાપતીતિ સોળસસહસ્સાનં મહેસીનં અઞ્ઞતરા. દિસાસુ વિસ્સુતાતિ દ્વીસુ દેવલોકેસુ સબ્બદિસાસુ પાકટા પઞ્ઞાતા. સેસં વુત્તનયમેવ.

નાગવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.