૪. મઞ્જિટ્ઠકવગ્ગો

૧. મઞ્જિટ્ઠકવિમાનવણ્ણના

મઞ્જિટ્ઠકવગ્ગે મઞ્જિટ્ઠકે વિમાનસ્મિન્તિ મઞ્જિટ્ઠકવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને. તત્થ અઞ્ઞતરો ઉપાસકો ભગવન્તં નિમન્તેત્વા અનન્તરવિમાને વુત્તનયેનેવ મણ્ડપં સજ્જેત્વા તત્થ નિસિન્નં સત્થારં પૂજેત્વા દાનં દેતિ. તેન ચ સમયેન અઞ્ઞતરા કુલદાસી અન્ધવને સુપુપ્ફિતં સાલરુક્ખં દિસ્વા તત્થ પુપ્ફાનિ ગહેત્વા હીરેહિ આવુણિત્વા વટંસકે કત્વા પુન બહૂનિ મુત્તપુપ્ફાનિ અગ્ગપુપ્ફાનિ ચ ગહેત્વા નગરં પવિટ્ઠા. તસ્મિં મણ્ડપે યુગન્ધરપબ્બતકુચ્છિં ઓભાસયમાનં બાલસૂરિયં વિય છબ્બણ્ણબુદ્ધરંસિયો વિસ્સજ્જેત્વા નિસિન્નં, ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તા તેહિ પુપ્ફેહિ પૂજેન્તી વટંસકાનિ આસનસ્સ સમન્તતો ઠપેત્વા ઇતરાનિ ચ પુપ્ફાનિ ઓકિરિત્વા સક્કચ્ચં વન્દિત્વા તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા અગમાસિ. સા અપરભાગે કાલં કત્વા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિ, તત્થ તસ્સા રત્તફલિકમયં વિમાનં, તસ્સ ચ પુરતો સુવણ્ણવાલુકાસન્થતભૂમિભાગં મહન્તં સાલવનં પાતુરહોસિ. સા યદા વિમાનતો નિક્ખમિત્વા સાલવનં પવિસતિ, તદા સાલસાખા ઓનમિત્વા તસ્સા ઉપરિ કુસુમાનિ ઓકિરન્તિ. તં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો હેટ્ઠા વુત્તનયેન ઉપગન્ત્વા ઇમાહિ ગાથાહિ કતકમ્મં પુચ્છિ –

૬૮૯. ‘‘મઞ્જિટ્ઠકે વિમાનસ્મિં, સોણ્ણવાલુકસન્થતે;

પઞ્ચઙ્ગિકેન તૂરિયેન, રમસિ સુપ્પવાદિતે.

૬૯૦. ‘‘તમ્હા વિમાના ઓરુય્હ, નિમ્મિતા રતનામયા;

ઓગાહસિ સાલવનં, પુપ્ફિતં સબ્બકાલિકં.

૬૯૧. ‘‘યસ્સ યસ્સેવ સાલસ્સ, મૂલે તિટ્ઠસિ દેવતે;

સો સો મુઞ્ચતિ પુપ્ફાનિ, ઓનમિત્વા દુમુત્તમો.

૬૯૨. ‘‘વાતેરિતં સાલવનં, આધુતં દિજસેવિતં;

વાતિ ગન્ધો દિસા સબ્બા, રુક્ખો મઞ્જૂસકો યથા.

૬૯૩. ‘‘ઘાયસે તં સુચિગન્ધં, રૂપં પસ્સસિ અમાનુસં;

દેવતે પુચ્છિતાચિક્ખ, કિસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલ’’ન્તિ.

૬૮૯. તત્થ મઞ્જિટ્ઠકે વિમાનસ્મિન્તિ રત્તફલિકમયે વિમાને. સિન્દુવારકણવીરમકુલસદિસવણ્ણઞ્હિ ‘‘મઞ્જિટ્ઠક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સોણ્ણવાલુકસન્થતેતિ સમન્તતો વિપ્પકિણ્ણાહિ સુવણ્ણવાલુકાહિ સન્થતભૂમિભાગે. રમસિ સુપ્પવાદિતેતિ સુટ્ઠુ પવાદિતેન પઞ્ચઙ્ગિકેન તૂરિયેન અભિરમસિ.

૬૯૦. નિમિત્તા રતનામયાતિ તવ સુચરિતસિપ્પિના અભિનિમ્મિતા રતનમયા વિમાના. ઓગાહસીતિ પવિસસિ. સબ્બકાલિકન્તિ સબ્બકાલે સુખં સબ્બઉતુસપ્પાયં, સબ્બકાલે પુપ્ફનકં વા.

૬૯૨. વાતેરિતન્તિ યથા પુપ્ફાનિ ઓકિરન્તિ, એવં વાતેન ઈરિતં ચલિતં. આધુતન્તિ મન્દેન માલુતેન સણિકસણિકં વિધૂપયમાનં. દિજસેવિતન્તિ મયૂરકોકિલાદિસકુણસઙ્ઘેહિ ઉપસેવિતં.

એવં થેરેન પુટ્ઠા સા દેવતા ઇમાહિ ગાથાહિ બ્યાકાસિ –

૬૯૪. ‘‘અહં મનુસ્સેસુ મનુસ્સભૂતા, દાસી અયિરકુલે અહું;

બુદ્ધં નિસિન્નં દિસ્વાન, સાલપુપ્ફેહિ ઓકિરિં.

૬૯૫. ‘‘વટંસકઞ્ચ સુકતં, સાલપુપ્ફમયં અહં;

બુદ્ધસ્સ ઉપનામેસિં, પસન્ના સેહિ પાણિભિ.

૬૯૬. ‘‘તાહં કમ્મં કરિત્વાન, કુસલં બુદ્ધવણ્ણિતં;

અપેતસોકા સુખિતા, સમ્પમોદામનામયા’’તિ.

૬૯૪-૫. તત્થ અયિરકુલેતિ અય્યકુલે, સામિકગેહેતિ અત્થો. અહુન્તિ અહોસિં. ઓકિરિન્તિ પુપ્ફેહિ વિપ્પકિરિં. ઉપનામેસિન્તિ પૂજાવસેન ઉપનામેસિં. સેસં વુત્તનયમેવ.

અથાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો સપરિવારાય તસ્સા દેવતાય ધમ્મં દેસેત્વા મનુસ્સલોકં આગન્ત્વા ભગવતો તમત્થં નિવેદેસિ. ભગવા તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તમહાજનસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. દેસના સદેવકસ્સ લોકસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

મઞ્જિટ્ઠકવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પભસ્સરવિમાનવણ્ણના

પભસ્સરવરવણ્ણનિભેતિ પભસ્સરવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા રાજગહે વિહરતિ. તેન ચ સમયેન રાજગહે અઞ્ઞતરો ઉપાસકો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરે અભિપ્પસન્નો હોતિ. તસ્સેકા ધીતા સદ્ધા પસન્ના, સાપિ થેરે ગરુચિત્તીકારબહુલા હોતિ. અથેકદિવસં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો રાજગહે પિણ્ડાય ચરન્તો તં કુલં ઉપસઙ્કમિ. સા થેરં દિસ્વા સોમનસ્સજાતા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા થેરે તત્થ નિસિન્ને સુમનમાલાય પૂજેત્વા મધુરં ગુળફાણિતં થેરસ્સ પત્તે આકિરિ, થેરો અનુમોદિતુકામો નિસીદિ. સા ઘરાવાસસ્સ બહુકિચ્ચતાય અનોકાસતં પવેદેત્વા ‘‘અઞ્ઞસ્મિં દિવસે ધમ્મં સોસ્સામી’’તિ થેરં વન્દિત્વા ઉય્યોજેસિ. તદહેવ ચ સા કાલં કત્વા તાવતિંસેસુ નિબ્બત્તિ. તં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ઉપસઙ્કમિત્વા ઇમાહિ ગાથાહિ પુચ્છિ –

૬૯૭. ‘‘પભસ્સરવરવણ્ણનિભે, સુરત્તવત્થવસને;

મહિદ્ધિકે ચન્દનરુચિરગત્તે,

કા ત્વં સુભે દેવતે વન્દસે મમં.

૬૯૮. ‘‘પલ્લઙ્કો ચ તે મહગ્ઘો, નાનારતનચિત્તિતો રુચિરો;

યત્થ ત્વં નિસિન્ના વિરોચસિ, દેવરાજારિવ નન્દને વને.

૬૯૯. ‘‘કિં ત્વં પુરે સુચરિતમાચરી ભદ્દે, કિસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકં;

અનુભોસિ દેવલોકસ્મિં, દેવતે પુચ્છિતાચિક્ખ;

કિસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલ’’ન્તિ.

૬૯૭. તત્થ પભસ્સરવરવણ્ણનિભેતિ નિભાતિ દિબ્બતીતિ નિભા, વણ્ણોવ નિભા વણ્ણનિભા, અતિવિય ઓભાસનતો પભસ્સરા છવિદોસાભાવેન વરા ઉત્તમા વણ્ણનિભા એતિસ્સાતિ પભસ્સરવરવણ્ણનિભા. આમન્તનવસેન ‘‘પભસ્સરવરવણ્ણનિભે’’તિ વુત્તં. સુરત્તવત્થવસનેતિ સુટ્ઠુ રત્તવત્થનિવત્થે. ચન્દનરુચિરગત્તેતિ ચન્દનાનુલિત્તં વિય રુચિરગત્તે, ગોસીતચન્દનેન બહલતરાનુલિત્તં વિય સુરત્તમનુઞ્ઞસરીરાવયવેતિ અત્થો, ચન્દનાનુલેપેન વા રુચિરગત્તે.

એવં થેરેન પુટ્ઠા દેવતા ઇમાહિ ગાથાહિ બ્યાકાસિ –

૭૦૦. ‘‘પિણ્ડાય તે ચરન્તસ્સ, માલં ફાણિતઞ્ચ અદદં ભન્તે;

તસ્સ કમ્મસ્સિદં વિપાકં, અનુભોમિ દેવલોકસ્મિં.

૭૦૧. ‘‘હોતિ ચ મે અનુતાપો, અપરદ્ધં દુક્ખિતઞ્ચ મે ભન્તે;

સાહં ધમ્મં નાસ્સોસિં, સુદેસિતં ધમ્મરાજેન.

૭૦૨. ‘‘તં તં વદામિ ભદ્દન્તે, યસ્સ મે અનુકમ્પિયો કોચિ;

ધમ્મેસુ તં સમાદપેથ, સુદેસિતં ધમ્મરાજેન.

૭૦૩. ‘‘યેસં અત્થિ સદ્ધા બુદ્ધે, ધમ્મે ચ સઙ્ઘરતને;

તે મં અતિવિરોચન્તિ, આયુના યસસા સિરિયા.

૭૦૪. ‘‘પતાપેન વણ્ણેન ઉત્તરિતરા, અઞ્ઞે મહિદ્ધિકતરા મયા દેવા’’તિ.

૭૦૦. તત્થ માલન્તિ સુમનપુપ્ફં. ફાણિતન્તિ ઉચ્છુરસં ગહેત્વા કતફાણિતં.

૭૦૧. અનુતાપોતિ વિપ્પટિસારો. તસ્સ કારણમાહ ‘‘અપરદ્ધં દુક્ખતઞ્ચ મે ભન્તે’’તિ. ઇદાનિ તં સરૂપતો દસ્સેતિ ‘‘સાહં ધમ્મં નાસ્સોસિ’’ન્તિ, સા અહં તદા તવ દેસેતુકામસ્સ ધમ્મં ન સુણિં. કીદિસં? સુદેસિતં ધમ્મરાજેનાતિ, સમ્માસમ્બુદ્ધેન આદિકલ્યાણાદિતાય એકન્તનિય્યાનિકતાય ચ સ્વાખાતન્તિ અત્થો.

૭૦૨. તન્તિ તસ્મા ધમ્મરાજેન સુદેસિતત્તા અસવનસ્સ ચ માદિસાનં અનુતાપહેતુભાવતો. તન્તિ તુવં, તુય્હન્તિ અત્થો. યસ્સાતિ યો અસ્સ. અનુકમ્પિયોતિ અનુકમ્પિતબ્બો. કોચીતિ યો કોચિ. ધમ્મેસૂતિ સીલાદિધમ્મેસુ. ‘‘ધમ્મે હી’’તિ વા પાઠો, સાસનધમ્મેતિ અત્થો. હીતિ નિપાતમત્તં, વચનવિપલ્લાસો વા. તન્તિ અનુકમ્પિતબ્બપુગ્ગલં. સુદેસિતન્તિ સુટ્ઠુ દેસિતં.

૭૦૩-૪. તે મં અતિવિરોચન્તીતિ તે રતનત્તયે પસન્ના દેવપુત્તા મં અતિક્કમિત્વા વિરોચન્તિ. પતાપેનાતિ તેજસા આનુભાવેન. અઞ્ઞેતિ યે અઞ્ઞે. મયાતિ નિસ્સક્કે કરણવચનં. વણ્ણેન ઉત્તરિતરા મહિદ્ધિકતરા ચ દેવા, તે રતનત્તયે અભિપ્પસન્નાયેવાતિ દસ્સેતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

પભસ્સરવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. નાગવિમાનવણ્ણના

અલઙ્કતા મણિકઞ્ચનાચિતન્તિ નાગવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. તેન સમયેન બારાણસિવાસિની એકા ઉપાસિકા સદ્ધા પસન્ના સીલાચારસમ્પન્ના ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ વત્થયુગં વાયાપેત્વા સુપરિધોતં કારાપેત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો પાદમૂલે ઠપેત્વા એવમાહ ‘‘પટિગ્ગણ્હાતુ, ભન્તે ભગવા, ઇમં વત્થયુગં અનુકમ્પં ઉપાદાય યં મમ અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. ભગવા તં પટિગ્ગહેત્વા તસ્સા ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં દિસ્વા ધમ્મં દેસેસિ, સા દેસનાવસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા ગેહં અગમાસિ. સા ન ચિરસ્સેવ કાલં કત્વા તાવતિંસેસુ ઉપ્પન્ના સક્કસ્સ દેવરાજસ્સ પિયા અહોસિ વલ્લભા યસુત્તરા નામ નામેન. તસ્સા પુઞ્ઞાનુભાવેન હેમજાલસઞ્છન્નો કુઞ્જરવરો નિબ્બત્તિ, તસ્સ ચ ખન્ધે મણિમયો મણ્ડપો, મજ્ઝે સુપઞ્ઞત્તરતનપલ્લઙ્કો નિબ્બત્તિ, દ્વીસુ દન્તેસુ ચસ્સ કમલકુવલયુજ્જલા રમણીયા દ્વે પોક્ખરણિયો પાતુરહેસું. તત્થ પદુમકણ્ણિકાસુ ઠિતા દેવધીતા પગ્ગહિતપઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયા નચ્ચન્તિ ચેવ ગાયન્તિ ચ.

સત્થા બારાણસિયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન સાવત્થિ તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પત્વા તત્ર સુદં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ સા દેવતા અત્તના અનુભુય્યમાનં દિબ્બસમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા તસ્સા કારણં ઉપધારેન્તી ‘‘સત્થુ વત્થયુગદાનકારણ’’ન્તિ ઞત્વા સઞ્જાતસોમનસ્સા ભગવતિ પસાદબહુમાના વન્દિતુકામા અભિક્કન્તાય રત્તિયા હત્થિક્ખન્ધવરગતા આકાસેન આગન્ત્વા તતો ઓતરિત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ એકમન્તં અટ્ઠાસિ. તં આયસ્મા વઙ્ગીસો ભગવતો અનુઞ્ઞાય ઇમાહિ ગાથાહિ પુચ્છિ –

૭૦૫. ‘‘અલઙ્કતા મણિકઞ્ચનાચિતં, સોવણ્ણજાલચિતં મહન્તં;

અભિરુય્હ ગજવરં સુકપ્પિતં, ઇધાગમા વેહાયસં અન્તલિક્ખે.

૭૦૬. ‘‘નાગસ્સ દન્તેસુ દુવેસુ નિમ્મિતા, અચ્છોદકા પદુમિનિયો સુફુલ્લા;

પદુમેસુ ચ તૂરિયગણા પભિજ્જરે, ઇમા ચ નચ્ચન્તિ મનોહરાયો.

૭૦૭. ‘‘દેવિદ્ધિપત્તાસિ મહાનુભાવે, મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ.

૭૦૫. તત્થ અલઙ્કતાતિ સબ્બાભરણવિભૂસિતા. મણિકઞ્ચનાચિતન્તિ તેહિ દિબ્બમાનેહિ મણિસુવણ્ણેહિ આચિતં. સોવણ્ણજાલચિતન્તિ હેમજાલસઞ્છન્નં. મહન્તન્તિ વિપુલં. સુકપ્પિતન્તિ ગમનસન્નાહવસેન સુટ્ઠુ સન્નદ્ધં. વેહાયસન્તિ વેહાયસભૂતે હત્થિપિટ્ઠે. અન્તલિક્ખેતિ આકાસે, ‘‘અલઙ્કતમણિકઞ્ચનાચિત’’ન્તિપિ પાઠો. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – દેવતે, ત્વં સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કતા અલઙ્કતમણિકઞ્ચનાચિતં, અતિવિય દિબ્બમાનેહિ મણીહિ કઞ્ચનેહિ ચ અલઙ્કરણવસેન ખચિતં, હેમજાલેહિ કુમ્ભાલઙ્કારાદિભેદેહિ હત્થાલઙ્કારેહિ ચિતં આમુત્તં મહન્તં અતિવિય બ્રહન્તં ઉત્તમં ગજં આરુય્હ હત્થિપિટ્ઠિયા નિસિન્ના આકાસેનેવ ઇધ અમ્હાકં સન્તિકં આગતાતિ.

૭૦૬. નાગસ્સ દન્તેસુ દુવેસુ નિમ્મિતાતિ એરાવણસ્સ વિય નાગરાજસ્સ ઇમસ્સ દ્વીસુ દન્તેસુ દ્વે પોક્ખરણિયો સુચરિતસિપ્પિના સુટ્ઠુ વિરચિતા. તૂરિયગણાતિ પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયસમૂહા. પભિજ્જરેતિ દ્વાદસન્નં લયભેદાનં વસેન પભેદં ગચ્છન્તિ. ‘‘પવજ્જરે’’તિ ચ પઠન્તિ, પકારેહિ વાદીયન્તીતિ અત્થો.

એવં થેરેન પુટ્ઠા દેવતા ઇમાહિ ગાથાહિ વિસ્સજ્જેસિ –

૭૦૮. ‘‘બારાણસિયં ઉપસઙ્કમિત્વા, બુદ્ધસ્સહં વત્થયુગં અદાસિં;

પાદાનિ વન્દિત્વા છમા નિસીદિં, વિત્તા ચહં અઞ્જલિકં અકાસિં.

૭૦૯. ‘‘બુદ્ધો ચ મે કઞ્ચનસન્નિભત્તચો, અદેસયિ સમુદયદુક્ખનિચ્ચતં;

અસઙ્ખતં દુક્ખનિરોધસસ્સતં, મગ્ગં અદેસયિ યતો વિજાનિસં.

૭૧૦. ‘‘અપ્પાયુકી કાલકતા તતો ચુતા, ઉપપન્ના તિદસગણં યસસ્સિની;

સક્કસ્સહં અઞ્ઞતરા પજાપતિ, યસુત્તરા નામ દિસાસુ વિસ્સુતા’’તિ.

૭૦૮-૯. તત્થ છમાતિ ભૂમિયં. ભુમ્મત્થે હિ ઇદં પચ્ચત્તવચનં. વિત્તાતિ તુટ્ઠા. યતોતિ યતો સત્થુ સામુક્કંસિકધમ્મદેસનતો. વિજાનિસન્તિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિં.

૭૧૦. અપ્પાયુકીતિ ‘‘ઈદિસં નામ ઉળારં પુઞ્ઞં કત્વા ન તયા એતસ્મિં દુક્ખબહુલે મનુસ્સત્તભાવે એવં ઠાતબ્બ’’ન્તિ સઞ્જાતાભિસન્ધિના વિય પરિક્ખયં ગતેન કમ્મુના અપ્પાયુકા સમાના. અઞ્ઞતરા પજાપતીતિ સોળસસહસ્સાનં મહેસીનં અઞ્ઞતરા. દિસાસુ વિસ્સુતાતિ દ્વીસુ દેવલોકેસુ સબ્બદિસાસુ પાકટા પઞ્ઞાતા. સેસં વુત્તનયમેવ.

નાગવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અલોમવિમાનવણ્ણના

અભિક્કન્તેન વણ્ણેનાતિ અલોમવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા બારાણસિયં ઇસિપતને મિગદાયે વિહરન્તો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય બારાણસિં પિણ્ડાય પાવિસિ. તત્થેકા અલોમા નામ દુગ્ગતિત્થી ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તા અઞ્ઞં દાતબ્બં અપસ્સન્તી ‘‘ઈદિસમ્પિ ભગવતો દિન્નં મય્હં મહપ્ફલં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા પરિભિન્નવણ્ણં અલોણં સુક્ખકુમ્માસં ઉપનેસિ, ભગવા પટિગ્ગહેસિ. સા તં દાનં આરમ્મણં કત્વા સોમનસ્સં પવેદેસિ, સા અપરભાગે કાલં કત્વા તાવતિંસેસુ નિબ્બત્તિ. તં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો –

૭૧૧. ‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેન…પે… વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ. –

પુચ્છિ. સાપિ તસ્સ બ્યાકાસિ, તં દસ્સેતું –

૭૧૪. ‘‘સા દેવતા અત્તમના…પે… યસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલ’’ન્તિ. – વુત્તં;

૭૧૫. ‘‘અહઞ્ચ બારાણસિયં, બુદ્ધસ્સાદિચ્ચબન્ધુનો;

અદાસિં સુક્ખકુમ્માસં, પસન્ના સેહિ પાણિભિ.

૭૧૬. ‘‘સુક્ખાય અલોણિકાય ચ, પસ્સ ફલં કુમ્માસપિણ્ડિયા;

અલોમં સુખિતં દિસ્વા, કો પુઞ્ઞં ન કરિસ્સતિ.

૭૧૭. ‘‘તેન મેતાદિસો વણ્ણો…પે… વણ્ણો ચ મે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ.

૭૧૬. તત્થ અલોમં સુખિતં દિસ્વાતિ અલોમમ્પિ નામ સુક્ખકુમ્માસમત્તં દત્વા એવં દિબ્બસુખેન સુખિતં દિસ્વા. કો પુઞ્ઞં ન કરિસ્સતીતિ કો નામ અત્તનો હિતસુખં ઇચ્છન્તો પુઞ્ઞં ન કરિસ્સતીતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

અલોમવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. કઞ્જિકદાયિકાવિમાનવણ્ણના

અભિક્કન્તેન વણ્ણેનાતિ કઞ્જિકદાયિકાવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા અન્ધકવિન્દે વિહરતિ. તેન ચ સમયેન ભગવતો કુચ્છિયં વાતરોગો ઉપ્પજ્જિ. ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ ‘‘ગચ્છ ત્વં આનન્દ, પિણ્ડાય ચરિત્વા મય્હં ભેસજ્જત્થં કઞ્જિકં આહરા’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા મહારાજદત્તિયં પત્તં ગહેત્વા અત્તનો ઉપટ્ઠાકવેજ્જસ્સ નિવેસનદ્વારે અટ્ઠાસિ. તં દિસ્વા વેજ્જસ્સ ભરિયા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા વન્દિત્વા પત્તં ગહેત્વા થેરં પુચ્છિ ‘‘કીદિસેન વો, ભન્તે, ભેસજ્જેન અત્થો’’તિ. સા કિર બુદ્ધિસમ્પન્ના ‘‘ભેસજ્જેન પયોજને સતિ થેરો ઇધાગચ્છતિ, ન ભિક્ખત્થ’’ન્તિ સલ્લક્ખેસિ. ‘‘કઞ્જિકેના’’તિ ચ વુત્તે ‘‘ન યિદં ભેસજ્જં મય્હં અય્યસ્સ, તથા હેસ ભગવતો પત્તો, હન્દાહં લોકનાથસ્સ અનુચ્છવિકં કઞ્જિકં સમ્પાદેમી’’તિ સોમનસ્સજાતા સઞ્જાતબહુમાના બદરયૂસેન યાગું સમ્પાદેત્વા પત્તં પૂરેત્વા તસ્સ પરિવારભાવેન અઞ્ઞઞ્ચ ભોજનં પટિયાદેત્વા પેસેસિ. તં પરિભુત્તમત્તસ્સેવ ભગવતો સો આબાધો વૂપસમિ. સા અપરેન સમયેન કાલં કત્વા તાવતિંસેસુ ઉપ્પજ્જિત્વા મહતિં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવન્તી મોદતિ. અથાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો દેવચારિકં ચરન્તો તં અચ્છરાસહસ્સપરિવારેન વિચરન્તિં દિસ્વા તાય કતકમ્મં ઇમાહિ ગાથાહિ પુચ્છિ –

૭૧૯. ‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેન …પે… વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ. –

સાપિ બ્યાકાસિ.

૭૨૧. ‘‘સા દેવતા અત્તમના…પે… યસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલં’’.

૭૨૩. ‘‘અહં અન્ધકવિન્દમ્હિ, બુદ્ધસ્સાદિચ્ચબન્ધુનો;

અદાસિં કોલસમ્પાકં, કઞ્જિકં તેલધૂપિતં.

૭૨૪. ‘‘પિપ્ફલ્યા લસુણેન ચ, મિસ્સં લામઞ્જકેન ચ;

અદાસિં ઉજુભૂતસ્મિં, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

૭૨૫. ‘‘યા મહેસિત્તં કારેય્ય, ચક્કવત્તિસ્સ રાજિનો;

નારી સબ્બઙ્ગકલ્યાણી, ભત્તુ ચાનોમદસ્સિકા;

એકસ્સ કઞ્જિકદાનસ્સ, કલં નાગ્ઘતિ સોળસિં.

૭૨૬. ‘‘સતં નિક્ખા સતં અસ્સા, સતં અસ્સતરીરથા;

સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનિ, આમુત્તમણિકુણ્ડલા;

એકસ્સ કઞ્જિકદાનસ્સ, કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં.

૭૨૭. ‘‘સતં હેમવતા નાગા, ઈસાદન્તા ઉરૂળ્હવા;

સુવણ્ણકચ્છા માતઙ્ગા, હેમકપ્પનવાસસા,

એકસ્સ કઞ્જિકદાનસ્સ, કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં.

૭૨૮. ‘‘ચતુન્નમપિ દીપાનં, ઇસ્સરં યોધ કારયે;

એકસ્સ કઞ્જિકદાનસ્સ, કલં નાગ્ઘતિ સોળસિ’’ન્તિ.

૭૨૩-૪. તત્થ અદાસિં કોલસમ્પાપકં, કઞ્જિકં તેલધૂપિતન્તિ બદરમોદકકસાવે ચતુગુણોદકસમોદિતે પાકેન ચતુત્થભાગાવસિટ્ઠં યાગું પચિત્વા તં તિકટુકઅજમોદહિઙ્ગુજીરકલસુણાદીહિ કટુકભણ્ડેહિ અભિસઙ્ખરિત્વા સુધૂપિતં કત્વા લામઞ્જગન્ધં ગાહાપેત્વા પસન્નચિત્તેન ભગવતો પત્તે આકિરિત્વા સત્થારં ઉદ્દિસિત્વા અદાસિં, થેરસ્સ હત્થે પતિટ્ઠપેસિન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ –

‘‘પિપ્ફલ્યા લસુણેન ચ, મિસ્સં લામઞ્જકેન ચ;

અદાસિં ઉજુભૂતસ્મિં, વિપ્પસન્નેન ચેતસા’’તિ.

સેસં વુત્તનયમેવ.

એવં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તાય દેવતાય અત્તના સમુપચિતસુચરિતકમ્મે આવિકતે સપરિવારાય તસ્સા ધમ્મં દેસેત્વા મનુસ્સલોકં આગન્ત્વા તં પવત્તિં ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ચતુપરિસમજ્ઝે ધમ્મં દેસેસિ. સા દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

કઞ્જિકદાયિકાવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. વિહારવિમાનવણ્ણના

અભિક્કન્તેન વણ્ણેનાતિ વિહારવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને. તેન સમયેન વિસાખા મહાઉપાસિકા અઞ્ઞતરસ્મિં ઉસ્સવદિવસે ઉય્યાને વિચરણત્થં સહાયિકાહિ પરિજનેન ચ ઉસ્સાહિતા સુન્હાતાનુલિત્તા સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા મહાલતાપસાધનં પિળન્ધિત્વા પઞ્ચમત્તેહિ સહાયિકાસતેહિ પરિવારિતા મહન્તેન ઇસ્સરિયેન મહતા પરિચ્છેદેન ગેહતો નિક્ખમ્મ ઉય્યાનં ઉદ્દિસ્સ ગચ્છન્તી ચિન્તેસિ ‘‘બાલદારિકાય વિય કિં મે મોઘકીળિતેન, હન્દાહં વિહારં ગન્ત્વા ભગવન્તં મનોભાવનીયે ચ અય્યે વન્દિસ્સામિ, ધમ્મઞ્ચ સોસ્સામી’’તિ વિહારં ગન્ત્વા એકમન્તે ઠત્વા મહાલતાપિળન્ધનં ઓમુઞ્ચિત્વા તં દાસિયા હત્થે દત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તસ્સા ભગવા ધમ્મં દેસેસિ.

સા ધમ્મં સુત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા મનોભાવનીયે ચ ભિક્ખૂ વન્દિત્વા વિહારતો નિક્ખમિત્વા થોકં ગન્ત્વા દાસિં આહ ‘‘હન્દ જે આભરણં પિળન્ધિસ્સામી’’તિ. સા તં ભણ્ડિકં કત્વા બન્ધિત્વા વિહારે ઠપેત્વા તહં તહં વિચરિત્વા ગમનકાલે વિસ્સરિત્વા ગતત્તા ‘‘વિસ્સરિતં મયા, તિટ્ઠ અય્યે આહરિસ્સામી’’તિ નિવત્તિતુકામા અહોસિ. વિસાખા ‘‘સચે જે વિહારે ઠપેત્વા વિસ્સરિતં, તસ્સ વિહારસ્સેવ અત્થાય તં પરિચ્ચજિસ્સામી’’તિ વિહારં ગન્ત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અત્તનો અધિપ્પાયં પવેદેન્તી ‘‘વિહારં, ભન્તે, કારેસ્સામિ, અધિવાસેતુ મે ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ આહ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન.

સા તં પિળન્ધનં સતસહસ્સાધિકનવકોટિઅગ્ઘનકં વિસ્સજ્જેત્વા આયસ્મતા મહામોગ્ગલ્લાનેન નવકમ્માધિટ્ઠાયકેન સુવિભત્તભિત્તિથમ્ભતુલાગોપાનસિકણ્ણિકદ્વારબાહવાતપાન સોપાનાદિગેહાવયવં મનોહરં સુવિકપ્પિતકટ્ઠકમ્મરમણીયં સુપરિકમ્મકતસુધાકમ્મં મનુઞ્ઞં સુવિરચિતમાલાકમ્મલતાકમ્માદિચિત્તકમ્મવિચિત્તં સુપરિનિટ્ઠિતમણિકુટ્ટિમ સદિસભૂમિતલં દેવવિમાનસદિસં હેટ્ઠાભૂમિયં પઞ્ચ ગબ્ભસતાનિ, ઉપરિભૂમિયં પઞ્ચ ગબ્ભસતાનીતિ ગબ્ભસહસ્સપટિમણ્ડિતં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ વસનાનુચ્છવિકં મહન્તં પાસાદં તસ્સ પરિવારપાસાદસહસ્સઞ્ચ તેસં પરિવારભાવેન કુટિમણ્ડપચઙ્કમનાદીનિ ચ કારેન્તી નવહિ માસેહિ વિહારં નિટ્ઠાપેસિ. પરિનિટ્ઠિતે ચ વિહારે નવહેવ હિરઞ્ઞકોટીહિ વિહારમહં કારેન્તી પઞ્ચમત્તેહિ સહાયિકાસતેહિ સદ્ધિં પાસાદં અભિરુહિત્વા તસ્સ સમ્પત્તિં દિસ્વા સોમનસ્સજાતા સહાયિકા આહ ‘‘ઇમં એવરૂપં પાસાદં કારેન્તિયા યં મયા પુઞ્ઞં પસુતં, તં અનુમોદથ, પત્તિદાનં વો દમ્મી’’તિ. ‘‘અહો સાધુ અહો સાધૂ’’તિ પસન્નચિત્તા સબ્બાપિ અનુમોદિંસુ.

તત્થ અઞ્ઞતરા ઉપાસિકા વિસેસતો તં પત્તિદાનં મનસાકાસિ. સા ન ચિરસ્સેવ કાલં કત્વા તાવતિંસેસુ નિબ્બત્તિ. તસ્સા પુઞ્ઞાનુભાવેન અનેકકૂટાગારપાકારઉય્યાનપોક્ખરણિઆદિપટિમણ્ડિતં સોળસયોજનાયામવિત્થારબ્બેધં અત્તનો પભાય યોજનસતં ફરન્તં આકાસચારિં મહન્તં વિમાનં પાતુરહોસિ. સા ગચ્છન્તીપિ અચ્છરાસહસ્સપરિવારા સહ વિમાનેન ગચ્છતિ. વિસાખા પન મહાઉપાસિકા વિપુલપરિચ્ચાગતાય સદ્ધાસમ્પત્તિયા ચ નિમ્માનરતીસુ નિબ્બત્તિત્વા સુનિમ્મિતદેવરાજસ્સ અગ્ગમહેસિભાવં સમ્પાપુણિ. અથાયસ્મા અનુરુદ્ધો દેવચારિકં ચરન્તો તં વિસાખાય સહાયિકં તાવતિંસભવને ઉપ્પન્નં દિસ્વા –

૭૨૯. ‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, યા ત્વં તિટ્ઠસિ દેવતે;

ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બા, ઓસધી વિય તારકા.

૭૩૦. ‘‘તસ્સા તે નચ્ચમાનાય, અઙ્ગમઙ્ગેહિ સબ્બસો;

દિબ્બા સદ્દા નિચ્છરન્તિ, સવનીયા મનોરમા.

૭૩૧. ‘‘તસ્સા તે નચ્ચમાનાય, અઙ્ગમઙ્ગેહિ સબ્બસો;

દિબ્બા ગન્ધા પવાયન્તિ, સુચિગન્ધા મનોરમા.

૭૩૨. ‘‘વિવત્તમાના કાયેન, યા વેણીસુ પિળન્ધના;

તેસં સુય્યતિ નિગ્ઘોસો, તૂરિયે પઞ્ચઙ્ગિકે યથા.

૭૩૩. ‘‘વટંસકા વાતધુતા, વાતેન સમ્પકમ્પિતા;

તેસં સુય્યતિ નિગ્ઘોસો, તૂરિયે પઞ્ચઙ્ગિકે યથા.

૭૩૪. ‘‘યાપિ તે સિરસ્મિં માલા, સુચિગન્ધા મનોરમા;

વાતિ ગન્ધો દિસા સબ્બા, રુક્ખો મઞ્જૂસકો યથા.

૭૩૫. ‘‘ઘાયસે તં સુચિગન્ધં, રૂપં પસ્સસિ અમાનુસં;

દેવતે પુચ્છિતાચિક્ખ, કિસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલ’’ન્તિ. –

ઇમાહિ ગાથાહિ પુચ્છિ. સાપિ તસ્સ એવં બ્યાકાસિ –

૭૩૬. ‘‘સાવત્થિયં મય્હં સખી ભદન્તે, સઙ્ઘસ્સ કારેસિ મહાવિહારં;

તત્થપ્પસન્ના અહમાનુમોદિં, દિસ્વા અગારઞ્ચ પિયઞ્ચ મેતં.

૭૩૭. ‘‘તાયેવ મે સુદ્ધનુમોદનાય, લદ્ધં વિમાનબ્ભુતદસ્સનેય્યં;

સમન્તતો સોળસયોજનાનિ, વેહાયસં ગચ્છતિ ઇદ્ધિયા મમ.

૭૩૮. ‘‘કૂટાગારા નિવેસા મે, વિભત્તા ભાગસો મિતા;

દદ્દલ્લમાના આભન્તિ, સમન્તા સતયોજનં.

૭૩૯. ‘‘પોક્ખરઞ્ઞો ચ મે એત્થ, પુથુલોમનિસેવિતા;

અચ્છોદકા વિપ્પસન્ના, સોણ્ણવાલુકસન્થતા.

૭૪૦. ‘‘નાનાપદુમસઞ્છન્ના, પુણ્ડરીકસમોતતા;

સુરભી સમ્પવાયન્તિ, મનુઞ્ઞા માલુતેરિતા.

૭૪૧. ‘‘જમ્બુયો પનસા તાલા, નાળિકેરવનાનિ ચ;

અન્તોનિવેસને જાતા, નાનારુક્ખા અરોપિમા.

૭૪૨. ‘‘નાનાતૂરિયસઙ્ઘુટ્ઠં, અચ્છરાગણઘોસિતં;

યોપિ મં સુપિને પસ્સે, સોપિ વિત્તો સિયા નરો.

૭૪૩. ‘‘એતાદિસં અબ્ભુતદસ્સનેય્યં, વિમાનં સબ્બસો પભં;

મમ કમ્મે હિ નિબ્બત્તં, અલં પુઞ્ઞાનિ કાતવે’’તિ.

૭૩૬. તત્થ સાવત્થિયં મય્હં સખી ભદન્તે, સઙ્ઘસ્સ કારેસિ મહાવિહારન્તિ ભન્તે અનુરુદ્ધ, સાવત્થિયા સમીપે પાચીનપસ્સે મય્હં મમ સક્ખી સહાયિકા વિસાખા મહાઉપાસિકા આગતાગતં ચાતુદ્દિસં ભિક્ખુસઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ નવહિરઞ્ઞકોટિપરિચ્ચાગેન પુબ્બારામં નામ મહન્તં વિહારં કારેસિ. તત્થપ્પસન્ના અહમાનુમોદિન્તિ તસ્મિં વિહારે કતપરિયોસિતે સઙ્ઘસ્સ નિય્યાદિયમાને તાય કતે પત્તિદાને ‘‘અહો ઠાને વત પરિચ્ચાગો કતો’’તિ પસન્ના રતનત્તયે કમ્મફલે ચ સઞ્જાતપસાદા અહં અનુમોદિં. વત્થુવસેન તસ્સા અનુમોદનાય ઉળારભાવં દસ્સેતું ‘‘દિસ્વા અગારઞ્ચ પિયઞ્ચ મેત’’ન્તિ આહ. સહસ્સગબ્ભં અતિવિય રમણીયં દેવવિમાનસદિસં તઞ્ચ અગારં મહન્તં પાસાદં પિયઞ્ચ મે બુદ્ધપ્પમુખં સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ તાદિસં મહન્તં ધનપરિચ્ચાગં દિસ્વા અનુમોદિન્તિ યોજના.

૭૩૭. તાયેવ મે સુદ્ધનુમોદનાયાતિ યથાવુત્તાય દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગાભાવેન સુદ્ધાય કેવલાય અનુમોદનાયેવ. લદ્ધં વિમાનબ્ભુતદસ્સનેય્યન્તિ મય્હં પુબ્બે ઈદિસસ્સ અભૂતપુબ્બતાય અબ્ભુતં સમન્તભદ્દકભાવેન અતિવિય સુરૂપતાય ચ દસ્સનેય્યં ઇમં વિમાનં લદ્ધં અધિગતં. એવં તસ્સ વિમાનસ્સ અભિરૂપતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પમાણમહત્તં પભાવમહત્તં ઉપભોગવત્થુમહત્તઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘સમન્તતો સોળસયોજનાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇદ્ધિયા મમાતિ મમ પુઞ્ઞિદ્ધિયા.

૭૩૯. પોક્ખરઞ્ઞોતિ પોક્ખરણિયો. પુથુલોમનિસેવિતાતિ દિબ્બમચ્છેહિ ઉપસેવિતા.