૮. તતિયનાવાવિમાનવણ્ણના

સુવણ્ણચ્છદનં નાવન્તિ તતિયનાવાવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા જનપદચારિકં ચરન્તો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં કોસલજનપદે યેન થૂણં નામ બ્રાહ્મણગામો તદવસરિ. અસ્સોસું ખો થૂણેય્યકા બ્રાહ્મણગહપતિકા ‘‘સમણો કિર ગોતમો અમ્હાકં ગામખેત્તં અનુપ્પત્તો’’તિ. અથ થૂણેય્યકા બ્રાહ્મણગહપતિકા અપ્પસન્ના મિચ્છાદિટ્ઠિકા મચ્છેરપકતા ‘‘સચે સમણો ગોતમો ઇમં ગામં પવિસિત્વા દ્વીહતીહં વસેય્ય, સબ્બં ઇમં જનં અત્તનો વચને પતિટ્ઠપેય્ય, તતો બ્રાહ્મણધમ્મો પતિટ્ઠં ન લભેય્યા’’તિ તત્થ ભગવતો અવાસાય પરિસક્કન્તા નદીતિત્થેસુ ઠપિતનાવાયો અપનેસું, સેતુસઙ્કમનાનિ ચ અવલઞ્જે અકંસુ, તથા પપામણ્ડપાદીનિ, એકં ઉદપાનં ઠપેત્વા ઇતરાનિ ઉદપાનાનિ તિણાદીહિ પૂરેત્વા પિદહિંસુ. તેન વુત્તં ઉદાને (ઉદા. ૬૯) ‘‘અથ ખો થૂણેય્યકા બ્રાહ્મણગહપતિકા ઉદપાનં તિણસ્સ ચ ભુસસ્સ ચ યાવ મુખતો પૂરેસું ‘મા તે મુણ્ડકા સમણકા પાનીયં અપંસૂ’’’તિ.

ભગવા તેસં તં વિપ્પકારં ઞત્વા તે અનુકમ્પન્તો સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન આકાસેન નદિં અતિક્કમિત્વા ગન્ત્વા અનુક્કમેન થૂણં બ્રાહ્મણગામં પત્વા મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. તેન ચ સમયેન સમ્બહુલા ઉદકહારિનિયો ભગવતો અવિદૂરેન અતિક્કમન્તિ. તસ્મિઞ્ચ ગામે ‘‘સચે સમણો ગોતમો ઇધાગમિસ્સતિ, ન તસ્સ પચ્ચુગ્ગમનાદિકં કાતબ્બં, ગેહં આગતસ્સ ચસ્સ સાવકાનઞ્ચ ભિક્ખાપિ ન દાતબ્બા’’તિ કતિકા કતા હોતિ.

તત્થ અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ દાસી ઘટેન પાનીયં ગહેત્વા ગચ્છન્તી ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં નિસિન્નં દિસ્વા ભિક્ખૂ ચ મગ્ગપરિસ્સમેન કિલન્તે તસિતે ઞત્વા પસન્નચિત્તા પાનીયં દાતુકામા હુત્વા ‘‘યદિપિ મે ગામવાસિનો ‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ ન કિઞ્ચિ દાતબ્બં, સામીચિકમ્મમ્પિ ન કાતબ્બ’ન્તિ કતિકં કત્વા ઠિતા, એવં સન્તેપિ યદિ અહં ઈદિસે પુઞ્ઞક્ખેત્તે દક્ખિણેય્યે લભિત્વા પાનીયદાનમત્તેનાપિ અત્તનો પતિટ્ઠં ન કરેય્યં, કદાહં ઇતો દુક્ખજીવિતતો મુચ્ચિસ્સામિ, કામં મે અય્યકો સબ્બેપિમે ગામવાસિનો મં હનન્તુ વા બન્ધન્તુ વા, ઈદિસે પુઞ્ઞક્ખેત્તે પાનીયદાનં દસ્સામિ એવા’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા અઞ્ઞાહિ ઉદકહારિનીહિ વારિયમાનાપિ જીવિતે નિરપેક્ખા સીસતો પાનીયઘટં ઓતારેત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ પરિગ્ગહેત્વા એકમન્તે ઠપેત્વા સઞ્જાતપીતિસોમનસ્સા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા પાનીયેન નિમન્તેસિ. ભગવા તસ્સા ચિત્તપ્પસાદં ઓલોકેત્વા તં અનુગ્ગણ્હન્તો પાનીયં પરિસ્સાવેત્વા હત્થપાદે ધોવિત્વા પાનીયં પિવિ, ઘટે ઉદકં પરિક્ખયં ન ગચ્છતિ. સા તં દિસ્વા પુન પસન્નચિત્તા એકસ્સ ભિક્ખુસ્સ અદાસિ, તથા અપરસ્સ અપરસ્સાતિ સબ્બેસમ્પિ અદાસિ, ઉદકં ન ખીયતેવ. સા હટ્ઠતુટ્ઠા યથાપુણ્ણેન ઘટેન ગેહાભિમુખી અગમાસિ. તસ્સા સામિકો બ્રાહ્મણો પાનીયસ્સ દિન્નભાવં સુત્વા ‘‘ઇમાય ગામવત્તં ભિન્નં, અહઞ્ચ ગારય્હો કતો’’તિ કોધેન પજ્જલન્તો તટતટાયમાનો તં ભૂમિયં પાતેત્વા હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ પહરિ. સા તેન ઉપક્કમેન જીવિતક્ખયં પત્વા તાવતિંસભવને નિબ્બતિ, વિમાનં ચસ્સા પઠમનાવાવિમાને વુત્તસદિસં ઉપ્પજ્જિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ ‘‘ઇઙ્ઘ મે ત્વં, આનન્દ, ઉદપાનતો પાનીયં આહરા’’તિ. થેરો ‘‘ઇદાનિ, ભન્તે, ઉદપાનો થૂણેય્યકેહિ દૂસિતો, ન સક્કા પાનીયં આહરિતુ’’ન્તિ આહ. ભગવા દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ આણાપેસિ. તતિયવારે થેરો ભગવતો પત્તં આદાય ઉદપાનાભિમુખો અગમાસિ. ગચ્છન્તે થેરે ઉદપાને ઉદકં પરિપુણ્ણં હુત્વા ઉત્તરિત્વા સમન્તતો સન્દતિ, સબ્બં તિણભુસં ઉપલવિત્વા સયમેવ અપગચ્છતિ. તેન સન્દમાનેન સલિલેન ઉપરૂપરિ વડ્ઢન્તેન અઞ્ઞે જલાસયે પૂરેત્વા તં ગામં પરિક્ખિપન્તેન ગામપ્પદેસો અજ્ઝોત્થરીયતિ. તં પાટિહારિયં દિસ્વા બ્રાહ્મણા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતા ભગવન્તં ખમાપેસું, તઙ્ખણઞ્ઞેવ ઉદકોઘો અન્તરધાયિ. તે ભગવતો ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ નિવાસટ્ઠાનં સંવિધાય સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા દુતિયદિવસે મહાદાનં સજ્જેત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન પરિવિસિત્વા સબ્બે થૂણેય્યકા બ્રાહ્મણગહપતિકા ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં પયિરુપાસન્તા નિસીદિંસુ.

તેન ચ સમયેન સા દેવતા અત્તનો સમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા તસ્સા કારણં ઉપધારેન્તી તં ‘‘પાનીયદાન’’ન્તિ ઞત્વા પીતિસોમનસ્સજાતા ‘‘હન્દાહં ઇદાનેવ ભગવન્તં વન્દિસ્સામિ, સમ્માપટિપન્નેસુ કતાનં અપ્પકાનમ્પિ કારાનં ઉળારફલતઞ્ચ મનુસ્સલોકે પાકટં કરિસ્સામી’’તિ ઉસ્સાહજાતા અચ્છરાસહસ્સપરિવારા ઉય્યાનાદિસહિતેન વિમાનેન સદ્ધિંયેવ મહતિયા દેવિદ્ધિયા મહન્તેન દેવાનુભાવેન મહાજનકાયસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ આગન્ત્વા વિમાનતો ઓરુય્હ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અભિવાદેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ. અથ નં ભગવા તસ્સા પરિસાય કમ્મફલં પચ્ચક્ખતો વિભાવેતુકામો –

૬૩. ‘‘સુવણ્ણચ્છદનં નાવં, નારિ આરુય્હ તિટ્ઠસિ;

ઓગાહસિ પોક્ખરણિં, પદ્મં છિન્દસિ પાણિના.

૬૪. ‘‘કૂટાગારા નિવેસા તે, વિભત્તા ભાગસો મિતા;

દદ્દલ્લમાના આભન્તિ, સમન્તા ચતુરો દિસા.

૬૫. ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૬૬. ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે, મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં,

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ. –

ચતૂહિ ગાથાહિ પુચ્છિ.

૬૭. ‘‘સા દેવતા અત્તમના, સમ્બુદ્ધેનેવ પુચ્છિતા;

પઞ્હં પુટ્ઠા વિયાકાસિ, યસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલ’’ન્તિ. –

સઙ્ગીતિકારા આહંસુ.

૬૮. ‘‘અહં મનુસ્સેસુ મનુસ્સભૂતા, પુરિમાય જાતિયા મનુસ્સલોકે;

દિસ્વાન ભિક્ખૂ તસિતે કિલન્તે, ઉટ્ઠાય પાતું ઉદકં અદાસિં.

૬૯. ‘‘યો વે કિલન્તાન પિપાસિતાનં, ઉટ્ઠાય પાતું ઉદકં દદાતિ;

સીતોદકા તસ્સ ભવન્તિ નજ્જો, પહૂતમલ્યા બહુપુણ્ડરીકા.

૭૦. ‘‘તં આપગા અનુપરિયન્તિ સબ્બદા, સીતોદકા વાલુકસન્થતા નદી;

અમ્બા ચ સાલા તિલકા ચ જમ્બુયો, ઉદ્દાલકા પાટલિયો ચ ફુલ્લા.

૭૧. ‘‘તંભૂમિભાગેહિ ઉપેતરૂપં, વિમાનસેટ્ઠં ભુસ સોભમાનં;

તસ્સીધ કમ્મસ્સ અયં વિપાકો, એતાદિસં પુઞ્ઞકતા લભન્તિ.

૭૨. ‘‘કૂટાગારા નિવેસા મે, વિભત્તા ભાગસો મિતા;

દદ્દલ્લમાના આભન્તિ, સમન્તા ચતુરો દિસા.

૭૩. ‘‘તેન મેતાદિસો વણ્ણો, તેન મે ઇધ મિજ્ઝતિ;

તપ્પજ્જન્તિ ચ મે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૭૪. ‘‘અક્ખામિ તે બુદ્ધ મહાનુભાવ, મનુસ્સભૂતા યમકાસિ પુઞ્ઞં;

તેનમ્હિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ મે સબ્બદિસા પભાસતિ;

એતસ્સ કમ્મસ્સ ફલં મમેદં, અત્થાય બુદ્ધો ઉદકં અપાયી’’તિ. –

વિસ્સજ્જનગાથાયો.

૬૩. તત્થ કિઞ્ચાપિ સા દેવતા યદા ભગવા પુચ્છિ, તદા તં નાવં આરુય્હ ન ઠિતા, ન પોક્ખરણિં ઓગાહતિ, નાપિ પદુમં છિન્દતિ, કમ્માનુભાવચોદિતા પન અભિણ્હં જલવિહારપસુતા તથા કરોતીતિ તં કિરિયાવિચ્છેદં દસ્સનવસેનેવં વુત્તં. અયઞ્ચ અત્થો ન કેવલમિધેવ, અથ ખો હેટ્ઠિમેસુપિ એવમેવ દટ્ઠબ્બો.

૭૨. કૂટાગારાતિ સુવણ્ણમયકણ્ણિકાબદ્ધગેહવન્તો. નિવેસાતિ નિવેસનાનિ, કચ્છરાનીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘વિભત્તા ભાગસો મિતા’’તિ. તાનિ હિ ચતુસાલભૂતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પટિબિમ્બભૂતાનિ વિય પટિવિભત્તરૂપાનિ સમપ્પમાણતાય ભાગસો મિતાનિ વિય હોન્તિ. દદ્દલ્લમાનાતિ અતિવિય વિજ્જોતમાના. આભન્તીતિ મણિરતનકનકરંસિજાલેહિ ઓભાસેન્તિ.

૭૪. મમાતિ ઇદં પુબ્બાપરાપેક્ખં, મમ કમ્મસ્સ મમ અત્થાયાતિ અયઞ્હેત્થ યોજના. ઉદકં અપાયીતિ યદેતં ઉદકદાનં વુત્તં, એતસ્સ પુઞ્ઞકમ્મસ્સ ઇદં ફલં યાયં દિબ્બસમ્પત્તિ, યસ્મા મમત્થાય સદેવકે લોકે અગ્ગદક્ખિણેય્યો બુદ્ધો ભગવા મયા દિન્નં ઉદકં અપાયીતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

એવં પસન્નમાનસાય દેવતાય ભગવા સામુક્કંસિકં ધમ્મદેસનં કરોન્તો સચ્ચાનિ પકાસેસિ. સા દેસનાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ ધમ્મદેસના સાત્થિકા અહોસિ.

તતિયનાવાવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.