૧૫. ઉત્તરાવિમાનવણ્ણના

અભિક્કન્તેન વણ્ણેનાતિ ઉત્તરાવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ચ સમયેન પુણ્ણો નામ દુગ્ગતપુરિસો રાજગહસેટ્ઠિં ઉપનિસ્સાય જીવતિ, તસ્સ ભરિયા ઉત્તરા, ઉત્તરા ચ નામ ધીતાતિ દ્વે એવ ગેહમાનુસકા. અથેકદિવસં રાજગહે ‘‘મહાજનેન સત્તાહં નક્ખત્તં કીળિતબ્બ’’ન્તિ ઘોસનં કરિંસુ. તં સુત્વા સેટ્ઠિ પાતોવ આગતં પુણ્ણં ‘‘તાત, અમ્હાકં પરિજનો નક્ખત્તં કીળિતુકામો, ત્વં કિં નક્ખત્તં કીળિસ્સસિ, ઉદાહુ ભતિં કરિસ્સસી’’તિ આહ. ‘‘સામિ, નક્ખત્તં નામ સધનાનં હોતિ, મમ પન ગેહે સ્વાતનાય યાગુતણ્ડુલાનિપિ નત્થિ, કિં મે નક્ખત્તેન? ગોણે લભન્તો કસિતું ગમિસ્સામી’તિ. ‘‘તેન હિ ગોણે ગણ્હસ્સૂ’’તિ. સો બલવગોણે ચ ભદ્દનઙ્ગલઞ્ચ ગહેત્વા ‘‘ભદ્દે, નાગરા નક્ખત્તં કીળન્તિ, અહં દલિદ્દતાય ભતિં કાતું ગમિસ્સામિ, મય્હમ્પિ તાવ અજ્જ દિગુણં નિવાપં પચિત્વા ભત્તં આહરેય્યાસી’’તિ ભરિયં વત્વા ખેત્તં અગમાસિ.

સારિપુત્તત્થેરોપિ સત્તાહં નિરોધસમાપન્નો તતો વુટ્ઠાય ‘‘કસ્સ નુ ખો અજ્જ મયા સઙ્ગહં કાતું વટ્ટતી’’તિ ઓલોકેન્તો પુણ્ણં અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠં દિસ્વા ‘‘સદ્ધો નુ ખો એસ, સક્ખિસ્સતિ વા મે સઙ્ગહં કાતુ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો તસ્સ સદ્ધભાવઞ્ચ સઙ્ગહં કાતું સમત્થભાવઞ્ચ તપ્પચ્ચયા ચ તસ્સ મહાસમ્પત્તિપટિલાભં ઞત્વા પત્તચીવરં આદાય તસ્સ કસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા આવાટતીરે એકં ગુમ્બં ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. પુણ્ણો થેરં દિસ્વાવ કસિં ઠપેત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન થેરં વન્દિત્વા ‘‘દન્તકટ્ઠેન અત્થો ભવિસ્સતી’’તિ દન્તકટ્ઠં કપ્પિયં કત્વા અદાસિ. અથસ્સ થેરો પત્તઞ્ચ પરિસ્સાવનઞ્ચ નીહરિત્વા અદાસિ. સો ‘‘પાનીયેન અત્થો ભવિસ્સતી’’તિ તં આદાય પાનીયં પરિસ્સાવેત્વા અદાસિ.

થેરો ચિન્તેસિ ‘‘અયં પરેસં પચ્છિમગેહે વસતિ, સચસ્સ ગેહદ્વારં ગમિસ્સામિ, ઇમસ્સ ભરિયા મં દટ્ઠું ન સક્ખિસ્સતિ, યાવસ્સ ભરિયા ભત્તં આદાય મગ્ગં પટિપજ્જતિ, તાવ ઇધેવ ભવિસ્સામી’’તિ. સો તત્થેવ થોકં વીતિનામેત્વા તસ્સા મગ્ગારુળ્હભાવં ઞત્વા અન્તોનગરાભિમુખો પાયાસિ. સા અન્તરામગ્ગે થેરં દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘અપ્પેકદાહં દેય્યધમ્મે સતિ અય્યં ન પસ્સામિ, અપ્પેકદા મે અય્યં પસ્સન્તિયા દેય્યધમ્મો ન હોતિ, અજ્જ પન મે અય્યો ચ દિટ્ઠો, દેય્યધમ્મો ચાયં અત્થિ, કરિસ્સતિ નુ ખો મે સઙ્ગહ’’ન્તિ. સા ભત્તભાજનં ઓતારેત્વા થેરં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, ઇદં લૂખં વા પણીતં વાતિ અચિન્તેત્વા દાસસ્સ વો સઙ્ગહં કરોથા’’તિ આહ. અથ થેરો પત્તં ઉપનામેત્વા તાય એકેન હત્થેન ભાજનં ધારેત્વા એકેન હત્થેન તતો ભત્તં દદમાનાય ઉપડ્ઢભત્તે દિન્ને ‘‘અલ’’ન્તિ હત્થેન પત્તં પિદહિ. સા ‘‘ભન્તે, એકોવ પટિવીસો, ન સક્કા દ્વિધા કાતું, તુમ્હાકં દાસસ્સ ઇધલોકસઙ્ગહં અકત્વા પરલોકસઙ્ગહં કરોથ, નિરવસેસમેવ દાતુકામામ્હી’’તિ વત્વા સબ્બમેવસ્સ પત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘તુમ્હેહિ દિટ્ઠધમ્મસ્સ ભાગિની અસ્સ’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. થેરો ‘‘એવં હોતૂ’’તિ વત્વા ઠિતકોવ અનુમોદનં કત્વા એકસ્મિં ઉદકફાસુકટ્ઠાને નિસીદિત્વા ભત્તકિચ્ચં અકાસિ. સાપિ પટિનિવત્તિત્વા તણ્ડુલે પરિયેસિત્વા ભત્તં પચિ.

પુણ્ણોપિ અડ્ઢકરીસમત્તં ઠાનં કસિત્વા જિઘચ્છં સહિતું અસક્કોન્તો ગોણે વિસ્સજ્જેત્વા એકં રુક્ખછાયં પવિસિત્વા મગ્ગં ઓલોકેન્તો નિસીદિ. અથસ્સ ભરિયા ભત્તમાદાય ગચ્છમાના તં દિસ્વાવ ‘‘એસ જિઘચ્છાપીળિતો મં ઓલોકેન્તો નિસિન્નો, સચે મં ‘અતિવિય ચિરાયી’તિ તજ્જેત્વા પતોદલટ્ઠિયા પહરિસ્સતિ, મયા કતકમ્મં નિરત્થકં ભવિસ્સતિ, પટિકચ્ચેવસ્સ આરોચેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એવમાહ ‘‘સામિ, અજ્જેકદિવસં ચિત્તં પસાદેહિ, મા મયા કતકમ્મં નિરત્થકં કરિ, અહં પાતોવ તે ભત્તં આહરન્તી અન્તરામગ્ગે ધમ્મસેનાપતિં દિસ્વા તવ ભત્તં તસ્સ દત્વા પુન ગેહં ગન્ત્વા ભત્તં પચિત્વા આગતા, પસાદેહિ, સામિ, ચિત્ત’’ન્તિ. સો ‘‘કિં વદેસિ, ભદ્દે’’તિ પુચ્છિત્વા પુન તમત્થં સુત્વા ‘‘ભદ્દે, સાધુ વત તે કતં મમ ભત્તં અય્યસ્સ દદમાનાય, મયાપિસ્સ અજ્જ પાતોવ દન્તકટ્ઠઞ્ચ મુખોદકઞ્ચ દિન્ન’’ન્તિ પસન્નમાનસો તં વચનં અભિનન્દિત્વા ઉસ્સૂરે લદ્ધભત્તતાય કિલન્તકાયો તસ્સા અઙ્કે સીસં કત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ.

અથસ્સ પાતોવ કસિતટ્ઠાનં પંસુચુણ્ણં ઉપાદાય સબ્બં રત્તસુવણ્ણં હુત્વા કણિકારપુપ્ફરાસિ વિય સોભમાનં અટ્ઠાસિ. સો પબુદ્ધો ઓલોકેત્વા ભરિયં આહ ‘‘ભદ્દે, એતં મયા કસિતટ્ઠાનં સબ્બં મમ સુવણ્ણં હુત્વા પઞ્ઞાયતિ, કિં નુ ખો મે અતિઉસ્સૂરે લદ્ધભત્તતાય અક્ખીનિ ભમન્તી’’તિ. ‘‘સામિ, મય્હમ્પિ એવમેવ પઞ્ઞાયતી’’તિ. સો ઉટ્ઠાય તત્થ ગન્ત્વા એકં પિણ્ડં ગહેત્વા નઙ્ગલસીસે પહરિત્વા સુવણ્ણભાવં ઞત્વા ‘‘અહો અય્યસ્સ ધમ્મસેનાપતિસ્સ દિન્નદાને અજ્જેવ વિપાકો દસ્સિતો, ન ખો પન સક્કા એત્તકં ધનં પટિચ્છાદેત્વા પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ ભરિયાય આભતં ભત્તપાતિં સુવણ્ણસ્સ પૂરેત્વા રાજકુલં ગન્ત્વા રઞ્ઞા કતોકાસો પવિસિત્વા રાજાનં અભિવાદેત્વા ‘‘કિં તાતા’’તિ વુત્તે ‘‘દેવ, અજ્જ મયા કસિતટ્ઠાનં સબ્બં સુવણ્ણરાસિમેવ હુત્વા ઠિતં, સુવણ્ણં આહરાપેતું વટ્ટતી’’તિ આહ. ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ? ‘‘પુણ્ણો નામાહ’’ન્તિ. ‘‘કિં પન તે અજ્જ કત’’ન્તિ? ‘‘ધમ્મસેનાપતિસ્સ મે પાતોવ દન્તકટ્ઠઞ્ચ મુખોદકઞ્ચ દિન્નં, ભરિયાયપિ મે મય્હં આહટભત્તં તસ્સેવ દિન્ન’’ન્તિ.

તં સુત્વા રાજા ‘‘અજ્જેવ કિર ભો ધમ્મસેનાપતિસ્સ દિન્નદાને વિપાકો દસ્સિતો’’તિ વત્વા ‘‘તાત, કિં કરોમી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘બહૂનિ સકટસહસ્સાનિ પહિણિત્વા સુવણ્ણં આહરાપેથા’’તિ. રાજા સકટાનિ પહિણિ. રાજપુરિસેસુ ‘‘રઞ્ઞો સન્તક’’ન્તિ ગણ્હન્તેસુ ગહિતં ગહિતં મત્તિકાવ હોતિ. તેહિ ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચિતે ‘‘તાતા, તુમ્હેહિ કિન્તિ વત્વા ગહિત’’ન્તિ પુટ્ઠા ‘‘તુમ્હાકં સન્તક’’ન્તિ આહંસુ. તેન હિ, તાતા, પુન ગચ્છથ, ‘‘પુણ્ણસ્સ સન્તક’’ન્તિ વત્વા ગણ્હથાતિ. તે તથા કરિંસુ ગહિતં ગહિતં સુવણ્ણમેવ અહોસિ. તં સબ્બં આહરિત્વા રાજઙ્ગણે રાસિં અકંસુ, અસીતિહત્થુબ્બેધો રાસિ અહોસિ. રાજા નાગરે સન્નિપાતાપેત્વા આહ ‘‘ઇમસ્મિં નગરે અત્થિ કસ્સચિ એત્તકં સુવણ્ણ’’ન્તિ? ‘‘નત્થિ, દેવા’’તિ. ‘‘કિં પનસ્સ દાતું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘સેટ્ઠિચ્છત્તં, દેવા’’તિ. રાજા ‘‘બહુધનસેટ્ઠિ નામ હોતૂ’’તિ મહન્તેન ભોગેન સદ્ધિં તસ્સ સેટ્ઠિચ્છત્તં અદાસિ.

અથ નં સો આહ ‘‘મયં, દેવ, એત્તકં કાલં પરકુલે વસિમ્હા, વસનટ્ઠાનં નો દેથા’’તિ. તેન હિ પસ્સ, એસ ગુમ્બો પઞ્ઞાયતિ, એતં હરાપેત્વા ગેહં કારેહીતિ પુરાણસેટ્ઠિસ્સ ગેહટ્ઠાનં આચિક્ખિ. સો તસ્મિં ઠાને કતિપાહેનેવ ગેહં કારાપેત્વા ગેહપવેસનમઙ્ગલઞ્ચ છત્તમઙ્ગલઞ્ચ એકતોવ કરોન્તો સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં અદાસિ. અથસ્સ સત્થા દાનાનુમોદનં કરોન્તો અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. ધમ્મકથાવસાને પુણ્ણસેટ્ઠિ ચ ભરિયા ચસ્સ ધીતા ચ ઉત્તરાતિ તયોપિ જના સોતાપન્ના અહેસું.

અપરભાગે રાજગહસેટ્ઠિ પુણ્ણસેટ્ઠિનો ધીતરં અત્તનો પુત્તસ્સ વારેસિ. સો ‘‘નાહં દસ્સામી’’તિ વુત્તો ‘‘મા એવં કરોતુ, એત્તકં કાલં અમ્હે નિસ્સાય વસન્તેનેવ તે સમ્પત્તિ લદ્ધા, દેતુ મે પુત્તસ્સ તે ધીતર’’ન્તિ આહ. સો ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકા તુમ્હે, મમ ધીતા તીહિ રતનેહિ વિના વસિતું ન સક્કોતિ, નેવસ્સ ધીતરં દસ્સામી’’તિ આહ. અથ નં બહૂ સેટ્ઠિગહપતિકાદયો કુલપુત્તા ‘‘મા તેન સદ્ધિં વિસ્સાસં ભિન્દિ, દેહિસ્સ ધીતર’’ન્તિ યાચિંસુ. સો તેસં વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા આસાળ્હિપુણ્ણમાય ધીતરં અદાસિ. સા પતિકુલં ગતકાલતો પટ્ઠાય ભિક્ખું વા ભિક્ખુનિં વા ઉપસઙ્કમિતું દાનં વા દાતું ધમ્મં વા સોતું નાલત્થ, એવં અડ્ઢતિયેસુ માસેસુ વીતિવત્તેસુ અત્તનો સન્તિકે ઠિતે પરિચારિકે પુચ્છિ ‘‘ઇદાનિ કિત્તકં અન્તોવસ્સં અવસિટ્ઠ’’ન્તિ? ‘‘અડ્ઢમાસો, અય્યે’’તિ. સા માતાપિતૂનં સાસનં પહિણિ ‘‘કસ્મા મં એવરૂપે બન્ધનાગારે પક્ખિપિંસુ, વરં તુમ્હેહિ મં લક્ખણાહતં કત્વા પરેસં દાસિં સાવેતું, ન એવરૂપસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ કુલસ્સ દાતું, આગતકાલતો પટ્ઠાય ભિક્ખુદસ્સનાદીસુ એકમ્પિ પુઞ્ઞં કાતું ન લભામી’’તિ. અથસ્સા પિતા ‘‘દુક્ખિતા વત મે ધીતા’’તિ અનત્તમનતં પવેદેત્વા પઞ્ચદસ કહાપણસહસ્સાનિ પેસેસિ, ‘‘ઇમસ્મિં નગરે સિરિમા નામ ગણિકા અત્થિ, દેવસિકં સહસ્સં ગણ્હાતિ, ઇમેહિ કહાપણેહિ તં આનેત્વા સામિકસ્સ નિય્યાદેત્વા સયં યથારુચિ પુઞ્ઞાનિ કરોતૂ’’તિ સાસનઞ્ચ પહિણિ. ઉત્તરા તથા કત્વા સામિકેન સિરિમં દિસ્વા ‘‘કિમિદ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘સામિ, ઇમં અડ્ઢમાસં મમ સહાયિકા તુમ્હે પરિચરતુ, અહં પન ઇમં અડ્ઢમાસં દાનઞ્ચેવ દાતુકામા ધમ્મઞ્ચ સોતુકામા’’તિ આહ. સો તં અભિરૂપં ઇત્થિં દિસ્વા ઉપ્પન્નસિનેહો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ.

ઉત્તરાપિ ખો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમં અડ્ઢમાસં અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા ઇધેવ ભિક્ખા ગહેતબ્બા’’તિ સત્થુ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા ‘‘ઇતો દાનિ પટ્ઠાય યાવ મહાપવારણા, તાવ સત્થારં ઉપટ્ઠાતું ધમ્મઞ્ચ સોતું લભિસ્સામી’’તિ તુટ્ઠમાનસા ‘‘એવં યાગું પચથ, એવં ભત્તં પચથ, એવં પૂવં પચથા’’તિ મહાનસે સબ્બકિચ્ચાનિ સંવિદહન્તી વિચરતિ. અથસ્સા સામિકો ‘‘સ્વે મહાપવારણા ભવિસ્સતી’’તિ મહાનસાભિમુખો વાતપાને ઠત્વા ‘‘કિં નુ ખો કરોન્તી સા અન્ધબાલા વિચરતી’’તિ ઓલોકેત્વા તં સેદકિલિન્નં છારિકાય ઓકિણ્ણં અઙ્ગારમસિમક્ખિતં તથા સંવિદહિત્વા વિચરમાનં દિસ્વા ‘‘અહો અન્ધબાલા એવરૂપે ઠાને ઇમં સિરિસમ્પત્તિં નાનુભવતિ, ‘‘મુણ્ડકસમણે ઉપટ્ઠહિસ્સામી’તિ તુટ્ઠચિત્તા વિચરતી’’તિ હસિત્વા અપગઞ્છિ.

તસ્મિં અપગતે તસ્સ સન્તિકે ઠિતા સિરિમા ‘‘કિં નુ ખો ઓલોકેત્વા એસ હસતી’’તિ તેનેવ વાતપાનેન ઓલોકેન્તી ઉત્તરં દિસ્વા ‘‘ઇમં ઓલોકેત્વા ઇમિના હસિતં, અદ્ધા ઇમસ્સ એતાય સદ્ધિં સન્થવો અત્થી’’તિ ચિન્તેસિ. સા કિર અડ્ઢમાસં તસ્મિં ગેહે બાહિરકઇત્થી હુત્વા વસમાનાપિ તં સમ્પત્તિં અનુભવમાના અત્તનો બાહિરકઇત્થિભાવં અજાનિત્વા ‘‘અહં ઘરસામિની’’તિ સઞ્ઞમકાસિ. સા ઉત્તરાય આઘાતં બન્ધિત્વા ‘‘દુક્ખમસ્સા ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ પાસાદા ઓરુય્હ મહાનસં પવિસિત્વા પૂવપચનટ્ઠાને પક્કુથિતં સપ્પિં કટચ્છુના આદાય ઉત્તરાભિમુખં પાયાસિ. ઉત્તરા તં આગચ્છન્તિં દિસ્વા ‘‘મમ સહાયિકાય મય્હં ઉપકારો કતો, ચક્કવાળં અતિસમ્બાધં, બ્રહ્મલોકો અતિનીચકો, મમ પન સહાયિકાય ગુણોવ મહન્તો, અહમ્પિ એતં નિસ્સાય દાનઞ્ચ દાતું ધમ્મઞ્ચ સોતું લભિં, સચે મમ એતિસ્સાય ઉપરિ કોધો અત્થિ, ઇદં સપ્પિ મં દહતુ, સચે નત્થિ, મા મં દહતૂ’’તિ તં મેત્તાય ફરિ. તાય તસ્સા મત્થકે આસિઞ્ચિતમ્પિ પક્કુથિતસપ્પિ સીતોદકં વિય અહોસિ. અથ નં ‘‘ઇદં સીતલં ભવિસ્સતી’’તિ પુન કટચ્છુકં પૂરેત્વા આદાય આગચ્છન્તિં ઉત્તરાય દાસિયો દિસ્વા ‘‘અરે દુબ્બિનીતે ન ત્વં અમ્હાકં અય્યાય ઉપરિ પક્કસપ્પિં આસિઞ્ચિતું અનુચ્છવિકા’’તિ સન્તજ્જેન્તિયો ઇતો ચિતો ચ ઉટ્ઠાય હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ પોથેત્વા ભૂમિયં પાતેસું, ઉત્તરા વારેન્તીપિ વારેતું નાસક્ખિ. અથ સા ઉપરિ ઠત્વા સબ્બા દાસિયો પટિબાહિત્વા ‘‘કિસ્સ તે એવરૂપં ભારિયં કમ્મં કત’’ન્તિ સિરિમં ઓવદિત્વા ઉણ્હોદકેન ન્હાપેત્વા સતપાકતેલેન અબ્ભઞ્જિ.

તસ્મિં ખણે સા અત્તનો બાહિરકિત્થિભાવં ઞત્વા ચિન્તેસિ ‘‘મયા ભારિયં કમ્મં કતં સામિકસ્સ હસિતમત્તકારણા ઇમિસ્સા ઉપરિ પક્કસપ્પિં આસિઞ્ચન્તિયા, અયં ‘ગણ્હથ ન’ન્તિ દાસિયો ન આણાપેત્વા મં વિહેઠનકાલેપિ સબ્બા દાસિયો પટિબાહિત્વા મય્હં કત્તબ્બમેવ અકાસિ. સચાહં ઇમં ન ખમાપેસ્સામિ, મુદ્ધા મે સત્તધા ફલેય્યા’’તિ તસ્સા પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘અય્યે, ખમાહિ મે દોસ’’ન્તિ આહ. ‘‘અહં સપ્પિતિકા ધીતા, પિતરિ મે ખમાપિતે ખમિસ્સામી’’તિ. ‘‘હોતુ, અય્યે, પિતરમ્પિ તે પુણ્ણસેટ્ઠિં ખમાપેસ્સામી’’તિ. ‘‘પુણ્ણો મમ વટ્ટે જનકપિતા, વિવટ્ટે જનકપિતરિ ખમાપિતે પન અહં ખમિસ્સામી’’તિ. ‘‘કો પન તે વિવટ્ટે જનકપિતા’’તિ? ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ. ‘‘મય્હં તેન સદ્ધિં વિસ્સાસો નત્થિ, અહં કિં કરિસ્સામી’’તિ? ‘‘સત્થા સ્વે ભિક્ખુસઙ્ઘં આદાય ઇધાગમિસ્સતિ, ત્વં યથાલદ્ધં સક્કારં ગહેત્વા ઇધેવ આગન્ત્વા તં ખમાપેહી’’તિ. સા ‘‘સાધુ, અય્યે’’તિ ઉટ્ઠાય અત્તનો ગેહં ગન્ત્વા પઞ્ચસતપરિચારિકિત્થિયો આણાપેત્વા નાનાવિધાનિ ખાદનીયભોજનીયાનિ ચેવ સૂપેય્યાનિ ચ સમ્પાદેત્વા પુનદિવસે તં સક્કારં આદાય ઉત્તરાય ગેહં આગન્ત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પત્તે પતિટ્ઠાપેતું અવિસહન્તી અટ્ઠાસિ, તં સબ્બં ગહેત્વા ઉત્તરાવ સંવિદહિ.

સિરિમાપિ સત્થુ ભત્તકિચ્ચાવસાને સદ્ધિં પરિવારેન સત્થુ પાદમૂલે નિપજ્જિ. અથ નં સત્થા પુચ્છિ ‘‘કો તે અપરાધો’’તિ. ‘‘ભન્તે મયા હિય્યો ઇદં નામ કતં, અથ મે સહાયિકા મં વિહેઠયમાના દાસિયો નિવારેત્વા મય્હં ઉપકારમેવ અકાસિ. સાહં ઇમિસ્સા ગુણં જાનિત્વા ઇમં ખમાપેસિં, અથ મં એસા ‘તુમ્હેસુ ખમાપિતેસુ ખમિસ્સામી’તિ આહા’’તિ. ‘‘એવં કિર ઉત્તરે’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે, સીસે મે સહાયિકાય પક્કસપ્પિ આસિત્ત’’ન્તિ. ‘‘અથ તયા કિં ચિન્તિત’’ન્તિ? ‘‘ચક્કવાળં અતિસમ્બાધં, બ્રહ્મલોકો અતિનીચકો, મમ સહાયિકાય ગુણોવ મહન્તો, અહઞ્હિ એતં નિસ્સાય દાનઞ્ચ દાતું ધમ્મઞ્ચ સોતું અલત્થં, સચે મે ઇમિસ્સા ઉપરિ કોધો અત્થિ, ઇદં મં દહતુ, નો ચે, મા દહતૂ’’તિ એવં ચિન્તેત્વા ઇમં મેત્તાય ફરિં, ભન્તેતિ. સત્થા ‘‘સાધુ સાધુ, ઉત્તરે, એવં કોધં જિનિતું વટ્ટતિ. કોધનો હિ નામ અક્કોધેન, અક્કોસકો અનક્કોસન્તેન, પરિભાસકો અપરિભાસન્તેન, થદ્ધમચ્છરી અત્તનો સન્તકસ્સ દાનેન, મુસાવાદી સચ્ચવચનેન જિનિતબ્બો’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો –

‘‘અક્કોધેન જિને કોધં, અસાધું સાધુના જિને;

જિને કદરિયં દાનેન, સચ્ચેનાલિકવાદિન’’ન્તિ. (ધ. પ. ૨૨૩) –

ઇમં ગાથં વત્વા ગાથાપરિયોસાને ચતુસચ્ચકથં અભાસિ. સચ્ચપરિયોસાને ઉત્તરા સકદાગામિફલે પતિટ્ઠહિ, સામિકો ચ સસુરો ચ સસ્સુ ચ સોતાપત્તિફલં સચ્છિકરિંસુ, સિરિમાપિ પઞ્ચસતપરિવારા સોતાપન્ના અહોસિ. અપરભાગે ઉત્તરા કાલં કત્વા તાવતિંસભવને ઉપ્પજ્જિ. અથાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ દેવચારિકં ચરન્તો ઉત્તરં દેવધીતરં દિસ્વા –

૧૨૪. ‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, યા ત્વં તિટ્ઠસિ દેવતે;

ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બા, ઓસધી વિય તારકા.

૧૨૫. ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૧૨૬. ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે,

મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા,

વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ. – પટિપુચ્છિ;

૧૨૭. ‘‘સા દેવતા અત્તમના, મોગ્ગલ્લાનેન પુચ્છિતા;

પઞ્હં પુટ્ઠા વિયાકાસિ, યસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલં’’.

૧૨૮. ‘‘ઇસ્સા ચ મચ્છેરમથો પળાસો, નાહોસિ મય્હં ઘરમાવસન્તિયા;

અક્કોધના ભત્તુ વસાનુવત્તિની, ઉપોસથે નિચ્ચહમપ્પમત્તા.

૧૨૯. ‘‘ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિં, યા ચ પક્ખસ્સ અટ્ઠમી;

પાટિહારિયપક્ખઞ્ચ, અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતં.

૧૩૦. ‘‘ઉપોસથં ઉપવસિસ્સં, સદા સીલેસુ સંવુતા;

સઞ્ઞમા સંવિભાગા ચ, વિમાનં આવસામહં.

૧૩૧. ‘‘પાણાતિપાતા વિરતા, મુસાવાદા ચ સઞ્ઞતા;

થેય્યા ચ અતિચારા ચ, મજ્જપાના ચ આરકા.

૧૩૨. ‘‘પઞ્ચસિક્ખાપદે રતા, અરિયસચ્ચાન કોવિદા;

ઉપાસિકા ચક્ખુમતો, ગોતમસ્સ યસસ્સિનો.

૧૩૩. ‘‘સાહં સકેન સીલેન, યસસા ચ યસસ્સિની;

અનુભોમિ સકં પુઞ્ઞં, સુખિતા ચમ્હિનામયા.

૧૩૪. ‘‘તેન મેતાદિસો વણ્ણો, તેન મે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ મે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૧૩૫. ‘‘અક્ખામિ તે ભિક્ખુ મહાનુભાવ, મનુસ્સભૂતા યમહં અકાસિં;

તેનમ્હિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ મે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ. –

દેવતાપિસ્સ વિસ્સજ્જેસિ.

૧૨૬. મમ ચ, ભન્તે, વચનેન ભગવતો પાદે સિરસા વન્દેય્યાસિ ‘‘ઉત્તરા નામ ભન્તે, ઉપાસિકા ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’’તિ. અનચ્છરિયં ખો પનેતં, ભન્તે, યં મં ભગવા અઞ્ઞતરસ્મિં સામઞ્ઞફલે બ્યાકરેય્ય, તં ભગવા સકદાગામિફલે બ્યાકાસીતિ.

૧૨૮. તત્થ ઇસ્સા ચ મચ્છેરમથો પળાસો, નાહોસિ મય્હં ઘરમાવસન્તિયાતિ યા ચ અગારમજ્ઝે વસન્તીનં અઞ્ઞાસં ઇત્થીનં સમ્પત્તિઆદિવિસયા પરસમ્પત્તિઉસૂયનલક્ખણા ઇસ્સા, યઞ્ચ તાવકાલિકાદિવસેનાપિ કિઞ્ચિ યાચન્તાનં અદાતુકામતાય અત્તસમ્પત્તિનિગૂહનલક્ખણં મચ્છરિયં, યો ચ કુલપદેસાદિના પરેહિ યુગગ્ગાહલક્ખણો પળાસો ઉપ્પજ્જતિ, સો તિવિધોપિ પાપધમ્મો ગેહે ઠિતાય મય્હં સતિપિ પચ્ચયસમવાયે નાહોસિ ન ઉપ્પજ્જિ. અક્કોધનાતિ ખન્તિમેત્તાનુદ્દયસમ્પન્નતાય અકુજ્ઝનસભાવા. ભત્તુ વસાનુવત્તિનીતિ પુબ્બુટ્ઠાનપચ્છાનિપાતનાદિના સામિકસ્સ અનુકૂલભાવેન વસે વત્તનસીલા, મનાપચારિનીતિ અત્થો. ઉપોસથે નિચ્ચહમપ્પમત્તાતિ અહં ઉપોસથસીલરક્ખણે નિચ્ચં અપ્પમત્તા અપ્પમાદવિહારિની.

૧૨૯. તમેવ ઉપોસથે અપ્પમાદં દસ્સેન્તી યેસુ દિવસેસુ તં રક્ખિતબ્બં, યાદિસં યથા ચ રક્ખિતબ્બં, તં દસ્સેતું ‘‘ચાતુદ્દસિ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિન્તિ પક્ખસ્સાતિ સમ્બન્ધો, અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં. યા ચ પક્ખસ્સ અટ્ઠમીતિ એત્થ ચાતિ વચનસેસો. પાટિહારિયપક્ખઞ્ચાતિ પટિહરણકપક્ખઞ્ચ, ચાતુદ્દસીપઞ્ચદસીઅટ્ઠમીનં યથાક્કમં આદિતો અન્તતો ચાતિ પવેસનનિક્ખમનવસેન ઉપોસથસીલસ્સ પટિહરિતબ્બં પક્ખઞ્ચ, તેરસી પાટિપદા સત્તમી નવમી ચાતિ અત્થો. અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતન્તિ પાણાતિપાતાવેરમણીઆદીહિ અટ્ઠહઙ્ગેહિ એવ સુટ્ઠુ સમાગતં સમન્નાગતં.

૧૩૦. ઉપવસિસ્સન્તિ ઉપવસિં. અતીતત્થે હિ ઇદં અનાગતવચનં. કેચિ પન ‘‘ઉપવસિં’’ઇચ્ચેવ પઠન્તિ. સદાતિ સપ્પટિહારિકેસુ સબ્બેસુ ઉપોસથદિવસેસુ. સીલેસૂતિ ઉપોસથસીલેસુ સાધેતબ્બેસુ. નિપ્ફાદેતબ્બે હિ ઇદં ભુમ્મં. સંવુતાતિ કાયવાચાચિત્તેહિ સંવુતા. સદાતિ વા સબ્બકાલં. સીલેસૂતિ નિચ્ચસીલેસુ. સંવુતાતિ કાયવાચાહિ સંવુતા.

૧૩૧. ઇદાનિ તં નિચ્ચસીલં દસ્સેતું ‘‘પાણાતિપાતા વિરતા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પાણોતિ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં. પાણસ્સ અતિપાતો પાણવધો પાણઘાતો પાણાતિપાતો, અત્થતો પાણે પાણસઞ્ઞિનો જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા કાયવચીદ્વારાનં અઞ્ઞતરદ્વારપવત્તા વધકચેતના. તતો પાણાતિપાતા. વિરતાતિ ઓરતા, નિવત્તાતિ અત્થો.

મુસાવાદાતિ મુસા નામ વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સ અત્થભઞ્જનકો વચીપયોગો વા કાયપયોગો વા, વિસંવાદનાધિપ્પાયેન પરસ્સ વિસંવાદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. અથ વા મુસાતિ અભૂતં અતચ્છં વત્થુ, વાદોતિ તસ્સ ભૂતતો તચ્છતો વિઞ્ઞાપેતુકામસ્સ તથા વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપિકા ચેતના. તતો મુસાવાદા સઞ્ઞતા ઓરતા, વિરતાતિ અત્થો. ચ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો.

થેય્યાતિ થેય્યં વુચ્ચતિ થેનભાવો, ચોરિકાય પરસ્સહરણન્તિ અત્થો. અત્થતો પરપરિગ્ગહિતે પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિનો તદાદાયકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા થેય્યચેતના થેય્યં. તતો થેય્યા સઞ્ઞતા, આરકાતિ વા સમ્બન્ધો.

અતિચારાતિ અતિચ્ચ ચારો અતિચારો, લોકમરિયાદં અતિક્કમિત્વા અગમનીયટ્ઠાને કામવસેન ચારો મિચ્છાચારોતિ અત્થો. અગમનીયટ્ઠાનં નામ – પુરિસાનં માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા માતાપિતુરક્ખિતા ભાતુરક્ખિતા ભગિનિરક્ખિતા ઞાતિરક્ખિતા ગોત્તરક્ખિતા ધમ્મરક્ખિતા સારક્ખા સપરિદણ્ડાતિ દસ, ધનક્કીતા છન્દવાસિની ભોગવાસિની પટવાસિની ઓદપત્તકિની ઓભટચુમ્બટા દાસી ચ ભરિયા કમ્મકારી ચ ભરિયા ધજાહટા મુહુત્તિકાતિ દસાતિ વીસતિ ઇત્થિયો. ઇત્થીસુ પન દ્વિન્નં સારક્ખસપરિદણ્ડાનં દસન્નઞ્ચ ધનક્કીતાદીનન્તિ દ્વાદસન્નં અઞ્ઞપુરિસા અગમનીયટ્ઠાનં, ઇદમેવ ઇધ અધિપ્પેતં. લક્ખણતો પન અસદ્ધમ્માધિપ્પાયેન કાયદ્વારપવત્તા અગમનીયટ્ઠાનવીતિક્કમચેતના અતિચારો. તસ્મા અતિચારા.

મજ્જપાનાતિ મજ્જં વુચ્ચતિમદનીયટ્ઠેન સુરા ચ મેરયઞ્ચ, પિવન્તિ તેનાતિ પાનં, મજ્જસ્સ પાનં મજ્જપાનં. યાય દુસ્સીલ્યચેતનાય મજ્જસઙ્ખાતં પિટ્ઠસુરા, પૂવસુરા, ઓદનિયસુરા, કિણ્ણપક્ખિત્તા, સમ્ભારસંયુત્તાતિ પઞ્ચભેદં સુરં વા, પુપ્ફાસવો, ફલાસવો, મધ્વાસવો, ગુળાસવો, સમ્ભારસંયુત્તોતિ પઞ્ચભેદં મેરયં વા બીજતો પટ્ઠાય કુસગ્ગેનાપિ પિવતિ, સા ચેતના મજ્જપાનં. તસ્મા મજ્જપાના આરકા વિરતા.

૧૩૨. એવં ‘‘પાણાતિપાતા વિરતા’’તિઆદિના પહાતબ્બધમ્મવસેન વિભજિત્વા દસ્સિતં નિચ્ચસીલં પુન સમાદાતબ્બતાવસેન એકતો કત્વા દસ્સેન્તી ‘‘પઞ્ચસિક્ખાપદે રતા’’તિ આહ. તત્થ સિક્ખાપદન્તિ સિક્ખિતબ્બપદં, સિક્ખાકોટ્ઠાસેતિ અત્થો. અથ વા ઝાનાદયો સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા સિક્ખિતબ્બતો સિક્ખા, પઞ્ચસુ પન સીલઙ્ગેસુ યંકિઞ્ચિ અઙ્ગં તાસં સિક્ખાનં પતિટ્ઠાનટ્ઠેન પદન્તિ સિક્ખાનં પદત્તા સિક્ખાપદં, પઞ્ચ સીલઙ્ગાનિ. તસ્મિં પઞ્ચવિધે સિક્ખાપદે રતા અભિરતાતિ પઞ્ચસિક્ખાપદે રતા. અરિયસચ્ચાન કોવિદાતિ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયવસેન દુક્ખસમુદયનિરોધમગ્ગસઙ્ખાતેસુ ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ કુસલા નિપુણા, પટિવિદ્ધચતુસચ્ચાતિ અત્થો. ગોતમસ્સાતિ ભગવન્તં ગોત્તેન કિત્તેતિ. યસસ્સિનોતિ કિત્તિમતો, પરિવારવતો વા.

૧૩૩. સાહન્તિ સા યથાવુત્તગુણા અહં. સકેન સીલેનાતિ અનુસ્સુકિતાદિના અત્તનો સભાવસીલેન ચ ઉપોસથસીલાદિસમાદાનસીલેન ચ કારણભૂતેન. તઞ્હિ સત્તાનં કમ્મસ્સકતાય હિતસુખાવહતાય ચ વિસેસતો ‘‘સક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તેનેવાહ –

‘‘તઞ્હિ તસ્સ સકં હોતિ, તઞ્ચ આદાય ગચ્છતિ;

તઞ્ચસ્સ અનુગં હોતિ, છાયાવ અનપાયિની’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૧૫);

યસસા ચ યસસ્સિનીતિ ‘‘ઉત્તરા ઉપાસિકા સીલાચારસમ્પન્ના અનુસ્સુકી અમચ્છરી અક્કોધના’’તિઆદિના ‘‘આગતફલા વિઞ્ઞાતસાસના’’તિઆદિના ચ યથાભૂતગુણાધિગતેન જલતલે તેલેન વિય સમન્તતો પત્થટેન કિત્તિસદ્દેન યસસ્સિની કિત્તિમતી, તેન વા સીલગુણેન ઇધ અધિગતેન યસપરિવારેન યસસ્સિની સમ્પન્નપરિવારા. અનુભોમિ સકં પુઞ્ઞન્તિ યથૂપચિતં અત્તનો પુઞ્ઞં પચ્ચનુભોમિ. યસ્સ હિ પુઞ્ઞફલં અનુભૂયતિ, ફલૂપચારેન તં પુઞ્ઞમ્પિ અનુભૂયતીતિ વુચ્ચતિ. અથ વા પુથુજ્જનભાવતો સુચરિતફલમ્પિ ‘‘પુઞ્ઞ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિ. સુખિતા ચમ્હિનામયાતિ દિબ્બસુખેન ચ ફલસુખેન ચ સુખિતા ચમ્હિ ભવામિ, કાયિકચેતસિકદુક્ખાભાવતો અનામયા અરોગા.

૧૩૬. મમ ચાતિ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. તેન ‘‘મમ વચનેન ચ વન્દેય્યાસિ, ન તવ સભાવેનેવા’’તિ વન્દનં સમુચ્ચિનોતિ. અનચ્છરિયન્તિઆદિના અત્તનો અરિયસાવિકાભાવસ્સ પાકટભાવં દસ્સેતિ. તં ભગવાતિઆદિ સઙ્ગીતિકારવચનં. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

ઉત્તરાવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.