૧૬. સિરિમાવિમાનવણ્ણના

યુત્તા ચ તે પરમઅલઙ્કતા હયાતિ સિરિમાવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ચ સમયેન હેટ્ઠા અનન્તરવત્થુમ્હિ વુત્તા સિરિમા ગણિકા સોતાપત્તિફલસ્સ અધિગતત્તા વિસ્સજ્જિતકિલિટ્ઠકમ્મન્તા હુત્વા સઙ્ઘસ્સ અટ્ઠ સલાકભત્તાનિ પટ્ઠપેસિ. આદિતો પટ્ઠાય નિબદ્ધં અટ્ઠ ભિક્ખૂ ગેહં આગચ્છન્તિ. સા ‘‘સપ્પિં ગણ્હથ ખીરં ગણ્હથા’’તિઆદીનિ વત્વા તેસં પત્તે પૂરેતિ, એકેન લદ્ધં તિણ્ણમ્પિ ચતુન્નમ્પિ પહોતિ, દેવસિકં સોળસકહાપણપરિબ્બયેન પિણ્ડપાતો દીયતિ. અથેકદિવસં એકો ભિક્ખુ તસ્સા ગેહે અટ્ઠકભત્તં ભુઞ્જિત્વા તિયોજનમત્થકે એકં વિહારં અગમાસિ. અથ નં સાયં થેરુપટ્ઠાને નિસિન્નં પુચ્છિંસુ, ‘‘આવુસો, કહં ભિક્ખં ગહેત્વા ઇધાગતોસી’’તિ? ‘‘સિરિમાય અટ્ઠકભત્તં મે ભુત્ત’’ન્તિ. ‘‘તં મનાપં કત્વા દેતિ, આવુસો’’તિ. ‘‘ન સક્કા તસ્સા ભત્તં વણ્ણેતું, અતિપણીતં કત્વા દેતિ, એકેન લદ્ધં તિણ્ણમ્પિ ચતુન્નમ્પિ પહોતિ, તસ્સા પન દેય્યધમ્મતોપિ દસ્સનમેવ ઉત્તરિતરં’’. સા હિ ઇત્થી એવરૂપા ચ એવરૂપા ચાતિ તસ્સા ગુણે કથેસિ.

અથેકો ભિક્ખુ તસ્સા ગુણકથં સુત્વા અદિસ્વાપિ સવનેનેવ સિનેહં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘મયા તત્થ ગન્ત્વા તં દટ્ઠું વટ્ટતી’’તિ અત્તનો વસ્સગ્ગં કથેત્વા તં ભિક્ખું ઠિતિકં પુચ્છિત્વા ‘‘સ્વે, આવુસો, તસ્મિં ગેહે ત્વં સઙ્ઘત્થેરો હુત્વા અટ્ઠકભત્તં લભિસ્સસી’’તિ સુત્વા તઙ્ખણઞ્ઞેવ પત્તચીવરમાદાય પક્કન્તો પાતોવ અરુણે ઉગ્ગચ્છન્તે સલાકગ્ગં પવિસિત્વા ઠિતો સઙ્ઘત્થેરો હુત્વા તસ્સા ગેહે અટ્ઠકભત્તં લભિ. યો પન સો ભિક્ખુ હિય્યો ભુઞ્જિત્વા પક્કામિ, તસ્સ ગતવેલાયમેવસ્સા સરીરે રોગો ઉપ્પજ્જિ. તસ્મા આભરણાનિ ઓમુઞ્ચિત્વા નિપજ્જિ. અથસ્સા દાસિયો અટ્ઠકભત્તં લભિતું આગતે ભિક્ખૂ દિસ્વા આરોચેસું. સા ગન્ત્વા સહત્થા પત્તે ગહેતું વા નિસીદાપેતું વા અસક્કોન્તી દાસિયો આણાપેસિ ‘‘અમ્મા પત્તે ગહેત્વા અય્યે નિસીદાપેત્વા યાગું પાયેત્વા ખજ્જકં દત્વા ભત્તવેલાય પત્તે પૂરેત્વા દેથા’’તિ. તા ‘‘સાધુ, અય્યે’’તિ ભિક્ખૂ પવેસેત્વા યાગું પાયેત્વા ખજ્જકં દત્વા ભત્તવેલાય ભત્તસ્સ પત્તે પૂરેત્વા તસ્સા આરોચયિંસુ. સા ‘‘મં પરિગ્ગહેત્વા નેથ, અય્યે વન્દિસ્સામી’’તિ વત્વા તાહિ પરિગ્ગહેત્વા ભિક્ખૂનં સન્તિકં નીતા વેધમાનેન સરીરેન ભિક્ખૂ વન્દિ. સો ભિક્ખુ તં ઓલોકેત્વા ચિન્તેસિ ‘‘ગિલાનાય તાવ અયં એતિસ્સા રૂપસોભા, અરોગકાલે પન સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતાય ઇમિસ્સા કીદિસી રૂપસમ્પત્તી’’તિ. અથસ્સ અનેકવસ્સકોટિસન્નિચિતો કિલેસો સમુદાચરિ. સો અઞ્ઞાણી હુત્વા ભત્તં ભુઞ્જિતું અસક્કોન્તો પત્તં આદાય વિહારં ગન્ત્વા પત્તં પિધાય એકમન્તે ઠપેત્વા ચીવરકણ્ણં પત્થરિત્વા નિપજ્જિ. અથ નં એકો સહાયકો ભિક્ખુ યાચન્તોપિ ભોજેતું નાસક્ખિ, સો છિન્નભત્તો અહોસિ.

તં દિવસમેવ સાયન્હસમયે સિરિમા કાલમકાસિ. રાજા સત્થુ સાસનં પેસેસિ ‘‘ભન્તે, જીવકસ્સ કનિટ્ઠભગિની સિરિમા કાલમકાસી’’તિ. સત્થા તં સુત્વા રઞ્ઞો સાસનં પહિણિ ‘‘સિરિમાય સરીરઝાપનકિચ્ચં નત્થિ, આમકસુસાને તં યથા કાકાદયો ન ખાદન્તિ, તથા નિપજ્જાપેત્વા રક્ખાપેથા’’તિ. રાજા તથા અકાસિ. પટિપાટિયા તયો દિવસા અતિક્કન્તા, ચતુત્થે દિવસે સરીરં ઉદ્ધુમાયિ, નવહિ વણમુખેહિ પુળવકા પગ્ઘરિંસુ, સકલસરીરં ભિન્નસાલિભત્તચાટિ વિય અહોસિ. રાજા નગરે ભેરિં ચરાપેસિ ‘‘ઠપેત્વા ગેહરક્ખણકદારકે સિરિમાય દસ્સનત્થં અનાગચ્છન્તાનં અટ્ઠ કહાપણા દણ્ડો’’તિ. સત્થુ સન્તિકઞ્ચ પેસેસિ ‘‘બુદ્ધપ્પમુખો કિર સઙ્ઘો સિરિમાય દસ્સનત્થં આગચ્છતૂ’’તિ. સત્થા ભિક્ખૂનં આરોચાપેસિ ‘‘સિરિમાય દસ્સનત્થં ગમિસ્સામા’’તિ.

સોપિ દહરભિક્ખુ ચત્તારો દિવસે કસ્સચિ વચનં અગ્ગહેત્વા છિન્નભત્તોવ નિપજ્જિ. પત્તે ભત્તં પૂતિકં જાતં, પત્તે મલમ્પિ ઉટ્ઠહિ. અથ સો સહાયકભિક્ખુના ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘આવુસો સત્થા સિરિમાય દસ્સનત્થં ગચ્છતી’’તિ વુચ્ચમાનો તથા છાતજ્ઝત્તોપિ ‘‘સિરિમા’’તિ વુત્તપદેયેવ સહસા ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘સત્થા સિરિમં દટ્ઠું ગચ્છતિ, ત્વમ્પિ ગમિસ્સસી’’તિ? ‘‘આમ ગમિસ્સામી’’તિ ભત્તં છડ્ડેત્વા પત્તં ધોવિત્વા થવિકાય પક્ખિપિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં અગમાસિ. સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો એકપસ્સે અટ્ઠાસિ, ભિક્ખુનિસઙ્ઘોપિ રાજપરિસાપિ ઉપાસકપરિસાપિ ઉપાસિકાપરિસાપિ એકેકપસ્સે અટ્ઠંસુ.

સત્થા રાજાનં પુચ્છિ ‘‘કા એસા, મહારાજા’’તિ? ‘‘ભન્તે, જીવકસ્સ કનિટ્ઠભગિની સિરિમા નામા’’તિ. ‘‘સિરિમા એસા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. તેન હિ નગરે ભેરિં ચરાપેહિ ‘‘સહસ્સં દત્વા સિરિમં ગણ્હન્તૂ’’તિ. રાજા તથા કારેસિ, એકોપિ ‘‘હ’’ન્તિ વા ‘‘હુ’’ન્તિ વા વદન્તો નામ નાહોસિ. રાજા સત્થુ આરોચેસિ ‘‘ન ગણ્હન્તિ ભન્તે’’તિ, તેન હિ મહારાજ અગ્ઘં ઓહાપેહીતિ. રાજા ‘‘પઞ્ચસતાનિ દત્વા ગણ્હન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા કઞ્ચિ ગણ્હનકં અદિસ્વા ‘‘અડ્ઢતેય્યસતાનિ, દ્વેસતાનિ, સતં, પઞ્ઞાસં, પઞ્ચવીસતિ, વીસતિ કહાપણે, દસ કહાપણે, પઞ્ચ કહાપણે, એકં કહાપણં, અડ્ઢં, પાદં, માસકં, કાકણિકં દત્વા સિરિમં ગણ્હન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા ‘‘મુધાપિ ગણ્હન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ, તથાપિ ‘‘હ’’ન્તિ વા ‘‘હુ’’ન્તિ વા વદન્તો નામ નાહોસિ. રાજા ‘‘મુધાપિ, ભન્તે, ગણ્હન્તો નત્થી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘પસ્સથ, ભિક્ખવે, મહાજનસ્સ પિયમાતુગામં, ઇમસ્મિંયેવ નગરે સહસ્સં દત્વા પુબ્બે એકદિવસં લભિંસુ, ઇદાનિ મુધાપિ ગણ્હન્તો નત્થિ એવરૂપં નામ રૂપં ખયવયપ્પત્તં આહરિમેહિ અલઙ્કારેહિ વિચિત્તકતં નવન્નં વણ્ણમુખાનં વસેન અરુભૂતં તીહિ અટ્ઠિસતેહિ સમુસ્સિતં નિચ્ચાતુરં કેવલં બાલમહાજનેન બહુધા સઙ્કપ્પિતતાય બહુસઙ્કપ્પં અદ્ધુવં અત્તભાવ’’ન્તિ દસ્સેન્તો –

‘‘પસ્સ ચિત્તકતં બિમ્બં, અરુકાયં સમુસ્સિતં;

આતુરં બહુસઙ્કપ્પં, યસ્સ નત્થિ ધુવં ઠિતી’’તિ. (થેરગા. ૧૧૬૦) –

ગાથમાહ. દેસનાપરિયોસાને સિરિમાય પટિબદ્ધચિત્તો ભિક્ખુ વિગતછન્દરાગો હુત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ, ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ.

તેન ચ સમયેન સિરિમા દેવકઞ્ઞા અત્તનો વિભવસમિદ્ધિં ઓલોકેત્વા આગતટ્ઠાનં ઓલોકેન્તી પુરિમત્તભાવે અત્તનો સરીરસમીપે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં ભગવન્તં ઠિતં મહાજનકાયઞ્ચ સન્નિપતિતં દિસ્વા પઞ્ચહિ દેવકઞ્ઞાસતેહિ પરિવુતા પઞ્ચહિ રથસતેહિ દિસ્સમાનકાયા આગન્ત્વા રથતો ઓતરિત્વા સપરિવારા ભગવન્તં વન્દિત્વા કતઞ્જલી અટ્ઠાસિ. તેન ચ સમયેન આયસ્મા વઙ્ગીસો ભગવતો અવિદૂરે ઠિતો હોતિ. સો ભગવન્તં એતદવોચ ‘‘પટિભાતિ મં ભગવા એકં પઞ્હં પુચ્છિતુ’’ન્તિ. ‘‘પટિભાતુ તં વઙ્ગીસા’’તિ ભગવા અવોચ. આયસ્મા વઙ્ગીસો તં સિરિમં દેવધીતરં –

૧૩૭. ‘‘યુત્તા ચ તે પરમઅલઙ્કતા હયા, અધોમુખા અઘસિગમા બલી જવા;

અભિનિમ્મિતા પઞ્ચરથાસતા ચ તે, અન્વેન્તિ તં સારથિચોદિતા હયા.

૧૩૮. ‘‘સા તિટ્ઠસિ રથવરે અલઙ્કતા,

ઓભાસયં જલમિવ જોતિ પોવકો;

પુચ્છામિ તં વરતનુ અનોમદસ્સને,

કસ્મા નુ કાયા અનધિવરં ઉપાગમી’’તિ. – પટિપુચ્છિ;

૧૩૭. તત્થ યુત્તા ચ તે પરમઅલઙ્કતા હયાતિ પરમં અતિવિય વિસેસતો અલઙ્કતા, પરમેહિ વા ઉત્તમેહિ દિબ્બેહિ અસ્સાલઙ્કારેહિ અલઙ્કતા, પરમા વા અગ્ગા સેટ્ઠા આજાનીયા સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કતા હયા અસ્સા તે તવ રથે યોજિતા, યુત્તા વા તે રથસ્સ ચ અનુચ્છવિકા, અઞ્ઞમઞ્ઞં વા સદિસતાય યુત્તા સંસટ્ઠાતિ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘પરમઅલઙ્કતા’’તિ પુરિમસ્મિં પક્ખે સન્ધિં અકત્વા દુતિયસ્મિં પક્ખે અવિભત્તિકનિદ્દેસો દટ્ઠબ્બો. અધોમુખાતિ હેટ્ઠામુખા. યદિપિ તે તદા પકતિયાવ ઠિતા, દેવલોકતો ઓરોહણવસેન ‘‘અધોમુખા’’તિ વુત્તા. અઘસિગમાતિ વેહાસંગમા. બલીતિ બલવન્તો. જવાતિ જવનકા, બલવન્તો ચેવ વેગવન્તો ચાતિ અત્થો. અભિનિમ્મિતાતિ તવ પુઞ્ઞકમ્મેન નિમ્મિતા નિબ્બત્તા. સયં નિમ્મિતમેવ વા સન્ધાય ‘‘અભિનિમ્મિતા’’તિ વુત્તં નિમ્માનરતિભાવતો સિરિમાય દેવધીતાય. પઞ્ચરથાસતાતિ ગાથાસુખત્થં થકારસ્સ દીઘં લિઙ્ગવિપલ્લાસઞ્ચ કત્વા વુત્તં, વિભત્તિઅલોપો વા દટ્ઠબ્બો, પઞ્ચ રથસતાનીતિ અત્થો. અન્વેન્તિ તં સારથિચોદિતા હયાતિ સારથીહિ ચોદિતા વિય રથેસુ યુત્તા ઇમે હયા ભદ્દે, દેવતે, તં અનુગચ્છન્તિ. ‘‘સારથિઅચોદિતા’’તિ કેચિ પઠન્તિ, સારથીહિ અચોદિતા એવ અનુગચ્છન્તીતિ અત્થો. ‘‘સારથિચોદિતા હયા’’તિ એકંયેવ વા પદં ગાથાસુખત્થં દીઘં કત્વા વુત્તં, સારથિચોદિતહયા પઞ્ચ રથસતાતિ યોજના.

૧૩૮. સા તિટ્ઠસીતિ સા ત્વં તિટ્ઠસિ. રથવરેતિ રથુત્તમે. અલઙ્કતાતિ સટ્ઠિસકટભારેહિ દિબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કતસરીરા. ઓભાસયં જલમિવ જોતિ પાવકોતિ ઓભાસેન્તી જોતિરિવ જલન્તી પાવકો વિય ચ તિટ્ઠસિ, સમન્તતો ઓભાસેન્તી જલન્તી તિટ્ઠસીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘જોતી’’તિ ચ ચન્દિમસૂરિયનક્ખત્તતારકરૂપાનં સાધારણનામં. વરતનૂતિ ઉત્તમરૂપધરે સબ્બઙ્ગસોભને. તતો એવ અનોમદસ્સને અલામકદસ્સને, દસ્સનીયે પાસાદિકેતિ અત્થો. કસ્મા નુ કાયા અનધિવરં ઉપાગમીતિ કુતો નામ દેવકાયતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બુદ્ધં પયિરુપાસનાય ઉપગઞ્છિ ઉપગતાસિ.

એવં થેરેન પુચ્છિતા સા દેવતા અત્તાનં આવિકરોન્તી –

૧૩૯. ‘‘કામગ્ગપત્તાનં યમાહુનુત્તરં, નિમ્માય નિમ્માય રમન્તિ દેવતા;

તસ્મા કાયા અચ્છરા કામવણ્ણિની, ઇધાગતા અનધિવરં નમસ્સિતુ’’ન્તિ. –

ગાથમાહ.

૧૩૯. તત્થ કામગ્ગપત્તાનં યમાહુનુત્તરન્તિ કામૂપભોગેહિ અગ્ગભાવં પત્તાનં પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં યં દેવકાયં યસેન ભોગાદિવસેન ચ અનુત્તરન્તિ વદન્તિ, તતો કાયા. નિમ્માય નિમ્માય રમન્તિ દેવતાતિ નિમ્માનરતિદેવતા અત્તના યથારુચિતે કામે સયં નિમ્મિનિત્વા નિમ્મિનિત્વા રમન્તિ કીળન્તિ લળન્તા અભિરમન્તિ. તસ્મા કાયાતિ તસ્મા નિમ્માનરતિદેવનિકાયા. કામવણ્ણિનીતિ કામરૂપધરા યથિચ્છિતરૂપધારિની. ઇધાગતાતિ ઇધ ઇમસ્મિં મનુસ્સલોકે, ઇમં વા મનુસ્સલોકં આગતા.

એવં દેવતાય અત્તનો નિમ્માનરતિદેવતાભાવે કથિતે પુન થેરો તસ્સા પુરિમભવં તત્થ કતપુઞ્ઞકમ્મં લદ્ધિઞ્ચ કથાપેતુકામો –

૧૪૦. ‘‘કિં ત્વં પુરે સુચરિતમાચરીધ, કેનચ્છસિ ત્વં અમિતયસા સુખેધિતા;

ઇદ્ધી ચ તે અનધિવરા વિહઙ્ગમા, વણ્ણો ચ તે દસ દિસા વિરોચતિ.

૧૪૧. ‘‘દેવેહિ ત્વં પરિવુતા સક્કતા ચસિ,

કુતો ચુતા સુગતિગતાસિ દેવતે;

કસ્સ વા ત્વં વચનકરાનુસાસનિં,

આચિક્ખ મે ત્વં યદિ બુદ્ધસાવિકા’’તિ. – દ્વે ગાથા અભાસિ;

૧૪૦. તત્થ આચરીતિ દીઘં કત્વા વુત્તં, ઉપચિનીતિ અત્થો. ઇધાતિ નિપાતમત્તં, ઇધ વા ઇમસ્મિં દેવત્તભાવે. કેનચ્છસીતિ કેન પુઞ્ઞકમ્મેન અસ્સત્થા અચ્છસિ. ‘‘કેનાસિ ત્વ’’ન્તિ કેચિ પઠન્તિ. અમિતયસાતિ ન મિતયસા અનપ્પકપરિવારા. સુખેધિતાતિ સુખેન વડ્ઢિતા, સુપરિબ્રૂહિતદિબ્બસુખાતિ અત્થો. ઇદ્ધીતિ દિબ્બાનુભાવો. અનધિવરાતિ અધિકા વિસિટ્ઠા અઞ્ઞા એતિસ્સા નત્થીતિ અનધિવરા, અતિઉત્તમાતિ અત્થો. વિહઙ્ગમાતિ વેહાસગામિની. દસ દિસાતિ દસપિ દિસા. વિરોચતીતિ ઓભાસેતિ.

૧૪૧. પરિવુતા સક્કતા ચસીતિ સમન્તતો પરિવારિતા સમ્ભાવિતા ચ અસિ. કુતો ચુતા સુગતિગતાસીતિ પઞ્ચસુ ગતીસુ કતરગતિતો ચુતા હુત્વા સુગતિં ઇમં દેવગતિં પટિસન્ધિવસેન ઉપગતા અસિ. કસ્સ વા ત્વં વચનકરાનુસાસનિન્તિ કસ્સ નુ વા સત્થુ સાસને પાવચને ઓવાદાનુસાસનિસમ્પટિચ્છનેન ત્વં વચનકરા અસીતિ યોજના. કસ્સ વા ત્વં સત્થુ વચનકરા અનુસાસકસ્સ અનુસિટ્ઠિયં પતિટ્ઠાનેનાતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવં અનુદ્દેસિકવસેન તસ્સા લદ્ધિં પુચ્છિત્વા પુન ઉદ્દેસિકવસેન ‘‘આચિક્ખ મે ત્વં યદિ બુદ્ધસાવિકા’’તિ પુચ્છતિ. તત્થ બુદ્ધસાવિકાતિ સબ્બમ્પિ ઞેય્યધમ્મં સયમ્ભુઞાણેન હત્થતલે આમલકં વિય પચ્ચક્ખતો બુદ્ધત્તા બુદ્ધસ્સ ભગવતો ધમ્મસ્સવનન્તે જાતાતિ બુદ્ધસાવિકા.

એવં થેરેન પુચ્છિતમત્થં કથેન્તી દેવતા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૪૨. ‘‘નગન્તરે નગરવરે સુમાપિતે, પરિચારિકા રાજવરસ્સ સિરિમતો;

નચ્ચે ગીતે પરમસુસિક્ખિતા અહું, સિરિમાતિ મં રાજગહે અવેદિંસુ.

૧૪૩. ‘‘બુદ્ધો ચ મે ઇસિનિસભો વિનાયકો, અદેસયી સમુદયદુક્ખનિચ્ચતં;

અસઙ્ખતં દુક્ખનિરોધ સસ્સતં, મગ્ગઞ્ચિમં અકુટિલમઞ્જસં સિવં.

૧૪૪. ‘‘સુત્વાનહં અમતપદં અસઙ્ખતં, તથાગતસ્સનધિવરસ્સ સાસનં;

સીલેસ્વહં પરમસુસંવુતા અહું, ધમ્મે ઠિતા નરવરબુદ્ધદેસિતે.

૧૪૫. ‘‘ઞત્વાનહં વિરજપદં અસઙ્ખતં, તથાગતેનનધિવરેન દેસિતં;

તત્થેવહં સમથસમાધિમાફુસિં, સાયેવ મે પરમનિયામતા અહુ.

૧૪૬. ‘‘લદ્ધાનહં અમતવરં વિસેસનં, એકંસિકા અભિસમયે વિસેસિય;

અસંસયા બહુજનપૂજિતા અહં, ખિડ્ડારતિં પચ્ચનુભોમનપ્પકં.

૧૪૭. ‘‘એવં અહં અમતદસમ્હિ દેવતા, તથાગતસ્સનધિવરસ્સ સાવિકા;

ધમ્મદ્દસા પઠમફલે પતિટ્ઠિતા, સોતાપન્ના ન ચ પન મત્થિ દુગ્ગતિ.

૧૪૮. ‘‘સા વન્દિતું અનધિવરં ઉપાગમિં, પાસાદિકે કુસલરતે ચ ભિક્ખવો;

નમસ્સિતું સમણસમાગમં સિવં, સગારવા સિરિમતો ધમ્મરાજિનો.

૧૪૯. ‘‘દિસ્વા મુનિં મુદિતમનમ્હિ પીણિતા, તથાગતં નરવરદમ્મસારથિં;

તણ્હચ્છિદં કુસલરતં વિનાયકં, વન્દામહં પરમહિતાનુકમ્પક’’ન્તિ.

૧૪૨. તત્થ નગન્તરેતિ ઇસિગિલિવેપુલ્લવેભારપણ્ડવગિજ્ઝકૂટસઙ્ખાતાનં પઞ્ચન્નં પબ્બતાનં અન્તરે વેમજ્ઝે, યતો તં નગરં ‘‘ગિરિબ્બજ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. નગરવરેતિ ઉત્તમનગરે, રાજગહં સન્ધાયાહ. સુમાપિતેતિ મહાગોવિન્દપણ્ડિતેન વત્થુવિજ્જાવિધિના સમ્મદેવ નિવેસિતે. પરિચારિકાતિ સંગીતપરિચરિયાય ઉપટ્ઠાયિકા. રાજવરસ્સાતિ બિમ્બિસારમહારાજસ્સ. સિરિમતોતિ એત્થ ‘‘સિરીતિ બુદ્ધિપુઞ્ઞાનં અધિવચન’’ન્તિ વદન્તિ. અથ વા પુઞ્ઞનિબ્બત્તા સરીરસોભગ્ગાદિસમ્પત્તિ કતપુઞ્ઞં નિસ્સયતિ, કતપુઞ્ઞેહિ વા નિસ્સીયતીતિ ‘‘સિરી’’તિ વુચ્ચતિ, સા એતસ્સ અત્થીતિ સિરિમા, તસ્સ સિરિમતો. પરમસુસિક્ખિતાતિ અતિવિય સમ્મદેવ ચ સિક્ખિતા. અહુન્તિ અહોસિં. અવેદિંસૂતિ અઞ્ઞાસું.

૧૪૩. ઇસિનિસભોતિ ગવસતજેટ્ઠકો ઉસભો, ગવસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો, વજસતજેટ્ઠકો વા ઉસભો, વજસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો, સબ્બગવસેટ્ઠો સબ્બપરિસ્સયસહો સેતો પાસાદિકો મહાભારવહો અસનિસતસદ્દેહિપિ અસમ્પકમ્પિયો નિસભો. રથા સો અત્તનો નિસભબલેન સમન્નાગતો ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા કેનચિ પરિસ્સયેન અકમ્પિયો અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ, એવં ભગવા દસહિ તથાગતબલેહિ સમન્નાગતો ચતૂહિ વેસારજ્જપાદેહિ અટ્ઠપરિસપથવિં ઉપ્પીળેત્વા સદેવકે લોકે કેનચિ પચ્ચત્થિકેન પચ્ચામિત્તેન અકમ્પિયો અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ, તસ્મા નિસભો વિયાતિ નિસભો. સીલાદીનં ધમ્મક્ખન્ધાનં એસનટ્ઠેન ‘‘ઇસી’’તિ લદ્ધવોહારેસુ સેક્ખાસેક્ખઇસીસુ નિસભો, ઇસીનં વા નિસભો, ઇસિ ચ સો નિસભો ચાતિ વા ઇસિનિસભો. વેનેય્યસત્તે વિનેતીતિ વિનાયકો, નાયકવિરહિતોતિ વા વિનાયકો, સયમ્ભૂતિ અત્થો.

અદેસયી સમુદયદુક્ખનિચ્ચતન્તિ સમુદયસચ્ચસ્સ ચ દુક્ખસચ્ચસ્સ ચ અનિચ્ચતં વયધમ્મતં અભાસિ. તેન ‘‘યંકિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ અત્તનો અભિસમયઞાણસ્સ પવત્તિઆકારં દસ્સેતિ. સમુદયદુક્ખનિચ્ચતન્તિ વા સમુદયસચ્ચઞ્ચ દુક્ખસચ્ચઞ્ચ અનિચ્ચતઞ્ચ. તત્થ સમુદયસચ્ચદુક્ખસચ્ચગ્ગહણેન વિપસ્સનાય ભૂમિં દસ્સેતિ, અનિચ્ચતાગહણેન તસ્સા પવત્તિઆકારં દસ્સેતિ. સઙ્ખારાનઞ્હિ અનિચ્ચાકારે વિભાવિતે દુક્ખાકારો અનત્તાકારોપિ વિભાવિતોયેવ હોતિ તંનિબન્ધનત્તા તેસં. તેનાહ ‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખં, યં દુક્ખં, તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫). અસઙ્ખતં દુક્ખનિરોધસસ્સતન્તિ કેનચિ પચ્ચયેન ન સઙ્ખતન્તિ અસઙ્ખતં, સબ્બકાલં તથભાવેન સસ્સતં, સકલવટ્ટદુક્ખનિરોધભાવતો દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચઞ્ચ મે અદેસયીતિ યોજના. મગ્ગઞ્ચિમં અકુટિલમઞ્જસં સિવન્તિ અન્તદ્વયપરિવજ્જનેન કુટિલભાવકરાનં માયાદીનં કાયવઙ્કાદીનઞ્ચ પહાનેન અકુટિલં, તતો એવ અઞ્જસં, અસિવભાવકરાનં કામરાગાદીનં સમુચ્છિન્દનેન સિવં નિબ્બાનં. મગ્ગન્તિ નિબ્બાનત્થિકેહિ મગ્ગીયતિ, કિલેસે વા મારેન્તો ગચ્છતીતિ ‘‘મગ્ગો’’તિ લદ્ધનામં ઇદં તુમ્હાકઞ્ચ મમઞ્ચ પચ્ચક્ખભૂતં દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદાસઙ્ખાતં અરિયસચ્ચઞ્ચ મે અદેસયીતિ યોજના.

૧૪૪. સુત્વાનહં અમતપદં અસઙ્ખતં, તથાગતસ્સનધિવરસ્સ સાસનન્તિ એત્થ અયં સઙ્ખેપત્થો – તથા આગમનાદિઅત્થેન તથાગતસ્સ, સદેવકે લોકે અગ્ગભાવતો અનધિવરસ્સ, સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અમતપદં અસઙ્ખતં નિબ્બાનં ઉદ્દિસ્સ દેસિતત્તા, અમતસ્સ વા નિબ્બાનસ્સ પટિપજ્જનુપાયત્તા કેનચિપિ અસઙ્ખરણીયત્તા ચ અમતપદં અસઙ્ખતં સાસનં સદ્ધમ્મં અહં સુત્વાનાતિ. સીલેસ્વહન્તિ સીલેસુ નિપ્ફાદેતબ્બેસુ અહં. પરમસુસંવુતાતિ અતિવિય સમ્મદેવ સંવુતા. અહુન્તિ અહોસિં. ધમ્મે ઠિતાતિ પટિપત્તિધમ્મે પતિટ્ઠિતા.

૧૪૫. ઞત્વાનાતિ સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન જાનિત્વા. તત્થેવાતિ તસ્મિંયેવ ખણે, તસ્મિંયેવ વા અત્તભાવે. સમથસમાધિમાફુસિન્તિ પચ્ચનીકધમ્માનં સમુચ્છેદવસેન સમનતો વૂપસમનતો પરમત્થસમથભૂતં લોકુત્તરસમાધિં આફુસિં અધિગચ્છિં. યદિપિ યસ્મિં ખણે નિરોધસ્સ સચ્છિકિરિયાભિસમયો, તસ્મિંયેવ ખણે મગ્ગસ્સ ભાવનાભિસમયો, આરમ્મણપટિવેધં પન ભાવનાપટિવેધસ્સેવ પુરિમસિદ્ધિકારણં વિય કત્વા દસ્સેતું –

‘‘ઞત્વાનહં વિરજપદં અસઙ્ખતં, તથાગતેનનધિવરેન દેસિતં’’.

તત્થેવહં ‘સમથસમાધિમાફુસિ’ન્તિ વુત્તં યથા ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૦; ૩.૪૨૧; સં. નિ. ૪.૬૦). ઞત્વાનાતિ વા સમાનકાલવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં યથા ‘‘નિહન્ત્વાન તમં સબ્બં, આદિચ્ચો નભમુગ્ગતો’’તિ. સાયેવાતિ યા લોકુત્તરસમાધિફુસના લદ્ધા, સાયેવ. પરમનિયામતાતિ પરમા ઉત્તમા મગ્ગનિયામતા.

૧૪૬. વિસેસનન્તિ પુથુજ્જનેહિ વિસેસકં વિસિટ્ઠભાવસાધકં. એકંસિકાતિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો’’તિ એકંસગાહવતી રતનત્તયે નિબ્બિચિકિચ્છા. અભિસમયે વિસેસિયાતિ સચ્ચપટિવેધવસેન વિસેસં પત્વા. ‘‘વિસેસિની’’તિપિ પઠન્તિ, અભિસમયહેતુ વિસેસવતીતિ અત્થો. અસંસયાતિ સોળસવત્થુકાય અટ્ઠવત્થુકાય ચ વિચિકિચ્છાય પહીનત્તા અપગતસંસયા. ‘‘અસંસિયા’’તિ કેચિ પઠન્તિ. બહુજનપૂજિતાતિ સુગતીહિ પરેહિ પત્થનીયગુણાતિ અત્થો. ખિડ્ડારતિન્તિ ખિડ્ડાભૂતં રતિં, અથ વા ખિડ્ડઞ્ચ રતિઞ્ચ ખિડ્ડાવિહારઞ્ચ રતિસુખઞ્ચ.

૧૪૭. અમતદસમ્હીતિ અમતદસા નિબ્બાનદસ્સાવિની અમ્હિ. ધમ્મદ્દસાતિ ચતુસચ્ચધમ્મં દિટ્ઠવતી. સોતાપન્નાતિ અરિયમગ્ગસોતં આદિતો પત્તા. ન ચ પન મત્થિ દુગ્ગતીતિ ન ચ પન મે અત્થિ દુગ્ગતિ અવિનિપાતધમ્મત્તા.

૧૪૮. પાસાદિકેતિ પસાદાવહે. કુસલરતેતિ કુસલે અનવજ્જધમ્મે નિબ્બાને રતે. ભિક્ખવોતિ ભિક્ખૂ નમસ્સિતું ઉપાગમિન્તિ યોજના. સમણસમાગમં સિવન્તિ સમણાનં સમિતપાપાનં બુદ્ધબુદ્ધસાવકાનં સિવઞ્ચ ધમ્મં ખેમં સમાગમં સઙ્ગમં પયિરુપાસિતું ઉપાગમિન્તિ સમ્બન્ધો. સિરિમતો ધમ્મરાજિનોતિ ભુમ્મત્થે સામિવચનં. સિરિમતિ ધમ્મરાજિનીતિ અત્થો. એવમેવ ચ કેચિ પઠન્તિ.

૧૪૯. મુદિતમનમ્હીતિ મોદિતમના અમ્હિ. પીણિતાતિ તુટ્ઠા, પીતિરસવસેન વા તિત્તા. નરવરદમ્મસારથિન્તિ નરવરો ચ સો અગ્ગપુગ્ગલત્તા, દમ્માનં દમેતબ્બાનં વેનેય્યાનં નિબ્બાનાભિમુખં સારણતો દમ્મસારથિ ચાતિ નરવરદમ્મસારથિ, તં. પરમહિતાનુકમ્પકન્તિ પરમેન ઉત્તમેન હિતેન સબ્બસત્તાનં અનુકમ્પકં.

એવં સિરિમા દેવધીતા અત્તનો લદ્ધિપવેદનમુખેન રતનત્તયે પસાદં પવેદેત્વા ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા દેવલોકમેવ ગતા. ભગવા તમેવ ઓતિણ્ણવત્થું અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ધમ્મં દેસેસિ, દેસનાપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ અરહત્તં પાપુણિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ સા ધમ્મદેસના સાત્થિકા જાતાતિ.

સિરિમાવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.