૧. પઠમલકુણ્ડકભદ્દિયસુત્તવણ્ણના

૬૧. ચૂળવગ્ગસ્સ પઠમે લકુણ્ડકભદ્દિયન્તિ એત્થ ભદ્દિયોતિ તસ્સ આયસ્મતો નામં, કાયસ્સ પન રસ્સત્તા ‘‘લકુણ્ડકભદ્દિયો’’તિ નં સઞ્જાનન્તિ. સો કિર સાવત્થિવાસી કુલપુત્તો મહદ્ધનો મહાભોગો રૂપેન અપાસાદિકો દુબ્બણ્ણો દુદ્દસિકો ઓકોટિમકો. સો એકદિવસં સત્થરિ જેતવને વિહરન્તે ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. તદા સેક્ખા ભિક્ખૂ યેભુય્યેન આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ઉપરિમગ્ગત્થાય કમ્મટ્ઠાનં યાચન્તિ, ધમ્મદેસનં યાચન્તિ, પઞ્હં પુચ્છન્તિ. સો તેસં અધિપ્પાયં પૂરેન્તો કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખતિ, ધમ્મં દેસેતિ, પઞ્હં વિસ્સજ્જેતિ. તે ઘટેન્તા વાયમન્તા અપ્પેકચ્ચે સકદાગામિફલં, અપ્પેકચ્ચે અનાગામિફલં, અપ્પેકચ્ચે અરહત્તં, અપ્પેકચ્ચે તિસ્સો વિજ્જા, અપ્પેકચ્ચે છળભિઞ્ઞા, અપ્પેકચ્ચે ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા અધિગચ્છન્તિ. તે દિસ્વા લકુણ્ડકભદ્દિયોપિ સેખો સમાનો કાલં ઞત્વા અત્તનો ચિત્તકલ્લતઞ્ચ સલ્લેખઞ્ચ પચ્ચવેક્ખિત્વા ધમ્મસેનાપતિં ઉપસઙ્કમિત્વા કતપટિસન્થારો સમ્મોદમાનો ધમ્મદેસનં યાચિ. સોપિસ્સ અજ્ઝાસયસ્સ અનુરૂપં કથં કથેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં લકુણ્ડકભદ્દિયં અનેકપરિયાયેન ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતી’’તિઆદિ.

તત્થ અનેકપરિયાયેનાતિ ‘‘ઇતિપિ પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચા, ઇતિપિ દુક્ખા, ઇતિપિ અનત્તા’’તિ એવં અનેકેહિ કારણેહિ. ધમ્મિયા કથાયાતિ પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં ઉદયબ્બયાદિપકાસનિયા ધમ્મિયા કથાય. સન્દસ્સેતીતિ તાનિયેવ અનિચ્ચાદિલક્ખણાનિ ઉદયબ્બયાદિકે ચ સમ્મા દસ્સેતિ, હત્થેન ગહેત્વા વિય પચ્ચક્ખતો દસ્સેતિ. સમાદપેતીતિ તત્થ લક્ખણારમ્મણિકં વિપસ્સનં સમ્મા આદપેતિ, યથા વીથિપટિપન્ના હુત્વા પવત્તતિ, એવં ગણ્હાપેતિ. સમુત્તેજેતીતિ વિપસ્સનાય આરદ્ધાય સઙ્ખારાનં ઉદયબ્બયાદીસુ ઉપટ્ઠહન્તેસુ યથાકાલં પગ્ગહનિગ્ગહસમુપેક્ખણેહિ બોજ્ઝઙ્ગાનં અનુપવત્તનેન ભાવનં મજ્ઝિમં વીથિં ઓતારેત્વા યથા વિપસ્સનાઞાણં સૂરં પસન્નં હુત્વા વહતિ, એવં ઇન્દ્રિયાનં વિસદભાવકરણેન વિપસ્સનાચિત્તં સમ્મા ઉત્તેજેતિ, વિસદાપનવસેન વોદપેતિ. સમ્પહંસેતીતિ તથા પવત્તિયમાનાય વિપસ્સનાય સમપ્પવત્તભાવનાવસેન ચેવ ઉપરિલદ્ધબ્બભાવનાબલેન ચ ચિત્તં સમ્મા પહંસેતિ, લદ્ધસ્સાદવસેન વા સુટ્ઠુ તોસેતિ. અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચીતિ યથા યથા ધમ્મસેનાપતિ ધમ્મં દેસેતિ, તથા તથા તથલક્ખણં વિપસ્સન્તસ્સ થેરસ્સ ચ દેસનાનુભાવેન, અત્તનો ચ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા દેસનાનુસારેન ઞાણે અનુપવત્તન્તે કામાસવાદીસુ કઞ્ચિ આસવં અગ્ગહેત્વા મગ્ગપટિપાટિયાવ અનવસેસતો ચિત્તં વિમુચ્ચિ, અરહત્તફલં સચ્છાકાસીતિ અત્થો.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં આયસ્મતો લકુણ્ડકભદ્દિયસ્સ અઞ્ઞારાધનસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ ઉદ્ધન્તિ રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા ચ. અધોતિ કામધાતુયા. સબ્બધીતિ સબ્બસ્મિમ્પિ સઙ્ખારગતે. વિપ્પમુત્તોતિ પુબ્બભાગે વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિયા અપરભાગે સમુચ્છેદપટિપસ્સદ્ધિવિમુત્તીહિ સબ્બપ્પકારેન વિમુત્તો. એત્થ ચ ઉદ્ધં વિપ્પમુત્તોતિ એતેન પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનપહાનં દસ્સેતિ. અધો વિપ્પમુત્તોતિ એતેન પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનપહાનં. સબ્બધિ વિપ્પમુત્તોતિ એતેન અવસિટ્ઠસબ્બાકુસલપહાનં દસ્સેતિ. અથ વા ઉદ્ધન્તિ અનાગતકાલગ્ગહણં. અધોતિ અતીતકાલગ્ગહણં. ઉભયગ્ગહણેનેવ તદુભયપટિસંયુત્તત્તા પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા ગહિતો હોતિ, તત્થ અનાગતકાલગ્ગહણેન અનાગતક્ખન્ધાયતનધાતુયો ગહિતા. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સબ્બધીતિ કામભેદાદિકે સબ્બસ્મિં ભવે. ઇદં વુત્તં હોતિ – અનાગતો અતીતો પચ્ચુપ્પન્નોતિ એવં તિયદ્ધસઙ્ગહિતે સબ્બસ્મિં ભવે વિપ્પમુત્તોતિ.

અયંહમસ્મીતિ અનાનુપસ્સીતિ યો એવં વિપ્પમુત્તો, સો રૂપવેદનાદીસુ ‘‘અયં નામ ધમ્મો અહમસ્મી’’તિ દિટ્ઠિમાનમઞ્ઞનાવસેન એવં નાનુપસ્સતિ. તસ્સ તથા દસ્સને કારણં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. અથ વા અયંહમસ્મીતિ અનાનુપસ્સીતિ ઇદં યથાવુત્તાય વિમુત્તિયા અધિગમુપાયદીપનં. તિયદ્ધસઙ્ગહિતે તેભૂમકે સઙ્ખારે ‘‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ પવત્તનસભાવાય મઞ્ઞનાય અનધિટ્ઠાનં કત્વા ‘‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મે સો અત્તા’’તિ એવં ઉપ્પજ્જમાના યા પુબ્બભાગવુટ્ઠાનગામિની વિપસ્સના, સા વિમુત્તિયા પદટ્ઠાનં. એવં વિમુત્તો ઉદતારિ ઓઘં, અતિણ્ણપુબ્બં અપુનબ્ભવાયાતિ એવં દસહિ સંયોજનેહિ સબ્બાકુસલેહિ ચ સબ્બથા વિમુત્તો અરહા અરિયમગ્ગાધિગમનતો પુબ્બે સુપિનન્તેપિ અતિણ્ણપુબ્બં કામોઘો ભવોઘો દિટ્ઠોઘો અવિજ્જોઘોતિ ઇમં ચતુબ્બિધં ઓઘં, સંસારમહોઘમેવ વા અપુનબ્ભવાય અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનાય ઉદતારિ ઉત્તિણ્ણો, ઉત્તરિત્વા પારે ઠિતોતિ અત્થો.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.