૯. વિસાખાસુત્તવણ્ણના

૧૯. નવમે પુબ્બારામેતિ સાવત્થિયા પાચીનદિસાભાગે અનુરાધપુરસ્સ ઉત્તમદેવીવિહારસદિસે ઠાને કારિતે આરામે. મિગારમાતુપાસાદેતિ મિગારમાતુયા પાસાદે.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – અતીતે સતસહસ્સકપ્પમત્થકે પદુમુત્તરદસબલં એકા ઉપાસિકા અઞ્ઞતરં ઉપાસિકં અત્તનો અગ્ગુપટ્ઠાયિકટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા ભગવન્તં નિમન્તેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસતસહસ્સસ્સ દાનં દત્વા ભગવતો નિપચ્ચકારં કત્વા ‘‘અનાગતે તુમ્હાદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ અગ્ગુપટ્ઠાયિકા ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરિત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે ભદ્દિયનગરે મેણ્ડકસેટ્ઠિપુત્તસ્સ ધનઞ્જયસેટ્ઠિનો ગેહે સુમનદેવિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. જાતકાલે ચસ્સા વિસાખાતિ નામં અકંસુ. સા યદા ભગવા ભદ્દિયનગરં અગમાસિ, તદા પઞ્ચહિ દારિકાસતેહિ સદ્ધિં ભગવતો પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા પઠમદસ્સનેનેવ સોતાપન્ના અહોસિ.

અપરભાગે સાવત્થિયં મિગારસેટ્ઠિપુત્તસ્સ પુણ્ણવડ્ઢનકુમારસ્સ ગેહં ગતા, તત્થ નં સસુરો મિગારસેટ્ઠિ ઉપકારવસેન માતુટ્ઠાને ઠપેસિ. તસ્મા મિગારમાતાતિ વુચ્ચતિ. સા અત્તનો મહલ્લતાપસાધનં વિસ્સજ્જેત્વા નવકોટીહિ ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ વસનત્થાય કરીસમત્તે ભૂમિભાગે ઉપરિભૂમિયં પઞ્ચગબ્ભસતાનિ હેટ્ઠાભૂમિયં પઞ્ચગબ્ભસતાનીતિ ગબ્ભસહસ્સેહિ પટિમણ્ડિતં પાસાદં કારેસિ. તેન વુત્તં ‘‘મિગારમાતુપાસાદે’’તિ.

કોચિદેવ અત્થોતિ કિઞ્ચિદેવ પયોજનં. રઞ્ઞેતિ રાજિનિ. પટિબદ્ધોતિ આયત્તો. વિસાખાય ઞાતિકુલતો મણિમુત્તાદિરચિતં તાદિસં ભણ્ડજાતં તસ્સા પણ્ણાકારત્થાય પેસિતં, તં નગરદ્વારપ્પત્તં સુઙ્કિકા તત્થ સુઙ્કં ગણ્હન્તા તદનુરૂપં અગ્ગહેત્વા અતિરેકં ગણ્હિંસુ. તં સુત્વા વિસાખા રઞ્ઞો તમત્થં નિવેદેતુકામા પતિરૂપપરિવારેન રાજનિવેસનં અગમાસિ, તસ્મિં ખણે રાજા મલ્લિકાય દેવિયા સદ્ધિં અન્તેપુરં ગતો હોતિ. વિસાખા ઓકાસં અલભમાના ‘‘ઇદાનિ લભિસ્સામિ, ઇદાનિ લભિસ્સામી’’તિ ભોજનવેલં અતિક્કમિત્વા છિન્નભત્તા હુત્વા પક્કામિ. એવં દ્વીહતીહં ગન્ત્વાપિ ઓકાસં ન લભિયેવ. ઇતિ રાજા અનિવેદિતોપિ તસ્સ અત્થવિનિચ્છયસ્સ ઓકાસાકરણેન ‘‘યથાધિપ્પાયં ન તીરેતી’’તિ વુત્તો. તત્થ યથાધિપ્પાયન્તિ અધિપ્પાયાનુરૂપં. ન તીરેતીતિ ન નિટ્ઠાપેતિ. મહાઉપાસિકાય હિ રાજાયત્તસુઙ્કમેવ રઞ્ઞો દત્વા ઇતરં વિસ્સજ્જાપેતું અધિપ્પાયો, સો રઞ્ઞા ન દિટ્ઠત્તા એવ ન તીરિતો. હન્દાતિ વોસ્સગ્ગત્થે નિપાતો. દિવા દિવસ્સાતિ દિવસસ્સ દિવા, મજ્ઝન્હિકે કાલેતિ અત્થો. કેનચિદેવ કરણીયેન દ્વીહતીહં રાજનિવેસનદ્વારં ગચ્છન્તી તસ્સ અત્થસ્સ અનિટ્ઠિતત્તા નિરત્થકમેવ ઉપસઙ્કમિં, ભગવતિ ઉપસઙ્કમનમેવ પન દસ્સનાનુત્તરિયાદિપ્પટિલાભકારણત્તા સાત્થકન્તિ એવાહં, ભન્તે, ઇમાય વેલાય ઇધાગતાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તી મહાઉપાસિકા ‘‘ઇધ મે, ભન્તે’’તિઆદિમાહ.

એતમત્થન્તિ એતં પરાયત્તતાય અધિપ્પાયાસમિજ્ઝનસઙ્ખાતં અત્થં વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં પરાધીનાપરાધીનવુત્તીસુ આદીનવાનિસંસપરિદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ સબ્બં પરવસં દુક્ખન્તિ યં કિઞ્ચિ અત્થજાતં પયોજનં પરવસં પરાયત્તં અત્તનો ઇચ્છાય નિપ્ફાદેતું અસક્કુણેય્યતાય દુક્ખં દુક્ખાવહં હોતીતિ અત્થો. સબ્બં ઇસ્સરિયં સુખન્તિ દુવિધં ઇસ્સરિયં લોકિયં લોકુત્તરઞ્ચ. તત્થ લોકિયં રાજિસ્સરિયાદિ ચેવ લોકિયજ્ઝાનાભિઞ્ઞાનિબ્બત્તં ચિત્તિસ્સરિયઞ્ચ, લોકુત્તરં મગ્ગફલાધિગમનિમિત્તં નિરોધિસ્સરિયં. તેસુ યં ચક્કવત્તિભાવપરિયોસાનં મનુસ્સેસુ ઇસ્સરિયં, યઞ્ચ સક્કાદીનં તસ્મિં તસ્મિં દેવનિકાયે આધિપચ્ચભૂતં ઇસ્સરિયં, તદુભયં યદિપિ કમ્માનુભાવેન યથિચ્છિતનિપ્ફત્તિયા સુખનિમિત્તતાય સુખં, વિપરિણામદુક્ખતાય પન સબ્બથા દુક્ખમેવ. તથા અનિચ્ચન્તિકતાય લોકિયજ્ઝાનનિબ્બત્તં ચિત્તિસ્સરિયં, નિરોધિસ્સરિયમેવ પન લોકધમ્મેહિ અકમ્પનીયતો અનિવત્તિસભાવત્તા ચ એકન્તસુખં નામ. યં પનેત્થ સબ્બત્થેવ અપરાધીનતાય લભતિ ચિત્તસુખં, તં સન્ધાય સત્થા ‘‘સબ્બં ઇસ્સરિયં સુખ’’ન્તિ આહ.

સાધારણે વિહઞ્ઞન્તીતિ ઇદં ‘‘સબ્બં પરવસં દુક્ખ’’ન્તિ ઇમસ્સ પદસ્સ અત્થવિવરણં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – સાધારણે પયોજને સાધેતબ્બે સતિ તસ્સ પરાધીનતાય યથાધિપ્પાયં અનિપ્ફાદનતો ઇમે સત્તા વિહઞ્ઞન્તિ વિઘાતં આપજ્જન્તિ કિલમન્તિ. કસ્મા? યોગા હિ દુરતિક્કમાતિ યસ્મા કામયોગભવયોગદિટ્ઠિયોગઅવિજ્જાયોગા અનાદિકાલભાવિતા અનુપચિતકુસલસમ્ભારેહિ પજહિતું અસક્કુણેય્યતાય દુરતિક્કમા. એતેસુ દિટ્ઠિયોગો પઠમમગ્ગેન અતિક્કમિતબ્બો, કામયોગો તતિયમગ્ગેન. ઇતરે અગ્ગમગ્ગેન. ઇતિ અરિયમગ્ગાનં દુરધિગમનીયત્તા ઇમે યોગા દુરતિક્કમા. તસ્મા કામયોગાદિવસેન ઇચ્છિતાલાભહેતુ સત્તા વિહઞ્ઞન્તિ, અસાધારણે પન ચિત્તિસ્સરિયે નિરોધિસ્સરિયે ચ સતિ ન કદાચિપિ વિઘાતસ્સ સમ્ભવોતિ અધિપ્પાયો.

અથ વા સબ્બં પરવસન્તિ યં અત્તનો અઞ્ઞપ્પટિબદ્ધવુત્તિસઙ્ખાતં, તં સબ્બં અનિચ્ચસભાવતાય દુક્ખં. ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખ’’ન્તિ હિ વુત્તં. સબ્બં ઇસ્સરિયન્તિ યં સબ્બસઙ્ખતનિસ્સટં ઇસ્સરિયટ્ઠાનતાય ઇસ્સરિયન્તિ લદ્ધનામં નિબ્બાનં, તં ઉપાદિસેસાદિવિભાગં સબ્બં સુખં. ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિ (ધ. પ. ૨૦૩-૨૦૪) હિ વુત્તં. સાધારણેતિ એવં દુક્ખસુખે વવત્થિતે ઇમે સત્તા બહુસાધારણે દુક્ખકારણે નિમુગ્ગા હુત્વા વિહઞ્ઞન્તિ. કસ્મા? યોગા હિ દુરતિક્કમાતિ યસ્મા તે સબ્બત્થ નિમુજ્જનસ્સ હેતુભૂતા કામયોગાદયો દુરતિક્કમા, તસ્મા ત્વમ્પિ વિસાખે પરાયત્તમત્થં પત્થેત્વા અલભમાના વિહઞ્ઞસીતિ અધિપ્પાયો.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.