૯. જટિલસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે ગયાયન્તિ એત્થ ગયાતિ ગામોપિ તિત્થમ્પિ વુચ્ચતિ. ગયાગામસ્સ હિ અવિદૂરે વિહરન્તો ભગવા ‘‘ગયાયં વિહરતી’’તિ વુચ્ચતિ, તથા ગયાતિત્થસ્સ. ગયાતિત્થન્તિ હિ ગયાગામસ્સ અવિદૂરે એકા પોક્ખરણી અત્થિ નદીપિ, તદુભયં ‘‘પાપપવાહનતિત્થ’’ન્તિ લોકિયમહાજનો સમુદાચરતિ. ગયાસીસેતિ ગજસીસસદિસસિખરો તત્થ એકો પબ્બતો ગયાસીસનામકો, યત્થ હત્થિકુમ્ભસદિસો પિટ્ઠિપાસાણો ભિક્ખુસહસ્સસ્સ ઓકાસો પહોતિ, તત્ર ભગવા વિહરતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ગયાયં વિહરતિ ગયાસીસે’’તિ.

જટિલાતિ તાપસા. તે હિ જટાધારિતાય ઇધ ‘‘જટિલા’’તિ વુત્તા. અન્તરટ્ઠકે હિમપાતસમયેતિ હેમન્તસ્સ ઉતુનો અબ્ભન્તરભૂતે માઘમાસસ્સ અવસાને ચત્તારો ફગ્ગુણમાસસ્સ આદિમ્હિ ચત્તારોતિ અટ્ઠદિવસપરિમાણે હિમસ્સ પતનકાલે. ગયાયં ઉમ્મુજ્જન્તીતિ કેચિ તસ્મિં તિત્થસમ્મતે ઉદકે પઠમં નિમુગ્ગસકલસરીરા તતો ઉમ્મુજ્જન્તિ વુટ્ઠહન્તિ ઉપ્પિલવન્તિ. નિમુજ્જન્તીતિ સસીસં ઉદકે ઓસીદન્તિ. ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જમ્પિ કરોન્તીતિ પુનપ્પુનં ઉમ્મુજ્જનનિમુજ્જનાનિપિ કરોન્તિ.

તત્થ હિ કેચિ ‘‘એકુમ્મુજ્જનેનેવ પાપસુદ્ધિ હોતી’’તિ એવંદિટ્ઠિકા, તે ઉમ્મુજ્જનમેવ કત્વા ગચ્છન્તિ. ઉમ્મુજ્જનં પન નિમુજ્જનમન્તરેન નત્થીતિ અવિનાભાવતો નિમુજ્જનમ્પિ તે કરોન્તિયેવ. યેપિ ‘‘એકનિમુજ્જનેનેવ પાપસુદ્ધિ હોતી’’તિ એવંદિટ્ઠિકા, તેપિ એકવારમેવ નિમુજ્જિત્વા વુત્તનયેન અવિનાભાવતો ઉમ્મુજ્જનમ્પિ કત્વા પક્કમન્તિ. યે પન ‘‘તસ્મિં તિત્થે નિમુજ્જનેનેવ પાપસુદ્ધિ હોતી’’તિ એવંદિટ્ઠિકા, તે તત્થ નિમુજ્જિત્વા અસ્સાસે સન્નિરુમ્ભિત્વા મરુપ્પપાતપતિતા વિય તત્થેવ જીવિતક્ખયં પાપુણન્તિ. અપરે ‘‘પુનપ્પુનં ઉમ્મુજ્જનનિમુજ્જનાનિ કત્વા ન્હાતે પાપસુદ્ધિ હોતી’’તિ એવંદિટ્ઠિકા, તે કાલેન કાલં ઉમ્મુજ્જનનિમુજ્જનાનિ કરોન્તિ. તે સબ્બેપિ સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ઉમ્મુજ્જન્તિપિ નિમુજ્જન્તિપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જમ્પિ કરોન્તી’’તિ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ નિમુજ્જનપુબ્બકં ઉમ્મુજ્જનં, નિમુજ્જનમેવ પન કરોન્તા કતિપયા, ઉમ્મુજ્જનં તદુભયઞ્ચ કરોન્તા બહૂતિ તેસં યેભુય્યભાવદસ્સનત્થં ઉમ્મુજ્જનં પઠમં વુત્તં. તથા સમ્બહુલા જટિલાતિ જટિલાનં યેભુય્યતાય વુત્તં, મુણ્ડસિખણ્ડિનોપિ ચ બ્રાહ્મણા ઉદકસુદ્ધિકા તસ્મિં કાલે તત્થ તથા કરોન્તિ.

ઓસિઞ્ચન્તીતિ કેચિ ગયાય ઉદકં હત્થેન ગહેત્વા અત્તનો સીસે ચ સરીરે ચ ઓસિઞ્ચન્તિ, અપરે ઘટેહિ ઉદકં ગહેત્વા તીરે ઠત્વા તથા કરોન્તિ. અગ્ગિં જુહન્તીતિ કેચિ ગયાતીરે વેદિં સજ્જેત્વા ધૂમદબ્ભિપૂજાદિકે ઉપકરણે ઉપનેત્વા અગ્ગિહુતં જુહન્તિ અગ્ગિહુતં પરિચરન્તિ. ઇમિના સુદ્ધીતિ ઇમિના ગયાયં ઉમ્મુજ્જનાદિના અગ્ગિપરિચરણેન ચ પાપમલતો સુદ્ધિ પાપપવાહના સંસારસુદ્ધિ એવ વા હોતીતિ એવંદિટ્ઠિકા હુત્વાતિ અત્થો.

ઉમ્મુજ્જનાદિ ચેત્થ નિદસ્સનમત્તં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેસુ હિ કેચિ ઉદકવાસં વસન્તિ, કેચિ ઉદકસ્સઞ્જલિં દેન્તિ, કેચિ તસ્મિં ઉદકે ઠત્વા ચન્દિમસૂરિયે અનુપરિવત્તન્તિ, કેચિ અનેકસહસ્સવારં સાવિત્તિઆદિકે જપન્તિ, કેચિ ‘‘ઇન્દ આગચ્છા’’તિઆદિના વિજ્જાજપં અવ્હાયન્તિ, કેચિ મહતુપટ્ઠાનં કરોન્તિ, એવઞ્ચ કરોન્તા કેચિ ઓતરન્તિ, કેચિ ઉત્તરન્તિ કેચિ ઉત્તરિત્વા સુદ્ધિકઆચમનં કરોન્તિ, કેચિ અન્તોઉદકે ઠિતા તન્તી વાદેન્તિ, વીણં વાદેન્તીતિ એવમાદિકા નાનપ્પકારકિરિયા દસ્સેન્તિ. યસ્મા વા તે એવરૂપા વિકારકિરિયા કરોન્તાપિ તસ્મિં ઉદકે નિમુજ્જનઉમ્મુજ્જનપુબ્બકમેવ કરોન્તિ, તસ્મા તં સબ્બં નિમુજ્જનુમ્મુજ્જનન્તોગધમેવ કત્વા ‘‘ઉમ્મુજ્જન્તી’’તિપિઆદિ વુત્તં. એવં તત્થ આકુલબ્યાકુલે વત્તમાને ઉપરિપબ્બતે ઠિતો ભગવા તેસં તં કોલાહલં સુત્વા ‘‘કિન્નુ ખો એત’’ન્તિ ઓલોકેન્તો તં કિરિયવિકારં અદ્દસ, તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા…પે… ઇમિના સુદ્ધી’’તિ, તં વુત્તત્થમેવ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં અત્થં ઉદકોરોહનાદિઅસુદ્ધિમગ્ગે તેસં સુદ્ધિમગ્ગપરામસનં સચ્ચાદિકે ચ સુદ્ધિમગ્ગે અત્તનો અવિપરીતાવબોધં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં ઉદકસુદ્ધિયા અસુદ્ધિમગ્ગભાવદીપકં સચ્ચાદિધમ્માનઞ્ચ યાથાવતો સુદ્ધિમગ્ગભાવદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ ન ઉદકેન સુચી હોતીતિ એત્થ ઉદકેનાતિ ઉદકુમ્મુજ્જનાદિના. ઉદકુમ્મુજ્જનાદિ હિ ઇધ ઉત્તરપદલોપેન ‘‘ઉદક’’ન્તિ વુત્તં યથા રૂપભવો રૂપન્તિ. અથ વા ઉદકેનાતિ ઉમ્મુજ્જનાદિકિરિયાય સાધનભૂતેન ઉદકેન સુચિ સત્તસ્સ સુદ્ધિ નામ ન હોતિ, નત્થીતિ અત્થો. અથ વા સુચીતિ તેન યથાવુત્તેન ઉદકેન સુચિ પાપમલતો સુદ્ધો નામ સત્તો ન હોતિ. કસ્મા? બહ્વેત્થ ન્હાયતી જનો. યદિ હિ ઉદકોરોહનાદિના યથાવુત્તેન પાપસુદ્ધિ નામ સિયા, બહુ એત્થ ઉદકે જનો ન્હાયતિ, માતુઘાતાદિપાપકમ્મકારી અઞ્ઞો ચ ગોમહિંસાદિકો અન્તમસો મચ્છકચ્છપે ઉપાદાય, તસ્સ સબ્બસ્સાપિ પાપસુદ્ધિ સિયા, ન પનેવં હોતિ. કસ્મા? ન્હાનસ્સ પાપહેતૂનં અપ્પટિપક્ખભાવતો. યઞ્હિ યં વિનાસેતિ, સો તસ્સ પટિપક્ખો યથા આલોકો અન્ધકારસ્સ, વિજ્જા ચ અવિજ્જાય, ન એવં ન્હાનં પાપસ્સ. તસ્મા નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં ‘‘ન ઉદકેન સુચિ હોતી’’તિ.

યેન પન સુચિ હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘યમ્હિ સચ્ચઞ્ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ યમ્હીતિ યસ્મિં પુગ્ગલે. સચ્ચન્તિ વચીસચ્ચઞ્ચેવ વિરતિસચ્ચઞ્ચ. અથ વા સચ્ચન્તિ ઞાણસચ્ચઞ્ચેવ પરમત્થસચ્ચઞ્ચ. ધમ્મોતિ અરિયમગ્ગધમ્મો, ફલધમ્મો ચ, સો સબ્બોપિ યસ્મિં પુગ્ગલે ઉપલબ્ભતિ, સો સુચી સો ચ બ્રાહ્મણોતિ સો અરિયપુગ્ગલો વિસેસતો ખીણાસવો અચ્ચન્તસુદ્ધિયા સુચિ ચ બ્રાહ્મણો ચાતિ. કસ્મા પનેત્થ સચ્ચં ધમ્મતો વિસું કત્વા ગહિતં? સચ્ચસ્સ બહૂપકારત્તા. તથા હિ ‘‘સચ્ચં વે અમતા વાચા (સુ. નિ. ૪૫૫), સચ્ચં હવે સાદુતરં રસાનં (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૪), સચ્ચે અત્થે ચ ધમ્મે ચ, આહુ સન્તો પતિટ્ઠિતા (સુ. નિ. ૪૫૫), સચ્ચે ઠિતા સમણબ્રાહ્મણા ચા’’તિઆદિના (જા. ૨.૨૧.૪૩૩) અનેકેસુ સુત્તપદેસુ સચ્ચગુણા પકાસિતા. સચ્ચવિપરિયસ્સ ચ ‘‘એકં ધમ્મં અતીતસ્સ, મુસાવાદિસ્સ જન્તુનો (ધ. પ. ૧૭૬), અભૂતવાદી નિરયં ઉપેતી’’તિ (ધ. પ. ૩૦૬) ચ આદિના પકાસિતાતિ.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.