૧૦. બાહિયસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે બાહિયોતિ તસ્સ નામં. દારુચીરિયોતિ દારુમયચીરો. સુપ્પારકેતિ એવંનામકે પટ્ટને વસતિ. કો પનાયં બાહિયો, કથઞ્ચ દારુચીરિયો અહોસિ, કથં સુપ્પારકે પટ્ટને પટિવસતીતિ?

તત્રાયં અનુપુબ્બીકથા – ઇતો કિર કપ્પસતસહસ્સમત્થકે પદુમુત્તરસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે એકો કુલપુત્તો હંસવતીનગરે દસબલસ્સ ધમ્મદેસનં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં એતદગ્ગે ઠપેન્તં દિસ્વા ‘‘મહા વતાયં ભિક્ખુ, યો સત્થારા એવં એતદગ્ગે ઠપીયતિ, અહો વતાહમ્પિ અનાગતે એવરૂપસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા સત્થારા એદિસે ઠાને એતદગ્ગે ઠપેતબ્બો ભવેય્યં યથાયં ભિક્ખૂ’’તિ તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા તદનુરૂપં અધિકારકમ્મં કત્વા યાવજીવં પુઞ્ઞં કત્વા સગ્ગપરાયણો હુત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપદસબલસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા પરિપુણ્ણસીલો સમણધમ્મં કરોન્તોવ જીવિતક્ખયં પત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિ. સો એકં બુદ્ધન્તરં દેવલોકે વસિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે બાહિયરટ્ઠે કુલગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, તં બાહિયરટ્ઠે જાતત્તા બાહિયોતિ સઞ્જાનિંસુ. સો વયપ્પત્તો ઘરાવાસં વસન્તો વણિજ્જત્થાય બહૂનં ભણ્ડાનં નાવં પૂરેત્વા સમુદ્દં પવિસિત્વા અપરાપરં સઞ્ચરન્તો સત્ત વારે સદ્ધિંયેવ પરિસાય અત્તનો નગરં ઉપગઞ્છિ.

અટ્ઠમે વારે પન ‘‘સુવણ્ણભૂમિં ગમિસ્સામી’’તિ આરોપિતભણ્ડો નાવં અભિરુહિ. નાવા મહાસમુદ્દં અજ્ઝોગાહેત્વા ઇચ્છિતદેસં અપત્વાવ સમુદ્દમજ્ઝે વિપન્ના. મહાજનો મચ્છકચ્છપભક્ખો અહોસિ. બાહિયો પન એકં નાવાફલકં ગહેત્વા તરન્તો ઊમિવેગેન મન્દમન્દં ખિપમાનો ભસ્સિત્વા સમુદ્દે પતિતત્તા જાતરૂપેનેવ સમુદ્દતીરે નિપન્નો. પરિસ્સમં વિનોદેત્વા અસ્સાસમત્તં લભિત્વા ઉટ્ઠાય લજ્જાય ગુમ્બન્તરં પવિસિત્વા અચ્છાદનં અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અપસ્સન્તો અક્કનાળાનિ છિન્દિત્વા વાકેહિ પલિવેઠેત્વા નિવાસનપાવુરણાનિ કત્વા અચ્છાદેસિ. કેચિ પન ‘‘દારુફલકાનિ વિજ્ઝિત્વા વાકેન આવુણિત્વા નિવાસનપાવુરણં કત્વા અચ્છાદેસી’’તિ વદન્તિ. એવં સબ્બથાપિ દારુમયચીરધારિતાય ‘‘દારુચીરિયો’’તિ પુરિમવોહારેન ‘‘બાહિયો’’તિ ચ પઞ્ઞાયિત્થ.

તં એકં કપાલં ગહેત્વા વુત્તનિયામેન સુપ્પારકપટ્ટને પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા મનુસ્સા ચિન્તેસું ‘‘સચે લોકે અરહન્તો નામ હોન્તિ, એવંવિધેહિ ભવિતબ્બં, કિન્નુ ખો અયં અય્યો વત્થં દિય્યમાનં ગણ્હેય્ય, ઉદાહુ અપ્પિચ્છતાય ન ગણ્હેય્યા’’તિ વીમંસન્તા નાનાદિસાહિ વત્થાનિ ઉપનેસું. સો ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં ઇમિના નિયામેન નાગમિસ્સં, નયિમે એવં મયિ પસીદેય્યું, યંનૂનાહં ઇમાનિ પટિક્ખિપિત્વા ઇમિનાવ નીહારેન વિહરેય્યં, એવં મે લાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ. સો એવં ચિન્તેત્વા કોહઞ્ઞે ઠત્વા વત્થાનિ ન પટિગ્ગણ્હિ. મનુસ્સા ‘‘અહો અપ્પિચ્છો વતાયં અય્યો’’તિ ભિય્યોસોમત્તાય પસન્નમાનસા મહન્તં સક્કારસમ્માનં કરિંસુ.

સોપિ ભત્તકિચ્ચં કત્વા અવિદૂરટ્ઠાને એકં દેવાયતનં અગમાસિ. મહાજનો તેન સદ્ધિં એવ ગન્ત્વા તં દેવાયતનં પટિજગ્ગિત્વા અદાસિ. સો ‘‘ઇમે મય્હં ચીરધારણમત્તે પસીદિત્વા એવંવિધં સક્કારસમ્માનં કરોન્તિ, એતેસં મયા ઉક્કટ્ઠવુત્તિના ભવિતું વટ્ટતી’’તિ સલ્લહુકપરિક્ખારો અપ્પિચ્છોવ હુત્વા વિહાસિ. ‘‘અરહા’’તિ પન તેહિ સમ્ભાવીયમાનો ‘‘અરહા’’તિ અત્તાનં અમઞ્ઞિ, ઉપરૂપરિ ચસ્સ સક્કારગરુકારો અભિવડ્ઢિ, લાભી ચ અહોસિ ઉળારાનં પચ્ચયાનં. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન બાહિયો દારુચીરિયો સુપ્પારકે પટિવસતિ સમુદ્દતીરે સક્કતો ગરુકતો’’તિઆદિ.

તત્થ સક્કતોતિ સક્કચ્ચં આદરેન ઉપટ્ઠાનવસેન સક્કતો. ગરુકતોતિ ગુણવિસેસેન યુત્તોતિ અધિપ્પાયેન પાસાણચ્છત્તં વિય ગરુકરણવસેન ગરુકતો. માનિતોતિ મનસા સમ્ભાવનવસેન માનિતો. પૂજિતોતિ પુપ્ફગન્ધાદીહિ પૂજાવસેન પૂજિતો. અપચિતોતિ અભિપ્પસન્નચિત્તેહિ મગ્ગદાનઆસનાભિહરણાદિવસેન અપચિતો. લાભી ચીવર…પે… પરિક્ખારાનન્તિ પણીતપણીતાનં ઉપરૂપરિ ઉપનીયમાનાનં ચીવરાદીનં ચતુન્નં પચ્ચયાનં લભનવસેન લાભી.

અપરો નયો – સક્કતોતિ સક્કારપ્પત્તો. ગરુકતોતિ ગરુકારપ્પત્તો. માનિતોતિ બહુમાનિતો મનસા પિયાયિતો ચ. પૂજિતોતિ ચતુપચ્ચયાભિપૂજાય પૂજિતો. અપચિતોતિ અપચાયનપ્પત્તો. યસ્સ હિ ચત્તારો પચ્ચયે સક્કત્વા સુઅભિસઙ્ખતે પણીતપણીતે દેન્તિ, સો સક્કતો. યસ્મિં ગરુભાવં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા દેન્તિ, સો ગરુકતો. યં મનસા પિયાયન્તિ બહુમઞ્ઞન્તિ ચ, સો માનિતો. યસ્સ સબ્બમ્પેતં પૂજનવસેન કરોન્તિ, સો પૂજિતો. યસ્સ અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઞ્જલિકમ્માદિવસેન પરમનિપચ્ચકારં કરોન્તિ, સો અપચિતો. બાહિયસ્સ પન તે સબ્બમેતં અકંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘બાહિયો દારુચીરિયો સુપ્પારકે પટિવસતિ સક્કતો’’તિઆદિ. એત્થ ચ ચીવરં સો અગ્ગણ્હન્તોપિ ‘‘એહિ, ભન્તે, ઇમં વત્થં પટિગ્ગણ્હાહી’’તિ ઉપનામનવસેન ચીવરસ્સાપિ ‘‘લાભી’’ત્વેવ વુત્તો.

રહોગતસ્સાતિ રહસિ ગતસ્સ. પટિસલ્લીનસ્સાતિ એકીભૂતસ્સ બહૂહિ મનુસ્સેહિ ‘‘અરહા’’તિ વુચ્ચમાનસ્સ તસ્સ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ચિત્તસ્સ મિચ્છાસઙ્કપ્પો ઉપ્પજ્જિ. કથં? યે ખો કેચિ લોકે અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના, અહં તેસં અઞ્ઞતરોતિ. તસ્સત્થો – યે ઇમસ્મિં સત્તલોકે કિલેસારીનં હતત્તા પૂજાસક્કારાદીનઞ્ચ અરહભાવેન અરહન્તો, યે કિલેસારીનં હનનેન અરહત્તમગ્ગં સમાપન્ના, તેસુ અહં એકોતિ.

પુરાણસાલોહિતાતિ પુરિમસ્મિં ભવેસાલોહિતા બન્ધુસદિસા એકતો કતસમણધમ્મા દેવતા. કેચિ પન ‘‘પુરાણસાલોહિતાતિ પુરાણકાલે ભવન્તરે સાલોહિતા માતુભૂતા એકા દેવતા’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાયં પટિક્ખિપિત્વા પુરિમોયેવત્થો ગહિતો.

પુબ્બે કિર કસ્સપદસબલસ્સ સાસને ઓસક્કમાને સામણેરાદીનં વિપ્પકારં દિસ્વા સત્ત ભિક્ખૂ સંવેગપ્પત્તા ‘‘યાવ સાસનં ન અન્તરધાયતિ, તાવ અત્તનો પતિટ્ઠં કરિસ્સામા’’તિ સુવણ્ણચેતિયં વન્દિત્વા અરઞ્ઞં પવિટ્ઠા એકં પબ્બતં દિસ્વા ‘‘જીવિતે સાલયા નિવત્તન્તુ, નિરાલયા ઇમં પબ્બતં અભિરુહન્તૂ’’તિ વત્વા નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા સબ્બે તં પબ્બતં અભિરુય્હ નિસ્સેણિં પાતેત્વા સમણધમ્મં કરિંસુ. તેસુ સઙ્ઘત્થેરો એકરત્તાતિક્કમેનેવ અરહત્તં પાપુણિ. સો ઉત્તરકુરુતો પિણ્ડપાતં આનેત્વા તે ભિક્ખૂ, ‘‘આવુસો, ઇતો પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જથા’’તિ આહ. તે ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, અત્તનો આનુભાવેન એવં અકત્થ, મયમ્પિ સચે તુમ્હે વિય વિસેસં નિબ્બત્તેસ્સામ, સયમેવ આહરિત્વા ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ ભુઞ્જિતું ન ઇચ્છિંસુ. તતો દુતિયદિવસે દુતિયત્થેરો અનાગામિફલં પાપુણિ, સોપિ તથેવ પિણ્ડપાતં આદાય તત્થ ગન્ત્વા ઇતરે નિમન્તેસિ, તેપિ તથેવ પટિક્ખિપિંસુ. તેસુ અરહત્તપ્પત્તો પરિનિબ્બાયિ, અનાગામી સુદ્ધાવાસભૂમિયં નિબ્બત્તિ. ઇતરે પન પઞ્ચ જના ઘટેન્તા વાયમન્તાપિ વિસેસં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિંસુ. તે અસક્કોન્તા તત્થેવ પરિસુસ્સિત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તા. એકં બુદ્ધન્તરં દેવેસુયેવ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે દેવલોકતો ચવિત્વા તત્થ તત્થ કુલઘરે નિબ્બત્તિંસુ. તેસુ હિ એકો પક્કુસાતિ રાજા અહોસિ, એકો કુમારકસ્સપો, એકો દબ્બો મલ્લપુત્તો, એકો સભિયો પરિબ્બાજકો, એકો બાહિયો દારુચીરિયો. તત્થ યો સો અનાગામી બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો, તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘પુરાણસાલોહિતા દેવતા’’તિ. દેવપુત્તોપિ હિ દેવધીતા વિય દેવો એવ દેવતાતિ કત્વા દેવતાતિ વુચ્ચતિ ‘‘અથ ખો અઞ્ઞતરા દેવતા’’તિઆદીસુ વિય. ઇધ પન બ્રહ્મા દેવતાતિ અધિપ્પેતો.

તસ્સ હિ બ્રહ્મુનો તત્થ નિબ્બત્તસમનન્તરમેવ અત્તનો બ્રહ્મસમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા આગતટ્ઠાનં આવજ્જેન્તસ્સ સત્તન્નં જનાનં પબ્બતં આરુય્હ સમણધમ્મકરણં, તત્થેકસ્સ પરિનિબ્બુતભાવો, અનાગામિફલં પત્વા અત્તનો ચ એત્થ નિબ્બત્તભાવો ઉપટ્ઠાસિ. સો ‘‘કત્થ નુ ખો ઇતરે પઞ્ચ જના’’તિ આવજ્જેન્તો કામાવચરદેવલોકે તેસં નિબ્બત્તભાવં ઞત્વા અપરભાગે કાલાનુકાલં ‘‘કિન્નુ ખો કરોન્તી’’તિ તેસં પવત્તિં ઓલોકેતિયેવ. ઇમસ્મિં પન કાલે ‘‘કહં નુ ખો’’તિ આવજ્જેન્તો બાહિયં સુપ્પારકપટ્ટનં ઉપનિસ્સાય દારુચીરધારિં કોહઞ્ઞેન જીવિકં કપ્પેન્તં દિસ્વા ‘‘અયં મયા સદ્ધિં પુબ્બે નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા પબ્બતં અભિરુહિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તો અતિસલ્લેખવુત્તિયા જીવિતે અનપેક્ખો અરહતાપિ આભતં પિણ્ડપાતં અપરિભુઞ્જિત્વા ઇદાનિ સમ્ભાવનાધિપ્પાયો અનરહાવ અરહત્તં પટિજાનિત્વા વિચરતિ લાભસક્કારસિલોકં નિકામયમાનો, દસબલસ્સ ચ નિબ્બત્તભાવં ન જાનાતિ, હન્દ નં સંવેજેત્વા બુદ્ધુપ્પાદં જાનાપેસ્સામી’’તિ તાવદેવ બ્રહ્મલોકતો ઓતરિત્વા રત્તિભાગે સુપ્પારકપટ્ટને દારુચીરિયસ્સ સમ્મુખે પાતુરહોસિ. બાહિયો અત્તનો વસનટ્ઠાને ઉળારં ઓભાસં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ બહિ નિક્ખમિત્વા ઓલોકેન્તો આકાસે ઠિતં મહાબ્રહ્માનં દિસ્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ‘‘કે તુમ્હે’’તિ પુચ્છિ. અથસ્સ સો બ્રહ્મા ‘‘અહં તે પોરાણકસહાયો તદા અનાગામિફલં પત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો, ત્વં પન કિઞ્ચિ વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તો તદા પુથુજ્જનકાલકિરિયં કત્વા સંસરન્તો ઇદાનિ તિત્થિયવેસધારી અનરહાવ સમાનો ‘અરહા અહ’ન્તિ ઇમં લદ્ધિં ગહેત્વા વિચરસીતિ ઞત્વા આગતો, નેવ ખો ત્વં, બાહિય, અરહા, પટિનિસ્સજ્જેતં પાપકં દિટ્ઠિગતં, મા તે અહોસિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય, સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો. સો હિ ભગવા અરહા, ગચ્છ નં પયિરુપાસસ્સૂ’’તિ આહ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો બાહિયસ્સ દારુચીરિયસ્સ પુરાણસાલોહિતા દેવતા’’તિઆદિ.

તત્થ અનુકમ્પિકાતિ અનુગ્ગહસીલા કરુણાધિકા. અત્થકામાતિ હિતકામા મેત્તાધિકા. પુરિમપદેન ચેત્થ બાહિયસ્સ દુક્ખાપનયનકામતં તસ્સા દેવતાય દસ્સેતિ, પચ્છિમેન હિતૂપસંહારં. ચેતસાતિ અત્તનો ચિત્તેન, ચેતોસીસેન ચેત્થ ચેતોપરિયઞાણં ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. ચેતોપરિવિતક્કન્તિ તસ્સ ચિત્તપ્પવત્તિં. અઞ્ઞાયાતિ જાનિત્વા. તેનુપસઙ્કમીતિ સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવ બ્રહ્મલોકે અન્તરહિતો બાહિયસ્સ પુરતો પાતુભવનવસેન ઉપસઙ્કમિ. એતદવોચાતિ ‘‘યે ખો કેચિ લોકે અરહન્તો વા’’તિઆદિપવત્તમિચ્છાપરિવિતક્કં બાહિયં સહોઢં ચોરં ગણ્હન્તો વિય ‘‘નેવ ખો ત્વં, બાહિય, અરહા’’તિઆદિકં એતં ઇદાનિ વુચ્ચમાનવચનં બ્રહ્મા અવોચ. નેવ ખો ત્વં, બાહિય, અરહાતિ એતેન તદા બાહિયસ્સ અસેક્ખભાવં પટિક્ખિપતિ, નાપિ અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નોતિ એતેન સેક્ખભાવં, ઉભયેનપિસ્સ અનરિયભાવમેવ દીપેતિ. સાપિ તે પટિપદા નત્થિ, યાય ત્વં અરહા વા અસ્સ અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નોતિ ઇમિના પનસ્સ કલ્યાણપુથુજ્જનભાવમ્પિ પટિક્ખિપતિ. તત્થ પટિપદાતિ સીલવિસુદ્ધિઆદયો છ વિસુદ્ધિયો. પટિપજ્જતિ એતાય અરિયમગ્ગેતિ પટિપદા. અસ્સાતિ ભવેય્યાસિ.

અયઞ્ચસ્સ અરહત્તાધિમાનો કિં નિસ્સાય ઉપ્પન્નોતિ? ‘‘અપ્પિચ્છતાય સન્તુટ્ઠિતાય સલ્લેખતાય દીઘરત્તં કતાધિકારત્તા તદઙ્ગપ્પહાનવસેન કિલેસાનં વિહતત્તા અરહત્તાધિમાનો ઉપ્પન્નો’’તિ કેચિ વદન્તિ. અપરે પનાહુ ‘‘બાહિયો પઠમાદિઝાનચતુક્કલાભી, તસ્માસ્સ વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન કિલેસાનં અસમુદાચારતો અરહત્તાધિમાનો ઉપ્પજ્જતી’’તિ. તદુભયમ્પિ તેસં મતિમત્તમેવ ‘‘સમ્ભાવનાધિપ્પાયો લાભસક્કારસિલોકં નિકામયમાનો’’તિ ચ અટ્ઠકથાયં આગતત્તા. તસ્મા વુત્તનયેનેવેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અથ બાહિયો આકાસે ઠત્વા કથેન્તં મહાબ્રહ્માનં ઓલોકેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહો ભારિયં વત કમ્મં, યમહં અરહાતિ ચિન્તેસિં, અયઞ્ચ ‘અરહત્તગામિની પટિપદાપિ તે નત્થી’તિ વદતિ, અત્થિ નુ ખો લોકે કોચિ અરહા’’તિ? અથ નં પુચ્છિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ કે ચરહિ દેવતે લોકે અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના’’તિ.

તત્થ અથાતિ પુચ્છારમ્ભે નિપાતો. કે ચરહીતિ કે એતરહિ. લોકેતિ ઓકાસલોકે. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – ભાજનલોકભૂતે સકલસ્મિં જમ્બુદીપતલે કસ્મિં ઠાને અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના એતરહિ વિહરન્તિ, યત્થ મયં તે ઉપસઙ્કમિત્વા તેસં ઓવાદે ઠત્વા વટ્ટદુક્ખતો મુચ્ચિસ્સામાતિ. ઉત્તરેસૂતિ સુપ્પારકપટ્ટનતો પુબ્બુત્તરદિસાભાગં સન્ધાય વુત્તં.

અરહન્તિ આરકત્તા અરહં. આરકા હિ સો સબ્બકિલેસેહિ સુવિદૂરવિદૂરે ઠિતો મગ્ગેન સવાસનાનં કિલેસાનં વિદ્ધંસિતત્તા. અરીનં વા હતત્તા અરહં. ભગવતા હિ કિલેસારયો અનવસેસતો અરિયમગ્ગેન હતા સમુચ્છિન્નાતિ. અરાનં વા હતત્તા અરહં. યઞ્ચ અવિજ્જાભવતણ્હામયનાભિ પુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારારં જરામરણનેમિ આસવસમુદયમયેન અક્ખેન વિજ્ઝિત્વા તિભવરથે સમાયોજિતં અનાદિકાલપ્પવત્તં સંસારચક્કં. તસ્સાનેન બોધિમણ્ડે વીરિયપાદેહિ સીલપથવિયં પતિટ્ઠાય સદ્ધાહત્થેન કમ્મક્ખયકરઞાણફરસું ગહેત્વા સબ્બેપિ અરા હતા વિહતા વિદ્ધંસિતાતિ. અરહતીતિ વા અરહં. ભગવા હિ સદેવકે લોકે અગ્ગદક્ખિણેય્યત્તા ઉળારે ચીવરાદિપચ્ચયે પૂજાવિસેસઞ્ચ અરહતિ. રહાભાવતો વા અરહં. તથાગતો હિ સબ્બસો સમુચ્છિન્નરાગાદિકિલેસત્તા પાપકિલેસસ્સાપિ અસમ્ભવતો પાપકરણે રહાભાવતોપિ અરહન્તિ વુચ્ચતિ.

સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધો. ભગવા હિ અભિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે અભિઞ્ઞેય્યતો, પરિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે પરિઞ્ઞેય્યતો, પહાતબ્બે ધમ્મે પહાતબ્બતો, સચ્છિકાતબ્બે ધમ્મે સચ્છિકાતબ્બતો, ભાવેતબ્બે ધમ્મે ભાવેતબ્બતો અભિસમ્બુજ્ઝિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અભિઞ્ઞેય્યં અભિઞ્ઞાતં, ભાવેતબ્બઞ્ચ ભાવિતં;

પહાતબ્બં પહીનં મે, તસ્મા બુદ્ધોસ્મિ બ્રાહ્મણા’’તિ. (સુ. નિ. ૫૬૩; મ. નિ. ૨.૩૯૯; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૩૧);

અપિચ કુસલે ધમ્મે અનવજ્જસુખવિપાકતો, અકુસલે ધમ્મે સાવજ્જદુક્ખવિપાકતોતિઆદિના સબ્બત્તિકદુકાદિવસેન અયમત્થો નેતબ્બો. ઇતિ અવિપરીતં સયમ્ભુઞાણેન સબ્બાકારતો સબ્બધમ્માનં અભિસમ્બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૯-૧૩૧) આગતનયેનેવ વેદિતબ્બો. અરહત્તાયાતિ અગ્ગફલપ્પટિલાભાય. ધમ્મં દેસેતીતિ આદિકલ્યાણાદિગુણવિસેસયુત્તં સીલાદિપટિપદાધમ્મં સમથવિપસ્સનાધમ્મમેવ વા વેનેય્યજ્ઝાસયાનુરૂપં ઉપદિસતિ કથેતિ.

સંવેજિતોતિ ‘‘ધિરત્થુ વત, ભો, પુથુજ્જનભાવસ્સ, યેનાહં અનરહાવ સમાનો અરહાતિ અમઞ્ઞિં, સમ્માસમ્બુદ્ધઞ્ચ લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા ધમ્મં દેસેન્તં ન જાનિં, દુજ્જાનં ખો પનિદં જીવિતં, દુજ્જાનં મરણ’’ન્તિ સંવેગમાપાદિતો, દેવતાવચનેન યથાવુત્તેનાકારેન સંવિગ્ગમાનસોતિ અત્થો. તાવદેવાતિ તસ્મિંયેવ ખણે. સુપ્પારકા પક્કામીતિ બુદ્ધોતિ નામમપિ સવનેન ઉપ્પન્નાય બુદ્ધારમ્મણાય પીતિયા સંવેગેન ચ ચોદિયમાનહદયો સુપ્પારકપટ્ટનતો સાવત્થિં ઉદ્દિસ્સ પક્કન્તો. સબ્બત્થ એકરત્તિપરિવાસેનાતિ સબ્બસ્મિં મગ્ગે એકરત્તિવાસેનેવ અગમાસિ. સુપ્પારકપટ્ટનતો હિ સાવત્થિ વીસયોજનસતે હોતિ, તઞ્ચાયં એત્તકં અદ્ધાનં એકરત્તિવાસેન અગમાસિ. યદા સુપ્પારકતો નિક્ખન્તો, તદહેવ સાવત્થિં સમ્પત્તોતિ.

કથં પનાયં એવં અગમાસીતિ? દેવતાનુભાવેન, ‘‘બુદ્ધાનુભાવેના’’તિપિ વદન્તિ. ‘‘સબ્બત્થ એકરત્તિપરિવાસેના’’તિ પન વુત્તત્તા મગ્ગસ્સ ચ વીસયોજનસતિકત્તા અન્તરામગ્ગે ગામનિગમરાજધાનીસુ યત્થ યત્થ રત્તિયં વસતિ, તત્થ તત્થ દુતિયં અરુણં અનુટ્ઠાપેત્વા સબ્બત્થ એકરત્તિવાસેનેવ સાવત્થિં ઉપસઙ્કમીતિ અયમત્થો દીપિતો હોતીતિ. નયિદં એવં દટ્ઠબ્બં. સબ્બસ્મિં વીસયોજનસતિકે મગ્ગે એકરત્તિવાસેનાતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ અધિપ્પેતત્તા. એકરત્તિમત્તં સો સકલસ્મિં તસ્મિં મગ્ગે વસિત્વા પચ્છિમદિવસે પુબ્બણ્હસમયે સાવત્થિં અનુપ્પત્તોતિ.

ભગવાપિ બાહિયસ્સ આગમનં ઞત્વા ‘‘ન તાવસ્સ ઇન્દ્રિયાનિ પરિપાકં ગતાનિ, ખણન્તરે પન પરિપાકં ગમિસ્સન્તી’’તિ તસ્સ ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકં આગમયમાનો મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો તસ્મિં ખણે સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિ. સો ચ જેતવનં પવિસિત્વા ભુત્તપાતરાસે કાયાલસિયવિમોચનત્થં અબ્ભોકાસે ચઙ્કમન્તે સમ્બહુલે ભિક્ખૂ પસ્સિત્વા ‘‘કહં નુ ખો એતરહિ ભગવા’’તિ પુચ્છિ. ભિક્ખૂ ‘‘ભગવા સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો’’તિ વત્વા પુચ્છિંસુ ‘‘ત્વં પન કુતો આગતો’’તિ? ‘‘સુપ્પારકપટ્ટનતો આગતોમ્હી’’તિ. ‘‘દૂરતો આગતોસિ, નિસીદ, તાવ પાદે ધોવિત્વા મક્ખેત્વા થોકં વિસ્સમાહિ, આગતકાલે સત્થારં દક્ખસી’’તિ. ‘‘અહં, ભન્તે, અત્તનો જીવિતન્તરાયં ન જાનામિ, એકરત્તેનેવમ્હિ કત્થચિપિ ચિરં અટ્ઠત્વા અનિસીદિત્વા વીસયોજનસતિકં મગ્ગં આગતો, સત્થારં પસ્સિત્વાવ વિસ્સમિસ્સામી’’તિ વત્વા તરમાનરૂપો સાવત્થિં પવિસિત્વા અનોપમાય બુદ્ધસિરિયા વિરોચમાનં ભગવન્તં પસ્સિ. તેન વુત્તં ‘‘તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ અબ્ભોકાસે ચઙ્કમન્તિ. અથ ખો બાહિયો દારુચીરિયો યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમી’’તિઆદિ.

તત્થ કહન્તિ કત્થ. નૂતિ સંસયે, ખોતિ પદપૂરણે, કસ્મિં નુ ખો પદેસેતિ અત્થો. દસ્સનકામમ્હાતિ દટ્ઠુકામા અમ્હ. મયઞ્હિ તં ભગવન્તં અન્ધો વિય ચક્ખું, બધિરો વિય સોતં, મૂગો વિય કલ્યાણવાક્કરણં, હત્થપાદવિકલો વિય હત્થપાદે, દલિદ્દો વિય ધનસમ્પદં, કન્તારદ્ધાનપ્પટિપન્નો વિય ખેમન્તભૂમિં, રોગાભિભૂતો વિય આરોગ્યં, મહાસમુદ્દે ભિન્નનાવો વિય મહાકુલ્લં પસ્સિતું ઉપસઙ્કમિતુઞ્ચ ઇચ્છામાતિ દસ્સેતિ. તરમાનરૂપોતિ તરમાનાકારો.

પાસાદિકન્તિ બાત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણઅસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાકેતુમાલાલઙ્કતાય સમન્તપાસાદિકાય અત્તનો સરીરસોભાસમ્પત્તિયા રૂપકાયદસ્સનબ્યાવટસ્સ જનસ્સ સબ્બભાગતો પસાદાવહં. પસાદનીયન્તિ દસબલચતુવેસારજ્જછઅસાધારણઞાણઅટ્ઠારસાવેણિક- બુદ્ધધમ્મપ્પભુતિઅપરિમાણગુણગણસમન્નાગતાય ધમ્મકાયસમ્પત્તિયા સરિક્ખકજનસ્સ પસાદનીયં પસીદિતબ્બયુત્તં પસાદારહં વા. સન્તિન્દ્રિયન્તિ ચક્ખાદિપઞ્ચિન્દ્રિયલોલભાવાપગમનેન વૂપસન્તપઞ્ચિન્દ્રિયં. સન્તમાનસન્તિ છટ્ઠસ્સ મનિન્દ્રિયસ્સ નિબ્બિસેવનભાવૂપગમનેન વૂપસન્તમાનસં. ઉત્તમદમથસમથમનુપ્પત્તન્તિ લોકુત્તરપઞ્ઞાવિમુત્તિચેતોવિમુત્તિસઙ્ખાતં ઉત્તમં દમથં સમથઞ્ચ અનુપ્પત્વા અધિગન્ત્વા ઠિતં. દન્તન્તિ સુપરિસુદ્ધકાયસમાચારતાય ચેવ હત્થપાદકુક્કુચ્ચાભાવતો દવાદિઅભાવતો ચ કાયેન દન્તં. ગુત્તન્તિ સુપરિસુદ્ધવચીસમાચારતાય ચેવ નિરત્થકવાચાભાવતો દવાદિઅભાવતો ચ વાચાય ગુત્તં. યતિન્દ્રિયન્તિ સુપરિસુદ્ધમનોસમાચારતાય અરિયિદ્ધિયોગેન અબ્યાવટઅપ્પટિસઙ્ખાનુપેક્ખાભાવતો ચ મનિન્દ્રિયવસેન યતિન્દ્રિયં. નાગન્તિ છન્દાદિવસેન અગમનતો, પહીનાનં રાગાદિકિલેસાનં પુનાનાગમનતો, કસ્સચિપિ આગુસ્સ સબ્બથાપિ અકરણતો, પુનબ્ભવસ્સ ચ અગમનતોતિ ઇમેહિ કારણેહિ નાગં. એત્થ ચ પાસાદિકન્તિ ઇમિના રૂપકાયેન ભગવતો પમાણભૂતતં દીપેતિ, પસાદનીયન્તિ ઇમિના ધમ્મકાયેન, સન્તિન્દ્રિયન્તિઆદિના સેસેહિ પમાણભૂતતં દીપેતિ. તેન ચતુપ્પમાણિકે લોકસન્નિવાસે અનવસેસતો સત્તાનં ભગવતો પમાણભાવો પકાસિતોતિ વેદિતબ્બો.

એવંભૂતઞ્ચ ભગવન્તં અન્તરવીથિયં ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘ચિરસ્સં વત મે સમ્માસમ્બુદ્ધો દિટ્ઠો’’તિ હટ્ઠતુટ્ઠો પઞ્ચવણ્ણાય પીતિયા નિરન્તરં ફુટસરીરો પીતિવિપ્ફારિતવિવટનિચ્ચલલોચનો દિટ્ઠટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ઓણતસરીરો ભગવતો સરીરપ્પભાવેમજ્ઝં અજ્ઝોગાહેત્વા તત્થ નિમુજ્જન્તો ભગવતો સમીપં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા ભગવતો પાદે સમ્બાહન્તો પરિચુમ્બન્તો ‘‘દેસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા ધમ્મ’’ન્તિ આહ. તેન વુત્તં – ‘‘ભગવતો પાદે સિરસા નિપતિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘દેસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા ધમ્મં, દેસેતુ સુગતો ધમ્મં, યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’’તિ.

તત્થ સુગતોતિ સોભનગમનત્તા, સુન્દરં ઠાનં ગતત્તા, સમ્મા ગતત્તા, સમ્મા ગદત્તા સુગતો. ગમનમ્પિ હિ ગતન્તિ વુચ્ચતિ, તઞ્ચ ભગવતો સોભનં પરિસુદ્ધં અનવજ્જં. કિં પન તન્તિ? અરિયમગ્ગો. તેન હેસ ગમનેન ખેમં દિસં અસજ્જમાનો ગતો, અઞ્ઞેપિ ગમેતીતિ સોભનગમનત્તા સુગતો. સુન્દરઞ્ચેસ ઠાનં અમતં નિબ્બાનં ગતોતિ સુન્દરં ઠાનં ગતત્તા સુગતો. સમ્મા ચ ગતત્તા સુગતો તેન તેન મગ્ગેન પહીને કિલેસે પુન અપચ્ચાગમનતો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સોતાપત્તિમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના, તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતીતિ સુગતો. સકદાગામિ…પે… અરહત્તમગ્ગેન…પે… ન પચ્ચાગચ્છતીતિ સુગતો’’તિ (ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૭).

અથ વા સમ્મા ગતત્તાતિ તીસુપિ અવત્થાસુ સમ્માપટિપત્તિયા ગતત્તા, સુપ્પટિપન્નત્તાતિ અત્થો. દીપઙ્કરપાદમૂલતો હિ પટ્ઠાય યાવ મહાબોધિમણ્ડા તાવ સમતિંસપારમિપૂરિતાય સમ્માપટિપત્તિયા ઞાતત્થચરિયાય લોકત્થચરિયાય બુદ્ધત્થચરિયાય કોટિં પાપુણિત્વા સબ્બલોકસ્સ હિતસુખમેવ પરિબ્રૂહન્તો સસ્સતં ઉચ્છેદં કામસુખં અત્તકિલમથન્તિ ઇમે અન્તે અનુપગચ્છન્તિયા અનુત્તરાય બોજ્ઝઙ્ગભાવનાસઙ્ખાતાય મજ્ઝિમાય પટિપદાય અરિયસચ્ચેસુ તતો પરં સમધિગતધમ્માધિપતેય્યો સબ્બસત્તેસુ અવિસયાય સમ્માપટિપત્તિયા ચ ગતો પટિપન્નોતિ એવમ્પિ સમ્મા ગતત્તા સુગતો. સમ્મા ચેસ ગદતિ યુત્તટ્ઠાને યુત્તમેવ વાચં ભાસતીતિ સુગતો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘કાલવાદી, ભૂતવાદી, અત્થવાદી, ધમ્મવાદી, વિનયવાદી, નિધાનવતિં વાચં ભાસિતા કાલેન સાપદેસં પરિયન્તવતિં અત્થસંહિત’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૯; મ. નિ. ૩.૧૪).

અપરમ્પિ વુત્તં –

‘‘યા સા વાચા અભૂતા અતચ્છા અનત્થસંહિતા, યા ચ પરેસં અપ્પિયા અમનાપા, ન તં તથાગતો વાચં ભાસતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૮૬).

એવં સમ્મા ગદત્તાપિ સુગતો.

યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયાતિ યં ધમ્મસ્સ ઉપદિસનં ચિરકાલં મમ ઝાનવિમોક્ખાદિહિતાય તદધિગન્તબ્બસુખાય ચ સિયા. અકાલો ખો તાવ બાહિયાતિ તવ ધમ્મદેસનાય ન તાવ કાલોતિ અત્થો. કિં પન ભગવતો સત્તહિતપટિપત્તિયા અકાલોપિ નામ અત્થિ, યતો ભગવા કાલવાદીતિ? વુચ્ચતે – કાલોતિ ચેત્થ વેનેય્યાનં ઇન્દ્રિયપરિપાકકાલો અધિપ્પેતો. યસ્મા પન તદા બાહિયસ્સ અત્તનો ઇન્દ્રિયાનં પરિપક્કાપરિપક્કભાવો દુબ્બિઞ્ઞેય્યો, તસ્મા ભગવા તં અવત્વા અત્તનો અન્તરવીથિયં ઠિતભાવમસ્સ કારણં અપદિસન્તો આહ ‘‘અન્તરઘરં પવિટ્ઠમ્હા’’તિ. દુજ્જાનન્તિ દુબ્બિઞ્ઞેય્યં. જીવિતન્તરાયાનન્તિ જીવિતસ્સ અન્તરાયકરધમ્માનં વત્તનં અવત્તનં વાતિ વત્તુકામો સમ્ભમવસેન ‘‘જીવિતન્તરાયાન’’ન્તિ આહ. તથા હિ અનેકપચ્ચયપ્પટિબદ્ધવુત્તિજીવિતં અનેકરૂપા ચ તદન્તરાયા. વુત્તઞ્હિ –

‘‘અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પં, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના’’તિ. (મ. નિ. ૩.૨૭૨; નેત્તિ. ૧૦૩);

કસ્મા પનાયં જીવિતન્તરાયમેવ તાવ પુરક્ખરોતિ? ‘‘નિમિત્તઞ્ઞુતાય અદિટ્ઠકોસલ્લેન વા’’તિ કેચિ. અપરે ‘‘દેવતાય સન્તિકે જીવિતન્તરાયસ્સ સુતત્તા’’તિ વદન્તિ. અન્તિમભવિકત્તા પન ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા ચોદિયમાનો એવમાહ. ન હિ તેસં અપ્પત્તઅરહત્તાનં જીવિતક્ખયો હોતિ. કિં પન કારણા ભગવા તસ્સ ધમ્મં દેસેતુકામોવ દ્વિક્ખત્તું પટિક્ખિપિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘ઇમસ્સ મં દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય સકલસરીરં પીતિયા નિરન્તરં ફુટં, અતિબલવા પીતિવેગો, ધમ્મં સુત્વાપિ ન તાવ સક્ખિસ્સતિ પટિવિજ્ઝિતું. યાવ પન મજ્ઝત્તુપેક્ખા સણ્ઠાતિ, તાવ તિટ્ઠતુ, વીસયોજનસતં મગ્ગં આગતત્તા દરથોપિસ્સ કાયે બલવા, સોપિ તાવ પટિપ્પસ્સમ્ભતૂ’’તિ. તસ્મા દ્વિક્ખત્તું પટિક્ખિપિ. કેચિ પન ‘‘ધમ્મસ્સવને આદરજનનત્થં ભગવા એવમકાસી’’તિ વદન્તિ. તતિયવારં યાચિતો પન મજ્ઝત્તુપેક્ખં દરથપ્પટિપસ્સદ્ધિં પચ્ચુપટ્ઠિતઞ્ચસ્સ જીવિતન્તરાયં દિસ્વા ‘‘ઇદાનિ ધમ્મદેસનાય કાલો’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘તસ્મા તિહા’’તિઆદિના ધમ્મદેસનં આરભિ.

તત્થ તસ્માતિ યસ્મા ત્વં ઉસ્સુક્કજાતો હુત્વા અતિવિય મં યાચસિ, યસ્મા વા જીવિતન્તરાયાનં દુજ્જાનતં વદસિ, ઇન્દ્રિયાનિ ચ તે પરિપાકં ગતાનિ, તસ્મા. તિહાતિ નિપાતમત્તં. તેતિ તયા એવન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બાકારં વદતિ.

સિક્ખિતબ્બન્તિ અધિસીલસિક્ખાદીનં તિસ્સન્નમ્પિ સિક્ખાનં વસેન સિક્ખનં કાતબ્બં. યથા પન સિક્ખિતબ્બં, તં દસ્સેન્તો ‘‘દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતી’’તિઆદિમાહ.

તત્થ દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તન્તિ રૂપાયતને ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠમત્તં. યથા હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં રૂપે રૂપમત્તમેવ પસ્સતિ, ન અનિચ્ચાદિસભાવં, એવમેવ સેસં. ચક્ખુદ્વારિકવિઞ્ઞાણેન હિ મે દિટ્ઠમત્તમેવ ભવિસ્સતીતિ સિક્ખિતબ્બન્તિ અત્થો. અથ વા દિટ્ઠે દિટ્ઠં નામ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપવિજાનનન્તિ અત્થો. મત્તન્તિ પમાણં. દિટ્ઠા મત્તા એતસ્સાતિ દિટ્ઠમત્તં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણમત્તમેવ ચિત્તં ભવિસ્સતીતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા આપાથગતે રૂપે ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન રજ્જતિ, ન દુસ્સતિ, ન મુય્હતિ, એવં રાગાદિવિરહેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણમત્તમેવ મે જવનં ભવિસ્સતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણપ્પમાણેનેવ જવનં ઠપેસ્સામીતિ.

અથ વા દિટ્ઠં નામ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠં રૂપં, દિટ્ઠમત્તં નામ તત્થેવ ઉપ્પન્નં સમ્પટિચ્છનસન્તીરણવોટ્ઠબ્બનસઙ્ખાતં ચિત્તત્તયં. યથા તં ન રજ્જતિ, ન દુસ્સતિ, ન મુય્હતિ, એવં આપાથગતે રૂપે તેનેવ સમ્પટિચ્છનાદિપ્પમાણેન જવનં ઉપ્પાદેસ્સામિ, નાહં તં પમાણં અતિક્કમિત્વા રજ્જનાદિવસેન ઉપ્પજ્જિતું દસ્સામીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એસેવ નયો સુતમુતે. મુતન્તિ તદારમ્મણવિઞ્ઞાણેહિ સદ્ધિં ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનં વેદિતબ્બં. વિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતમત્તન્તિ એત્થ પન વિઞ્ઞાતં નામ મનોદ્વારાવજ્જનેન વિઞ્ઞાતારમ્મણં. તસ્મિં વિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતમત્તન્તિ આવજ્જનપ્પમાણં. યથા આવજ્જનં ન રજ્જતિ, ન દુસ્સતિ, ન મુય્હતિ, એવં રજ્જનાદિવસેન ચ ઉપ્પજ્જિતું અદત્વા આવજ્જનપ્પમાણેનેવ ચિત્તં ઠપેસ્સામીતિ અયમેત્થ અત્થો. એવઞ્હિ તે, બાહિય, સિક્ખિતબ્બન્તિ એવં ઇમાય પટિપદાય તયા, બાહિય, તિસ્સન્નં સિક્ખાનં અનુવત્તનવસેન સિક્ખિતબ્બં.

ઇતિ ભગવા બાહિયસ્સ સંખિત્તરુચિતાય છહિ વિઞ્ઞાણકાયેહિ સદ્ધિં છળારમ્મણભેદભિન્નં વિપસ્સનાય વિસયં દિટ્ઠાદીહિ ચતૂહિ કોટ્ઠાસેહિ વિભજિત્વા તત્થસ્સ ઞાતતીરણપરિઞ્ઞં દસ્સેતિ. કથં? એત્થ હિ રૂપાયતનં પસ્સિતબ્બટ્ઠેન દિટ્ઠં નામ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં પન સદ્ધિં તંદ્વારિકવિઞ્ઞાણેહિ દસ્સનટ્ઠેન, તદુભયમ્પિ યથાપચ્ચયં પવત્તમાનં ધમ્મમત્તમેવ, ન એત્થ કોચિ કત્તા વા કારેતા વા, યતો તં હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચં, ઉદયબ્બયપ્પટિપીળનટ્ઠેન દુક્ખં, અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તાતિ કુતો તત્થ પણ્ડિતસ્સ રજ્જનાદીનં ઓકાસોતિ? અયમેત્થ અધિપ્પાયો સુતાદીસુપિ.

ઇદાનિ ઞાતતીરણપરિઞ્ઞાસુ પતિટ્ઠિતસ્સ ઉપરિ સહ મગ્ગફલેન પહાનપરિઞ્ઞં દસ્સેતું, ‘‘યતો ખો તે, બાહિયા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યતોતિ યદા, યસ્મા વા. તેતિ તવ. તતોતિ તદા, તસ્મા વા. તેનાતિ તેન દિટ્ઠાદિના, દિટ્ઠાદિપટિબદ્ધેન રાગાદિના વા. ઇદં વુત્તં હોતિ – બાહિય, તવ યસ્મિં કાલે યેન વા કારણેન દિટ્ઠાદીસુ મયા વુત્તવિધિં પટિપજ્જન્તસ્સ અવિપરીતસભાવાવબોધેન દિટ્ઠાદિમત્તં ભવિસ્સતિ, તસ્મિં કાલે તેન વા કારણેન દિટ્ઠાદિપટિબદ્ધેન રાગાદિના સહ ન ભવિસ્સસિ, રત્તો વા દુટ્ઠો વા મૂળ્હો વા ન ભવિસ્સસિ, પહીનરાગાદિકત્તા તેન વા દિટ્ઠાદિના સહ પટિબદ્ધો ન ભવિસ્સસીતિ. તતો ત્વં, બાહિય, ન તત્થાતિ યદા યસ્મા વા ત્વં તેન રાગેન વા રત્તો દોસેન વા દુટ્ઠો મોહેન વા મૂળ્હો ન ભવિસ્સસિ, તદા તસ્મા વા ત્વં તત્થ દિટ્ઠાદિકે ન ભવિસ્સસિ, તસ્મિં દિટ્ઠે વા સુતમુતવિઞ્ઞાતે વા ‘‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ અલ્લીનો પતિટ્ઠિતો ન ભવિસ્સસિ. એત્તાવતા પહાનપરિઞ્ઞં મત્થકં પાપેત્વા ખીણાસવભૂમિ દસ્સિતા.

તતો ત્વં, બાહિય, નેવિધ ન હુરં ન ઉભયમન્તરેનાતિ યદા ત્વં, બાહિય, તેન રાગાદિના તત્થ દિટ્ઠાદીસુ પટિબદ્ધો ન ભવિસ્સસિ, તદા ત્વં નેવ ઇધલોકે ન પરલોકે ન ઉભયત્થાપિ. એસેવન્તો દુક્ખસ્સાતિ કિલેસદુક્ખસ્સ ચ વટ્ટદુક્ખસ્સ ચ અયમેવ હિ અન્તો અયં પરિવટુમભાવોતિ અયમેવ હિ એત્થ અત્થો. યે પન ‘‘ઉભયમન્તરેના’’તિ પદં ગહેત્વા અન્તરાભવં નામ ઇચ્છન્તિ, તેસં તં મિચ્છા. અન્તરાભવસ્સ હિ ભાવો અભિધમ્મે પટિક્ખિત્તોયેવ. અન્તરેનાતિ વચનં પન વિકપ્પન્તરદીપનં, તસ્મા અયમેત્થ અત્થો – ‘‘નેવ ઇધ ન હુરં, અપરો વિકપ્પો ન ઉભય’’ન્તિ.

અથ વા અન્તરેનાતિ વચનં પન વિકપ્પન્તરાભાવદીપનં. તસ્સત્થો – ‘‘નેવ ઇધ ન હુરં, ઉભયમન્તરે પન ન અઞ્ઞટ્ઠાનં અત્થી’’તિ. યેપિ ચ ‘‘અન્તરાપરિનિબ્બાયી સમ્ભવેસી’’તિ ચ ઇમેસં સુત્તપદાનં અત્થં અયોનિસો ગહેત્વા ‘‘અત્થિયેવ અન્તરાભવો’’તિ વદન્તિ, તેપિ યસ્મા અવિહાદીસુ તત્થ તત્થ આયુવેમજ્ઝં અનતિક્કમિત્વા અન્તરા અગ્ગમગ્ગાધિગમેન અનવસેસકિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયતીતિ અન્તરાપરિનિબ્બાયી, ન અન્તરાભવભૂતોતિ પુરિમસ્સ સુત્તપદસ્સ અત્થો. પચ્છિમસ્સ ચ યે ભૂતા એવ, ન ભવિસ્સન્તિ, તે ખીણાસવા પુરિમપદે ભૂતાતિ વુત્તા. તબ્બિરુદ્ધતાય સમ્ભવમેસન્તીતિ સમ્ભવેસિનો, અપ્પહીનભવસંયોજનત્તા સેખા પુથુજ્જના ચ. ચતૂસુ વા યોનીસુ અણ્ડજજલાબુજસત્તા યાવ અણ્ડકોસં વત્થિકોસઞ્ચ ન ભિન્દન્તિ, તાવ સમ્ભવેસી નામ, અણ્ડકોસતો વત્થિકોસતો ચ બહિ નિક્ખન્તા ભૂતા નામ. સંસેદજા ઓપપાતિકા ચ પઠમચિત્તક્ખણે સમ્ભવેસી નામ, દુતિયચિત્તક્ખણતો પટ્ઠાય ભૂતા નામ. યેન વા ઇરિયાપથેન જાયન્તિ, યાવ તતો અઞ્ઞં ન પાપુણન્તિ, તાવ સમ્ભવેસિનો, તતો પરં ભૂતાતિ અત્થો. તસ્મા નત્થીતિ પટિક્ખિપિતબ્બા. સતિ હિ ઉજુકે પાળિઅનુગતે અત્થે કિં અનિદ્ધારિતસામત્થિયેન અન્તરાભવેન પરિકપ્પિતેન પયોજનન્તિ.

યે પન ‘‘સન્તાનવસેન પવત્તમાનાનં ધમ્માનં અવિચ્છેદેન દેસન્તરેસુ પાતુભાવો દિટ્ઠો, યથા તં વીહિઆદિઅવિઞ્ઞાણકસન્તાને, એવં સવિઞ્ઞાણકસન્તાનેપિ અવિચ્છેદેન દેસન્તરેસુ પાતુભાવેન ભવિતબ્બં. અયઞ્ચ નયો સતિ અન્તરાભવે યુજ્જતિ, ન અઞ્ઞથા’’તિ યુત્તિં વદન્તિ. તેન હિ ઇદ્ધિમતો ચેતોવસિપ્પત્તસ્સ ચિત્તાનુગતિકં કાયં અધિટ્ઠહન્તસ્સ ખણેન બ્રહ્મલોકતો ઇધૂપસઙ્કમને ઇતો વા બ્રહ્મલોકગમને યુત્તિ વત્તબ્બા. યદિ સબ્બત્થેવ અવિચ્છિન્નદેસે ધમ્માનં પવત્તિ ઇચ્છિતા, યદિપિ સિયા ઇદ્ધિમન્તાનં ઇદ્ધિવિસયો અચિન્તેય્યોતિ. તં ઇધાપિ સમાનં ‘‘કમ્મવિપાકો અચિન્તેય્યો’’તિ વચનતો. તસ્મા તં તેસં મતિમત્તમેવ. અચિન્તેય્યસભાવા હિ સભાવધમ્મા, તે કત્થચિ પચ્ચયવસેન વિચ્છિન્નદેસે પાતુભવન્તિ, કત્થચિ અવિચ્છિન્નદેસે. તથા હિ મુખઘોસાદીહિ પચ્ચયેહિ અઞ્ઞસ્મિં દેસે આદાસપબ્બતપ્પદેસાદિકે પટિબિમ્બપટિઘોસાદિકં પચ્ચયુપ્પન્નં નિબ્બત્તમાનં દિસ્સતિ, તસ્મા ન સબ્બં સબ્બત્થ ઉપનેતબ્બન્તિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન પટિબિમ્બસ્સ ઉદાહરણભાવસાધનાદિકો અન્તરાભવકથાવિચારો કથાવત્થુપકરણસ્સ (કથા. ૫૦૫; કથા. અટ્ઠ. ૫૦૫) ટીકાયં ગહેતબ્બો.

અપરે પન ‘‘ઇધાતિ કામભવો, હુરન્તિ અરૂપભવો, ઉભયમન્તરેનાતિ રૂપભવો વુત્તો’’તિ. અઞ્ઞે ‘‘ઇધાતિ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ, હુરન્તિ બાહિરાયતનાનિ, ઉભયમન્તરેનાતિ ચિત્તચેતસિકા’’તિ. ‘‘ઇધાતિ વા પચ્ચયધમ્મા, હુરન્તિ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મા, ઉભયમન્તરેનાતિ પણ્ણત્તિધમ્મા વુત્તા’’તિ વદન્તિ. તં સબ્બં અટ્ઠકથાસુ નત્થિ. એવં તાવ ‘‘દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતી’’તિઆદિના દિટ્ઠાદિવસેન ચતુધા તેભૂમકધમ્મા સઙ્ગહેતબ્બા. તત્થ સુભસુખનિચ્ચઅત્તગ્ગાહપરિવજ્જનમુખેન અસુભદુક્ખાનિચ્ચાનત્તાનુપસ્સના દસ્સિતાતિ હેટ્ઠિમાહિ વિસુદ્ધીહિ સદ્ધિં સઙ્ખેપેનેવ વિપસ્સના કથિતા. ‘‘તતો ત્વં, બાહિય, ન તેના’’તિ ઇમિના રાગાદીનં સમુચ્છેદસ્સ અધિપ્પેતત્તા મગ્ગો. ‘‘તતો ત્વં, બાહિય, ન તત્થા’’તિ ઇમિના ફલં. ‘‘નેવિધા’’તિઆદિના અનુપાદિસેસા પરિનિબ્બાનધાતુ કથિતાતિ દટ્ઠબ્બં. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો બાહિયસ્સ…પે… આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચી’’તિ.

ઇમાય સંખિત્તપદાય દેસનાય તાવદેવાતિ તસ્મિંયેવ ખણે, ન કાલન્તરે. અનુપાદાયાતિ અગ્ગહેત્વા. આસવેહીતિ આભવગ્ગં આગોત્રભું સવનતો પવત્તનતો ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન મદિરાદિઆસવસદિસતાય ચ ‘‘આસવા’’તિ લદ્ધનામેહિ કામરાગાદીહિ. વિમુચ્ચીતિ સમુચ્છેદવિમુત્તિયા પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિયા ચ વિમુચ્ચિ નિસ્સજ્જિ. સો હિ સત્થુ ધમ્મં સુણન્તો એવ સીલાનિ સોધેત્વા યથાલદ્ધં ચિત્તસમાધિં નિસ્સાય વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ખિપ્પાભિઞ્ઞતાય તાવદેવ સબ્બાસવે ખેપેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. સો સંસારસોતં છિન્દિત્વા કતવટ્ટપરિયન્તો અન્તિમદેહધરો હુત્વા એકૂનવીસતિયા પચ્ચવેક્ખણાસુ પવત્તાસુ ધમ્મતાય ચોદિયમાનો ભગવન્તં પબ્બજ્જં યાચિ. ‘‘પરિપુણ્ણં તે પત્તચીવર’’ન્તિ પુટ્ઠો ‘‘ન પરિપુણ્ણ’’ન્તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘તેન હિ પત્તચીવરં પરિયેસા’’તિ વત્વા પક્કામિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા…પે… પક્કામી’’તિ.

સો કિર કસ્સપદસબલસ્સ સાસને વીસવસ્સસહસ્સાનિ સમણધમ્મં કરોન્તો ‘‘ભિક્ખુના નામ અત્તના પચ્ચયે લભિત્વા યથાદાનં કરોન્તેન અત્તનાવ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ એકસ્સ ભિક્ખુસ્સપિ પત્તેન વા ચીવરેન વા સઙ્ગહં નાકાસિ, તેનસ્સ એહિભિક્ખુઉપસમ્પદાય ઉપનિસ્સયો નાહોસિ. કેચિ પનાહુ – ‘‘સો કિર બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે ચોરો હુત્વા ધનુકલાપં સન્નય્હિત્વા અરઞ્ઞે ચોરિકં કરોન્તો એકં પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા પત્તચીવરલોભેન તં ઉસુના વિજ્ઝિત્વા પત્તચીવરં ગણ્હિ, તેનસ્સ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરં ન ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ, સત્થા તં ઞત્વા એહિભિક્ખુભાવેન પબ્બજ્જં ન અદાસી’’તિ. તમ્પિ પત્તચીવરપરિયેસનં ચરમાનં એકા ધેનુ વેગેન આપતન્તી પહરિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અથ ખો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો બાહિયં દારુચીરિયં ગાવી તરુણવચ્છા અધિપતિત્વા જીવિતા વોરોપેસી’’તિ.

તત્થ અચિરપક્કન્તસ્સાતિ ન ચિરં પક્કન્તસ્સ ભગવતો. ગાવી તરુણવચ્છાતિ એકા યક્ખિની તરુણવચ્છધેનુરૂપા. અધિપતિત્વાતિ અભિભવિત્વા મદ્દિત્વા. જીવિતા વોરોપેસીતિ પુરિમસ્મિં અત્તભાવે લદ્ધાઘાતતાય દિટ્ઠમત્તેનેવ વેરિચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા સિઙ્ગેન પહરિત્વા જીવિતા વોરોપેસિ.

સત્થા પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં નગરતો નિક્ખમન્તો બાહિયસ્સ સરીરં સઙ્કારટ્ઠાને પતિતં દિસ્વા ભિક્ખૂ આણાપેસિ – ‘‘ભિક્ખવે, એકસ્મિં ઘરદ્વારે ઠત્વા મઞ્ચકં આહરાપેત્વા ઇદં સરીરં નગરતો નીહરિત્વા ઝાપેત્વા થૂપં કરોથા’’તિ, ભિક્ખૂ તથા અકંસુ. કત્વા ચ પન વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તના કતકિચ્ચં આરોચેત્વા તસ્સ અભિસમ્પરાયં પુચ્છિંસુ. અથ નેસં ભગવા તસ્સ પરિનિબ્બુતભાવં આચિક્ખિ. ભિક્ખૂ ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, ‘બાહિયો દારુચીરિયો અરહત્તં પત્તો’તિ વદથ, કદા સો અરહત્તં પત્તો’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘મમ ધમ્મં સુતકાલે’’તિ ચ વુત્તે ‘‘કદા પનસ્સ તુમ્હેહિ ધમ્મો કથિતો’’તિ? ‘‘પિણ્ડાય ચરન્તેન અજ્જેવ અન્તરવીથિયં ઠત્વા’’તિ. ‘‘અપ્પમત્તકો સો, ભન્તે, તુમ્હેહિ અન્તરવીથિયં ઠત્વા કથિતધમ્મો, કથં સો તાવતકેન વિસેસં નિબ્બત્તેસી’’તિ? ‘‘કિં, ભિક્ખવે, મમ ધમ્મં ‘અપ્પં વા બહું વા’તિ પમિણથ, અનેકાનિ ગાથાસહસ્સાનિપિ અનત્થસંહિતાનિ ન સેય્યો, અત્થનિસ્સિતં પન એકમ્પિ ગાથાપદં સેય્યો’’તિ દસ્સેન્તો –

‘‘સહસ્સમપિ ચે ગાથા, અનત્થપદસઞ્હિતા;

એકં ગાથાપદં સેય્યો, યં સુત્વા ઉપસમ્મતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૦૧) –

ધમ્મપદે ઇમં ગાથં વત્વા ‘‘ન કેવલં સો પરિનિબ્બાનમત્તેન, અથ ખો મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં અગ્ગભાવેનપિ પૂજારહો’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં, યદિદં બાહિયો દારુચીરિયો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૬) તં આયસ્મન્તં એતદગ્ગે ઠપેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા…પે… પરિનિબ્બુતો, ભિક્ખવે, બાહિયો દારુચીરિયો’’તિ.

તત્થ પચ્છાભત્તન્તિ ભત્તકિચ્ચતો પચ્છા. પિણ્ડપાતપટિક્કન્તોતિ પિણ્ડપાતપરિયેસનતો પટિનિવત્તો. પદદ્વયેનાપિ કતભત્તકિચ્ચોતિ વુત્તં હોતિ. નીહરિત્વાતિ નગરતો બહિ નેત્વા. ઝાપેથાતિ દહથ. થૂપઞ્ચસ્સ કરોથાતિ અસ્સ બાહિયસ્સ સરીરધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયઞ્ચ કરોથ. તત્થ કારણમાહ – ‘‘સબ્રહ્મચારી વો, ભિક્ખવે, કાલકતો’’તિ. તસ્સત્થો – યં તુમ્હે સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મં અધિસીલાદિપટિપત્તિધમ્મં સન્દિટ્ઠં ચરથ, તં સો તુમ્હેહિ સમાનં બ્રહ્મં અચરીતિ સબ્રહ્મચારી મરણકાલસ્સ પત્તિયાવ કાલકતો, તસ્મા તં મઞ્ચકેન નીહરિત્વા ઝાપેથ, થૂપઞ્ચસ્સ કરોથાતિ.

તસ્સ કા ગતીતિ પઞ્ચસુ ગતીસુ તસ્સ કતમા ગતિ ઉપપત્તિ ભવભૂતા, ગતીતિ નિપ્ફત્તિ, અરિયો પુથુજ્જનો વાતિ કા નિટ્ઠાતિ અત્થો. અભિસમ્પરાયોતિ પેચ્ચ ભવુપ્પત્તિ ભવનિરોધો વા. કિઞ્ચાપિ તસ્સ થૂપકરણાણત્તિયાવ પરિનિબ્બુતભાવો અત્થતો પકાસિતો હોતિ, યે પન ભિક્ખૂ તત્તકેન ન જાનિંસુ, તે ‘‘તસ્સ કા ગતી’’તિ પુચ્છિંસુ. પાકટતરં વા કારાપેતુકામા તથા ભગવન્તં પુચ્છિંસુ.

પણ્ડિતોતિ અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞાય અધિગતત્તા પણ્ડેન ઇતો ગતો પવત્તોતિ પણ્ડિતો. પચ્ચપાદીતિ પટિપજ્જિ. ધમ્મસ્સાતિ લોકુત્તરધમ્મસ્સ. અનુધમ્મન્તિ સીલવિસુદ્ધિઆદિપટિપદાધમ્મં. અથ વા ધમ્મસ્સાતિ નિબ્બાનધમ્મસ્સ. અનુધમ્મન્તિ અરિયમગ્ગફલધમ્મં. ન ચ મં ધમ્માધિકરણન્તિ ધમ્મદેસનાહેતુ ન ચ મં વિહેસેસિ યથાનુસિટ્ઠં પટિપન્નત્તા. યો હિ સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા કમ્મટ્ઠાનં વા ગહેત્વા યથાનુસિટ્ઠં ન પટિપજ્જતિ, સો સત્થારં વિહેસેતિ નામ. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘વિહિંસસઞ્ઞી પગુણં ન ભાસિં, ધમ્મં પણીતં મનુજેસુ બ્રહ્મે’’તિ (મહાવ. ૯; મ. નિ. ૧.૨૮૩; ૨.૩૩૯). અથ વા ન ચ મં ધમ્માધિકરણન્તિ ન ચ ઇમં ધમ્માધિકરણં. ઇદં વુત્તં હોતિ – વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાનહેતુભૂતં ઇમં મમ સાસનધમ્મં સુપ્પટિપન્નત્તા ન વિહેસેતિ. દુપ્પટિપન્નો હિ સાસનં ભિન્દન્તો સત્થુ ધમ્મસરીરે પહારં દેતિ નામ. અયં પન સમ્માપટિપત્તિં મત્થકં પાપેત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ. તેન વુત્તં – ‘‘પરિનિબ્બુતો, ભિક્ખવે, બાહિયો દારુચીરિયો’’તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં થેરસ્સ બાહિયસ્સ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતભાવં, તથા પરિનિબ્બુતાનઞ્ચ ખીણાસવાનં ગતિયા પચુરજનેહિ દુબ્બિઞ્ઞેય્યભાવં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં અપ્પતિટ્ઠિતપરિનિબ્બાનાનુભાવદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યત્થાતિ યસ્મિં નિબ્બાને આપો ચ ન ગાધતિ, પથવી ચ તેજો ચ વાયો ચ ન ગાધતિ, ન પતિટ્ઠાતિ. કસ્મા? નિબ્બાનસ્સ અસઙ્ખતસભાવત્તા. ન હિ તત્થ સઙ્ખતધમ્માનં લેસોપિ સમ્ભવતિ. સુક્કાતિ સુક્કવણ્ણતાય સુક્કાતિ લદ્ધનામા ગહનક્ખત્તતારકા. ન જોતન્તીતિ ન ભાસન્તિ. આદિચ્ચો નપ્પકાસતીતિ તીસુ દીપેસુ એકસ્મિં ખણે આલોકફરણસમત્થો આદિચ્ચોપિ આભાવસેન ન દિબ્બતિ. ન તત્થ ચન્દિમા ભાતીતિ સતિપિ ભાસુરભાવે કન્તસીતલકિરણો ચન્દોપિ તસ્મિં નિબ્બાને અભાવતો એવ અત્તનો જુણ્હાવિભાસનેન ન વિરોચતિ. યદિ તત્થ ચન્દિમસૂરિયાદયો નત્થિ, લોકન્તરો વિય નિચ્ચન્ધકારમેવ તં ભવેય્યાતિ આસઙ્કં સન્ધાયાહ ‘‘તમો તત્થ ન વિજ્જતી’’તિ. સતિ હિ રૂપાભાવે તમો નામ ન સિયા.

યદા ચ અત્તના વેદિ, મુનિ મોનેન બ્રાહ્મણોતિ ચતુસચ્ચમુનનતો મોનન્તિ લદ્ધનામેન મગ્ગઞાણેન કાયમોનેય્યાદીહિ ચ સમન્નાગતત્તા ‘‘મુની’’તિ લદ્ધનામો અરિયસાવકબ્રાહ્મણો તેનેવ મોનસઙ્ખાતેન પટિવેધઞાણેન યદા યસ્મિં કાલે અગ્ગમગ્ગક્ખણે અત્તના સયમેવ અનુસ્સવાદિકે પહાય અત્તપચ્ચક્ખં કત્વા નિબ્બાનં વેદિ પટિવિજ્ઝિ. ‘‘અવેદી’’તિપિ પાઠો, અઞ્ઞાસીતિ અત્થો. અથ રૂપા અરૂપા ચ, સુખદુક્ખા પમુચ્ચતીતિ અથાતિ તસ્સ નિબ્બાનસ્સ જાનનતો પચ્છા. રૂપાતિ રૂપધમ્મા, તેન પઞ્ચવોકારભવો એકવોકારભવો ચ ગહિતો હોતિ. અરૂપાતિ અરૂપધમ્મા, તેન રૂપેનામિસ્સીકતો અરૂપભવો ગહિતો હોતિ. સો ‘‘ચતુવોકારભવો’’તિપિ વુચ્ચતિ. સુખદુક્ખાતિ સબ્બત્થ ઉપ્પજ્જનકસુખદુક્ખતોપિ વટ્ટતો. અથ વા રૂપાતિ રૂપલોકપટિસન્ધિતો. અરૂપાતિ અરૂપલોકપટિસન્ધિતો. સુખદુક્ખાતિ કામાવચરપટિસન્ધિતો. કામભવો હિ બ્યામિસ્સસુખદુક્ખો. એવમેતસ્મા સકલતોપિ વટ્ટતો અચ્ચન્તમેવ મુચ્ચતીતિ ગાથાદ્વયેનપિ ભગવા ‘‘મય્હં પુત્તસ્સ બાહિયસ્સ એવરૂપા નિબ્બાનગતી’’તિ દસ્સેતિ.

દસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચ બોધિવગ્ગવણ્ણના.