૭. અજકલાપકસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે પાવાયન્તિ એવંનામકે મલ્લરાજૂનં નગરે. અજકલાપકે ચેતિયેતિ અજકલાપકેન નામ યક્ખેન પરિગ્ગહિતત્તા ‘‘અજકલાપક’’ન્તિ લદ્ધનામે મનુસ્સાનં ચિત્તીકતટ્ઠાને. સો કિર યક્ખો અજે કલાપે કત્વા બન્ધનેન અજકોટ્ઠાસેન સદ્ધિં બલિં પટિચ્છતિ, ન અઞ્ઞથા, તસ્મા ‘‘અજકલાપકો’’તિ પઞ્ઞાયિત્થ. કેચિ પનાહુ – અજકે વિય સત્તે લાપેતીતિ અજકલાપકોતિ. તસ્સ કિર સત્તા બલિં ઉપનેત્વા યદા અજસદ્દં કત્વા બલિં ઉપહરન્તિ, તદા સો તુસ્સતિ, તસ્મા ‘‘અજકલાપકો’’તિ વુચ્ચતીતિ. સો પન યક્ખો આનુભાવસમ્પન્નો કક્ખળો ફરુસો તત્થ ચ સન્નિહિતો, તસ્મા તં ઠાનં મનુસ્સા ચિત્તિં કરોન્તિ, કાલેન કાલં બલિં ઉપહરન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘અજકલાપકે ચેતિયે’’તિ. અજકલાપકસ્સ યક્ખસ્સ ભવનેતિ તસ્સ યક્ખસ્સ વિમાને.

તદા કિર સત્થા તં યક્ખં દમેતુકામો સાયન્હસમયે એકો અદુતિયો પત્તચીવરં આદાય અજકલાપકસ્સ યક્ખસ્સ ભવનદ્વારં ગન્ત્વા તસ્સ દોવારિકં ભવનપવિસનત્થાય યાચિ. સો ‘‘કક્ખળો, ભન્તે, અજકલાપકો યક્ખો, સમણોતિ વા બ્રાહ્મણોતિ વા ગારવં ન કરોતિ, તસ્મા તુમ્હે એવ જાનાથ, મય્હં પન તસ્સ અનારોચનં ન યુત્ત’’ન્તિ તાવદેવ યક્ખસમાગમં ગતસ્સ અજકલાપકસ્સ સન્તિકં વાતવેગેન અગમાસિ. સત્થા અન્તોભવનં પવિસિત્વા અજકલાપકસ્સ નિસીદનમણ્ડપે પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. યક્ખસ્સ ઓરોધા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. સત્થા તાસં કાલયુત્તં ધમ્મિં કથં કથેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘પાવાયં વિહરતિ અજકલાપકે ચેતિયે અજકલાપકસ્સ યક્ખસ્સ ભવને’’તિ.

તસ્મિં સમયે સાતાગિરહેમવતા અજકલાપકસ્સ ભવનમત્થકેન યક્ખસમાગમં ગચ્છન્તા અત્તનો ગમને અસમ્પજ્જમાને ‘‘કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ આવજ્જેન્તા સત્થારં અજકલાપકસ્સ ભવને નિસિન્નં દિસ્વા તત્થ ગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા ‘‘મયં, ભન્તે, યક્ખસમાગમં ગમિસ્સામા’’તિ આપુચ્છિત્વા પદક્ખિણં કત્વા ગતા યક્ખસન્નિપાતે અજકલાપકં દિસ્વા તુટ્ઠિં પવેદયિંસુ ‘‘લાભા તે, આવુસો, અજકલાપક, યસ્સ તે ભવને સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલો ભગવા નિસિન્નો, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં પયિરુપાસસ્સુ, ધમ્મઞ્ચ સુણાહી’’તિ. સો તેસં કથં સુત્વા ‘‘ઇમે તસ્સ મુણ્ડકસ્સ સમણકસ્સ મમ ભવને નિસિન્નભાવં કથેન્તી’’તિ કોધાભિભૂતો હુત્વા ‘‘અજ્જ મય્હં તેન સમણેન સદ્ધિં સઙ્ગામો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા યક્ખસન્નિપાતતો ઉટ્ઠહિત્વા દક્ખિણં પાદં ઉક્ખિપિત્વા સટ્ઠિયોજનમત્તં પબ્બતકૂટં અક્કમિ, તં ભિજ્જિત્વા દ્વિધા અહોસિ. સેસં એત્થ યં વત્તબ્બં, તં આળવકસુત્તવણ્ણનાયં (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૪૬) આગતનયેનેવ વેદિતબ્બં.

અજકલાપકસ્સ સમાગમો હિ આળવકસમાગમસદિસોવ ઠપેત્વા પઞ્હકરણં વિસ્સજ્જનં ભવનતો તિક્ખત્તું નિક્ખમનં પવેસનઞ્ચ. અજકલાપકો હિ આગચ્છન્તોયેવ ‘‘એતેહિયેવ તં સમણં પલાપેસ્સામી’’તિ વાતમણ્ડલાદિકે નવવસ્સે સમુટ્ઠાપેત્વા તેહિ ભગવતો ચલનમત્તમ્પિ કાતું અસક્કોન્તો નાનાવિધપ્પહરણહત્થે અતિવિય ભયાનકરૂપે ભૂતગણે નિમ્મિનિત્વા તેહિ સદ્ધિં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અન્તન્તેનેવ ચરન્તો સબ્બરત્તિં નાનપ્પકારં વિપ્પકારં કત્વાપિ ભગવતો કિઞ્ચિ કેસગ્ગમત્તમ્પિ નિસિન્નટ્ઠાનતો ચલનં કાતું નાસક્ખિ. કેવલં પન ‘‘અયં સમણો મં અનાપુચ્છા મય્હં ભવનં પવિસિત્વા નિસીદતી’’તિ કોધવસેન પજ્જલિ. અથસ્સ ભગવા ચિત્તપ્પવત્તિં ઞત્વા ‘‘સેય્યથાપિ નામ ચણ્ડસ્સ કુક્કુરસ્સ નાસાય પિત્તં ભિન્દેય્ય, એવં સો ભિય્યોસોમત્તાય ચણ્ડતરો અસ્સ, એવમેવાયં યક્ખો મયિ ઇધ નિસિન્ને ચિત્તં પદૂસેતિ, યંનૂનાહં બહિ નિક્ખમેય્ય’’ન્તિ સયમેવ ભવનતો નિક્ખમિત્વા અબ્ભોકાસે નિસીદિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા રત્તન્ધકારતિમિસાયં અબ્ભોકાસે નિસિન્નો હોતી’’તિ.

તત્થ રત્તન્ધકારતિમિસાયન્તિ રત્તિયં અન્ધકરણતમસિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિવિરહિતે બહલન્ધકારેતિ અત્થો. ચતુરઙ્ગસમન્નાગતો કિર તદા અન્ધકારો પવત્તીતિ. દેવોતિ મેઘો એકમેકં ફુસિતકં ઉદકબિન્દું પાતેતિ. અથ યક્ખો ‘‘ઇમિના સદ્દેન તાસેત્વા ઇમં સમણં પલાપેસ્સામી’’તિ ભગવતો સમીપં ગન્ત્વા ‘‘અક્કુલો’’તિઆદિના તં ભિંસનં અકાસિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો અજકલાપકો’’તિઆદિ. તત્થ ભયન્તિ ચિત્તુત્રાસં, છમ્ભિતત્તન્તિ ઊરુત્થમ્ભકસરીરસ્સ છમ્ભિતભાવં. લોમહંસન્તિ લોમાનં પહટ્ઠભાવં, તીહિપિ પદેહિ ભયુપ્પત્તિમેવ દસ્સેતિ. ઉપસઙ્કમીતિ કસ્મા પનાયં એવમધિપ્પાયો ઉપસઙ્કમિ, નનુ પુબ્બે અત્તના કાતબ્બં વિપ્પકારં અકાસીતિ? સચ્ચમકાસિ, તં પનેસ ‘‘અન્તોભવને ખેમટ્ઠાને થિરભૂમિયં ઠિતસ્સ ન કિઞ્ચિ કાતું અસક્ખિ, ઇદાનિ બહિ ઠિતં એવં ભિંસાપેત્વા પલાપેતું સક્કા’’તિ મઞ્ઞમાનો ઉપસઙ્કમિ. અયઞ્હિ યક્ખો અત્તનો ભવનં ‘‘થિરભૂમી’’તિ મઞ્ઞતિ, ‘‘તત્થ ઠિતત્તા અયં સમણો ન ભાયતી’’તિ ચ.

તિક્ખત્તું ‘‘અક્કુલો પક્કુલો’’તિ અક્કુલપક્કુલિકં અકાસીતિ તયો વારે ‘‘અક્કુલો પક્કુલો’’તિ ભિંસાપેતુકામતાય એવરૂપં સદ્દં અકાસિ. અનુકરણસદ્દો હિ અયં. તદા હિ સો યક્ખો સિનેરું ઉક્ખિપન્તો વિય મહાપથવિં પરિવત્તેન્તો વિય ચ મહતા ઉસ્સાહેન અસનિસતસદ્દસઙ્ઘાટં વિય એકસ્મિં ઠાને પુઞ્જીકતં હુત્વા વિનિચ્છરન્તં દિસાગજાનં હત્થિગજ્જિતં, કેસરસીહાનં સીહનિન્નાદં, યક્ખાનં હિંકારસદ્દં, ભૂતાનં અટ્ટહાસં, અસુરાનં અપ્ફોટનઘોસં, ઇન્દસ્સ દેવરઞ્ઞો વજિરનિગ્ઘાતનિગ્ઘોસં, અત્તનો ગમ્ભીરતાય વિપ્ફારિકતાય ભયાનકતાય ચ અવસેસસદ્દં અવહસન્તમિવ અભિભવન્તમિવ ચ કપ્પવુટ્ઠાનમહાવાતમણ્ડલિકાય વિનિગ્ઘોસં પુથુજ્જનાનં હદયં ફાલેન્તં વિય મહન્તં પટિભયનિગ્ઘોસં અબ્યત્તક્ખરં તિક્ખત્તું અત્તનો યક્ખગજ્જિતં ગજ્જિ ‘‘એતેન ઇમં સમણં ભિંસાપેત્વા પલાપેસ્સામી’’તિ. યં યં નિચ્છરતિ, તેન તેન પબ્બતા પપટિકં મુઞ્ચિંસુ, વનપ્પતિજેટ્ઠકે ઉપાદાય સબ્બેસુ રુક્ખલતાગુમ્બેસુ પત્તફલપુપ્ફાનિ સીદયિંસુ, તિયોજનસહસ્સવિત્થતોપિ હિમવન્તપબ્બતરાજા સઙ્કમ્પિ સમ્પકમ્પિ સમ્પવેધિ, ભુમ્મદેવતા આદિં કત્વા યેભુય્યેન દેવતાનમ્પિ અહુદેવ ભયં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો, પગેવ મનુસ્સાનં. અઞ્ઞેસઞ્ચ અપદદ્વિપદચતુપ્પદાનં મહાપથવિયા ઉન્દ્રિયનકાલો વિય મહતી વિભિંસનકા અહોસિ, સકલસ્મિં જમ્બુદીપતલે મહન્તં કોલાહલં ઉદપાદિ. ભગવા પન તં સદ્દં ‘‘કિમી’’તિ અમઞ્ઞમાનો નિચ્ચલો નિસીદિ, ‘‘મા કસ્સચિ ઇમિના અન્તરાયો હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ.

યસ્મા પન સો સદ્દો ‘‘અક્કુલ પક્કુલ’’ ઇતિ ઇમિના આકારેન સત્તાનં સોતપથં અગમાસિ, તસ્મા તસ્સ અનુકરણવસેન ‘‘અક્કુલો પક્કુલો’’તિ, યક્ખસ્સ ચ તસ્સં નિગ્ઘોસનિચ્છારણાયં અક્કુલપક્કુલકરણં અત્થીતિ કત્વા ‘‘અક્કુલપક્કુલિકં અકાસી’’તિ સઙ્ગહં આરોપયિંસુ. કેચિ પન ‘‘આકુલબ્યાકુલ ઇતિ પદદ્વયસ્સ પરિયાયાભિધાનવસેન અક્કુલો બક્કુલોતિ અયં સદ્દો વુત્તો’’તિ વદન્તિ યથા ‘‘એકં એકક’’ન્તિ. યસ્મા એકવારં જાતો પઠમુપ્પત્તિવસેનેવ નિબ્બત્તત્તા આકુલોતિ આદિઅત્થો આકારો, તસ્સ ચ કકારાગમં કત્વા રસ્સત્તં કતન્તિ. દ્વે વારે પન જાતો બક્કુલો, કુલસદ્દો ચેત્થ જાતિપરિયાયો કોલંકોલોતિઆદીસુ વિય. વુત્તઅધિપ્પાયાનુવિધાયી ચ સદ્દપ્પયોગોતિ પઠમેન પદેન જલાબુજસીહબ્યગ્ઘાદયો, દુતિયેન અણ્ડજઆસીવિસકણ્હસપ્પાદયો વુચ્ચન્તિ, તસ્મા સીહાદિકો વિય આસીવિસાદિકો વિય ચ ‘‘અહં તે જીવિતહારકો’’તિ ઇમં અત્થં યક્ખો પદદ્વયેન દસ્સેતીતિ અઞ્ઞે. અપરે પન ‘‘અક્ખુલો ભક્ખુલો’’તિ પાળિં વત્વા ‘‘અક્ખેતું ખેપેતું વિનાસેતું ઉલતિ પવત્તેતીતિ અક્ખુલો, ભક્ખિતું ખાદિતું ઉલતીતિ ભક્ખુલો. કો પનેસો? યક્ખરક્ખસપિસાચસીહબ્યગ્ઘાદીસુ અઞ્ઞતરો યો કોચિ મનુસ્સાનં અનત્થાવહો’’તિ તસ્સ અત્થં વદન્તિ. ઇધાપિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ અધિપ્પાયયોજના વેદિતબ્બા.

એસો તે, સમણ, પિસાચોતિ ‘‘અમ્ભો, સમણ, તવ પિસિતાસનો પિસાચો ઉપટ્ઠિતો’’તિ મહન્તં ભેરવરૂપં અભિનિમ્મિનિત્વા ભગવતો પુરતો ઠત્વા અત્તાનં સન્ધાય યક્ખો વદતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં તેન યક્ખેન કાયવાચાહિ પવત્તિયમાનં વિપ્પકારં. તેન ચ અત્તનો અનભિભવનીયસ્સ હેતુભૂતં લોકધમ્મેસુ નિરુપક્કિલેસતં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. તાયં વેલાયન્તિ તસ્સં વિપ્પકારકરણવેલાયં. ઇમં ઉદાનન્તિ તં વિપ્પકારં અગણેત્વા અસ્સ અગણનહેતુભૂતં ધમ્માનુભાવદીપકં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યદા સકેસુ ધમ્મેસૂતિ યસ્મિં કાલે સકઅત્તભાવસઙ્ખાતેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધધમ્મેસુ. પારગૂતિ પરિઞ્ઞાભિસમયપારિપૂરિવસેન પારઙ્ગતો, તતોયેવ તેસં હેતુભૂતે સમુદયે, તદપ્પવત્તિલક્ખણે નિરોધે, નિરોધગામિનિયા પટિપદાય ચ પહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયપારિપૂરિવસેન પારગતો. હોતિ બ્રાહ્મણોતિ એવં સબ્બસો બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણો નામ હોતિ, સબ્બસો સકઅત્તભાવાવબોધનેપિ ચતુસચ્ચાભિસમયો હોતિ. વુત્તઞ્ચેતં – ‘‘ઇમસ્મિંયેવ બ્યામમત્તે કળેવરે સસઞ્ઞિમ્હિ સમનકે લોકઞ્ચ લોકસમુદયઞ્ચ પઞ્ઞપેમી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૧.૧૦૭; અ. નિ. ૪.૪૫). અથ વા સકેસુ ધમ્મેસૂતિ અત્તનો ધમ્મેસુ, અત્તનો ધમ્મા નામ અત્થકામસ્સ પુગ્ગલસ્સ સીલાદિધમ્મા. સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિઆદયો હિ વોદાનધમ્મા એકન્તહિતસુખસમ્પાદનેન પુરિસસ્સ અત્તનો ધમ્મા નામ, ન અનત્થાવહા સંકિલેસધમ્મા વિય અસકધમ્મા. પારગૂતિ તેસં સીલાદીનં પારિપૂરિયા પારં પરિયન્તં ગતો.

તત્થ સીલં તાવ લોકિયલોકુત્તરવસેન દુવિધં. તેસુ લોકિયં પુબ્બભાગસીલં. તં સઙ્ખેપતો પાતિમોક્ખસંવરાદિવસેન ચતુબ્બિધં, વિત્થારતો પન અનેકપ્પભેદં. લોકુત્તરં મગ્ગફલવસેન દુવિધં, અત્થતો સમ્માવાચાસમ્માકમ્મન્તસમ્માઆજીવા. યથા ચ સીલં, તથા સમાધિપઞ્ઞા ચ લોકિયલોકુત્તરવસેન દુવિધા. તત્થ લોકિયસમાધિ સહ ઉપચારેન અટ્ઠ સમાપત્તિયો, લોકુત્તરસમાધિ મગ્ગપરિયાપન્નો. પઞ્ઞાપિ લોકિયા સુતમયા, ચિન્તામયા, ભાવનામયા ચ સાસવા, લોકુત્તરા પન મગ્ગસમ્પયુત્તા ફલસમ્પયુત્તા ચ. વિમુત્તિ નામ ફલવિમુત્તિ નિબ્બાનઞ્ચ, તસ્મા સા લોકુત્તરાવ. વિમુત્તિઞાણદસ્સનં લોકિયમેવ, તં એકૂનવીસતિવિધં પચ્ચવેક્ખણઞાણભાવતો. એવં એતેસં સીલાદિધમ્માનં અત્તનો સન્તાને અરહત્તફલાધિગમેન અનવસેસતો નિબ્બત્તપારિપૂરિયા પારં પરિયન્તં ગતોતિ સકેસુ ધમ્મેસુ પારગૂ.

અથ વા સોતાપત્તિફલાધિગમેન સીલસ્મિં પારગૂ. સો હિ ‘‘સીલેસુ પરિપૂરકારી’’તિ વુત્તો, સોતાપન્નગ્ગહણેનેવ ચેત્થ સકદાગામીપિ ગહિતો હોતિ. અનાગામિફલાધિગમેન સમાધિસ્મિં પારગૂ. સો હિ ‘‘સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારી’’તિ વુત્તો. અરહત્તફલાધિગમેન ઇતરેસુ તીસુ પારગૂ. અરહા હિ પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા અગ્ગભૂતાય અકુપ્પાય ચેતોવિમુત્તિયા અધિગતત્તા પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ ચ પરિયોસાનગમનતો પઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનેસુ પારગૂ નામ હોતિ. એવં સબ્બથાપિ ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ ચતુમગ્ગવસેન પરિઞ્ઞાદિસોળસવિધાય કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા યથાવુત્તેસુ તસ્મિં તસ્મિં કાલે સકેસુ ધમ્મેસુ પારગતો.

હોતિ બ્રાહ્મણોતિ તદા સો બાહિતપાપધમ્મતાય પરમત્થબ્રાહ્મણો હોતિ. અથ એતં પિસાચઞ્ચ, પક્કુલઞ્ચાતિવત્તતીતિ તતો યથાવુત્તપારગમનતો અથ પચ્છા, અજકલાપક, એતં તયા દસ્સિતં પિસિતાસનત્થમાગતં પિસાચં ભયજનનત્થં સમુટ્ઠાપિતં અક્કુલપક્કુલિકઞ્ચ અતિવત્તતિ, અતિક્કમતિ, અભિભવતિ, તં ન ભાયતીતિ અત્થો.

અયમ્પિ ગાથા અરહત્તમેવ ઉલ્લપિત્વા કથિતા. અથ અજકલાપકો અત્તના કતેન તથારૂપેનપિ પટિભયરૂપેન વિભિંસનેન અકમ્પનીયસ્સ ભગવતો તં તાદિભાવં દિસ્વા ‘‘અહો અચ્છરિયમનુસ્સોવતાય’’ન્તિ પસન્નમાનસો પોથુજ્જનિકાય સદ્ધાય અત્તનિ નિવિટ્ઠભાવં વિભાવેન્તો સત્થુ સમ્મુખા ઉપાસકત્તં પવેદેસિ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.