૬. મહાકસ્સપસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે રાજગહેતિ એવંનામકે નગરે. તઞ્હિ મહામન્ધાતુમહાગોવિન્દાદીહિ પરિગ્ગહિતત્તા ‘‘રાજગહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘દુરભિભવનીયત્તા પટિરાજૂનં ગહભૂતન્તિ રાજગહ’’ન્તિઆદિના અઞ્ઞેનેત્થ પકારેન વણ્ણયન્તિ. કિન્તેહિ? નામમેતં તસ્સ નગરસ્સ. તં પનેતં બુદ્ધકાલે ચક્કવત્તિકાલે ચ નગરં હોતિ, સેસકાલે સુઞ્ઞં યક્ખપરિગ્ગહિતં તેસં વસનટ્ઠાનં હુત્વા તિટ્ઠતિ. વેળુવને કલન્દકનિવાપેતિ વેળુવનન્તિ તસ્સ વિહારસ્સ નામં. તં કિર અટ્ઠારસહત્થુબ્બેધેન પાકારેન પરિક્ખિત્તં બુદ્ધસ્સ ભગવતો વસનાનુચ્છવિકાય મહતિયા ગન્ધકુટિયા અઞ્ઞેહિ ચ પાસાદકુટિલેણમણ્ડપચઙ્કમદ્વારકોટ્ઠકાદીહિ પટિમણ્ડિતં બહિ વેળૂહિ પરિક્ખિત્તં અહોસિ નીલોભાસં મનોરમં, તેન ‘‘વેળુવન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કલન્દકાનઞ્ચેત્થ નિવાપં અદંસુ, તસ્મા ‘‘કલન્દકનિવાપો’’તિ વુચ્ચતિ. પુબ્બે કિર અઞ્ઞતરો રાજા તં ઉય્યાનં કીળનત્થં પવિટ્ઠો સુરામદમત્તો દિવાસેય્યં ઉપગતો સુપિ, પરિજનોપિસ્સ ‘‘સુત્તો રાજા’’તિ પુપ્ફફલાદીહિ પલોભિયમાનો ઇતો ચિતો ચ પક્કામિ. અથ સુરાગન્ધેન અઞ્ઞતરસ્મા રુક્ખસુસિરા કણ્હસપ્પો નિક્ખમિત્વા રઞ્ઞો અભિમુખો આગચ્છતિ. તં દિસ્વા રુક્ખદેવતા ‘‘રઞ્ઞો જીવિતં દસ્સામી’’તિ કલન્દકવેસેન ગન્ત્વા કણ્ણમૂલે સદ્દમકાસિ. રાજા પટિબુજ્ઝિ, કણ્હસપ્પો નિવત્તો. સો તં દિસ્વા ‘‘ઇમાય કાળકાય મમ જીવિતં દિન્ન’’ન્તિ કાળકાનં નિવાપં તત્થ પટ્ઠપેસિ, અભયઘોસઞ્ચ ઘોસાપેસિ. તસ્મા તતો પટ્ઠાય તં ‘‘કલન્દકનિવાપ’’ન્તિ સઙ્ખં ગતં. કલન્દકાતિ હિ કાળકાનં નામં, તસ્મિં વેળુવને કલન્દકનિવાપે.

મહાકસ્સપોતિ મહન્તેહિ સીલક્ખન્ધાદીહિ સમન્નાગતત્તા મહન્તો કસ્સપોતિ મહાકસ્સપો, અપિચ કુમારકસ્સપત્થેરં ઉપાદાય અયં મહાથેરો ‘‘મહાકસ્સપો’’તિ વુચ્ચતિ. પિપ્પલિગુહાયન્તિ તસ્સા કિર ગુહાય દ્વારસમીપે એકો પિપ્પલિરુક્ખો અહોસિ, તેન સા ‘‘પિપ્પલિગુહા’’તિ પઞ્ઞાયિત્થ. તસ્સં પિપ્પલિગુહાયં. આબાધિકોતિ આબાધો અસ્સ અત્થીતિ આબાધિકો, બ્યાધિકોતિ અત્થો. દુક્ખિતોતિ કાયસન્નિસ્સિતં દુક્ખં સઞ્જાતં અસ્સાતિ દુક્ખિતો, દુક્ખપ્પત્તોતિ અત્થો. બાળ્હગિલાનોતિ અધિમત્તગેલઞ્ઞો, તં પન ગેલઞ્ઞં સતો સમ્પજાનો હુત્વા અધિવાસેસિ. અથસ્સ ભગવા તં પવત્તિં ઞત્વા તત્થ ગન્ત્વા બોજ્ઝઙ્ગપરિત્તં અભાસિ, તેનેવ થેરસ્સ સો આબાધો વૂપસમિ. વુત્તઞ્હેતં બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તે –

‘‘તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મહાકસ્સપો પિપ્પલિગુહાયં વિહરતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા મહાકસ્સપો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા…પે… એતદવોચ – ‘કચ્ચિ તે, કસ્સપ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ, નો અભિક્કમન્તિ, પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો અભિક્કમો’તિ? ‘ન મે, ભન્તે, ખમનીયં, ન યાપનીયં, બાળ્હા મે ભન્તે, દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ નો પટિક્કમન્તિ, અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો પટિક્કમો’તિ.

‘‘‘સત્તિમે, કસ્સપ, બોજ્ઝઙ્ગા મયા સમ્મદક્ખાતા ભાવિતા બહુલીકતા અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ખો, કસ્સપ, મયા સમ્મદક્ખાતો ભાવિતો બહુલીકતો અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ખો, કસ્સપ, મયા સમ્મદક્ખાતો ભાવિતો બહુલીકતો અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. ઇમે ખો, કસ્સપ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા મયા સમ્મદક્ખાતા ભાવિતા બહૂલીકતા અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તન્તી’તિ. ‘તગ્ઘ ભગવા બોજ્ઝઙ્ગા, તગ્ઘ, સુગત, બોજ્ઝઙ્ગા’’’તિ.

‘‘ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા મહાકસ્સપો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિ. વુટ્ઠહિ ચાયસ્મા મહાકસ્સપો તમ્હા આબાધા, તથા પહીનો ચાયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ સો આબાધો અહોસી’’તિ.

તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો અપરેન સમયેન તમ્હા આબાધા વુટ્ઠાસી’’તિ.

એતદહોસીતિ પુબ્બે ગેલઞ્ઞદિવસેસુ સદ્ધિવિહારિકેહિ ઉપનીતં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા વિહારે એવ અહોસિ. અથસ્સ તમ્હા આબાધા વુટ્ઠિતસ્સ એતં ‘‘યંનૂનાહં રાજગહં પિણ્ડાય પવિસેય્ય’’ન્તિ પરિવિતક્કો અહોસિ. પઞ્ચમત્તાનિ દેવતાસતાનીતિ સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો પરિચારિકા પઞ્ચસતા કકુટપાદિનિયો અચ્છરાયો. ઉસ્સુક્કં આપન્નાનિ હોન્તીતિ થેરસ્સ પિણ્ડપાતં દસ્સામાતિ પઞ્ચપિણ્ડપાતસતાનિ સજ્જેત્વા સુવણ્ણભાજનેહિ આદાય અન્તરામગ્ગે ઠત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમં પિણ્ડપાતં ગણ્હથ, સઙ્ગહં નો કરોથા’’તિ વદમાના પિણ્ડપાતદાને યુત્તપ્પયુત્તાનિ હોન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ પિણ્ડપાતપ્પટિલાભાયા’’તિ.

સક્કો કિર દેવરાજા થેરસ્સ ચિત્તપ્પવત્તિં ઞત્વા તા અચ્છરાયો ઉય્યોજેસિ ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે અય્યસ્સ મહાકસ્સપત્થેરસ્સ પિણ્ડપાતં દત્વા અત્તનો પતિટ્ઠં કરોથા’’તિ. એવં હિસ્સ અહોસિ ‘‘ઇમાસુ સબ્બાસુ ગતાસુ કદાચિ એકિસ્સાપિ હત્થતો પિણ્ડપાતં થેરો પટિગ્ગણ્હેય્ય, તં તસ્સા ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. પટિક્ખિપિ થેરો, ‘‘ભન્તે, મય્હં પિણ્ડપાતં ગણ્હથ, મય્હં પિણ્ડપાતં ગણ્હથા’’તિ વદન્તિયો ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે કતપુઞ્ઞા મહાભોગા, અહં દુગ્ગતાનં સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા, ‘‘ભન્તે, મા નો નાસેથ, સઙ્ગહં નો કરોથા’’તિ વદન્તિયો પુનપિ પટિક્ખિપિત્વા પુનપિ અપગન્તું અનિચ્છમાના યાચન્તિયો ‘‘ન અત્તનો પમાણં જાનાથ, અપગચ્છથા’’તિ વત્વા અચ્છરં પહરિ. તા થેરસ્સ અચ્છરાસદ્દં સુત્વા સન્તજ્જિતા ઠાતું અસક્કોન્તિયો પલાયિત્વા દેવલોકમેવ ગતા. તેન વુત્તં – ‘‘પઞ્ચમત્તાનિ દેવતાસતાનિ પટિક્ખિપિત્વા’’તિ.

પુબ્બણ્હસમયન્તિ પુબ્બણ્હે એકં સમયં, એકસ્મિં કાલે. નિવાસેત્વાતિ વિહારનિવાસનપરિવત્તનવસેન નિવાસનં દળ્હં નિવાસેત્વા. પત્તચીવરમાદાયાતિ ચીવરં પારુપિત્વા પત્તં હત્થેન ગહેત્વા. પિણ્ડાય પાવિસીતિ પિણ્ડપાતત્થાય પાવિસિ. દલિદ્દવિસિખાતિ દુગ્ગતમનુસ્સાનં વસનોકાસો. કપણવિસિખાતિ ભોગપારિજુઞ્ઞપ્પત્તિયા દીનમનુસ્સાનં વાસો. પેસકારવિસિખાતિ તન્તવાયવાસો. અદ્દસા ખો ભગવાતિ કથં અદ્દસ? ‘‘આબાધા વુટ્ઠિતો મમ પુત્તો કસ્સપો કિન્નુ ખો કરોતી’’તિ આવજ્જેન્તો વેળુવને નિસિન્નો એવ ભગવા દિબ્બચક્ખુના અદ્દસ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ યાયં આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ પઞ્ચહિ અચ્છરાસતેહિ ઉપનીતં અનેકસૂપં અનેકબ્યઞ્જનં દિબ્બપિણ્ડપાતં પટિક્ખિપિત્વા કપણજનાનુગ્ગહપ્પટિપત્તિ વુત્તા, એતમત્થં જાનિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં પરમપ્પિચ્છતાદસ્સનમુખેન ખીણાસવસ્સ તાદીભાવાનુભાવદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ અનઞ્ઞપોસિન્તિ અઞ્ઞં પોસેતીતિ અઞ્ઞપોસી, ન અઞ્ઞપોસી અનઞ્ઞપોસી, અત્તના પોસેતબ્બસ્સ અઞ્ઞસ્સ અભાવેન અદુતિયો, એકકોતિ અત્થો. તેન થેરસ્સ સુભરતં દસ્સેતિ. થેરો હિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન કુચ્છિપરિહારિકેન ચ પિણ્ડપાતેન અત્તાનમેવ પોસેન્તો પરમપ્પિચ્છો હુત્વા વિહરતિ, અઞ્ઞં ઞાતિમિત્તાદીસુ કઞ્ચિ ન પોસેતિ કત્થચિ અલગ્ગભાવતો. અથ વા અઞ્ઞેન અઞ્ઞતરેન પોસેતબ્બતાય અભાવતો અનઞ્ઞપોસી. યો હિ એકસ્મિંયેવ પચ્ચયદાયકે પટિબદ્ધચતુપચ્ચયો સો અનઞ્ઞપોસી નામ ન હોતિ એકાયત્તવુત્તિતો. થેરો પન ‘‘યથાપિ ભમરો પુપ્ફ’’ન્તિ (ધ. પ. ૪૯) ગાથાય વુત્તનયેન જઙ્ઘાબલં નિસ્સાય પિણ્ડાય ચરન્તો કુલેસુ નિચ્ચનવો હુત્વા મિસ્સકભત્તેન યાપેતિ. તથા હિ નં ભગવા ચન્દૂપમપ્પટિપદાય થોમેસિ. અઞ્ઞાતન્તિ અભિઞ્ઞાતં, યથાભુચ્ચગુણેહિ પત્થટયસં, તેનેવ વા અનઞ્ઞપોસિભાવેન અપ્પિચ્છતાસન્તુટ્ઠિતાહિ ઞાતં. અથ વા અઞ્ઞાતન્તિ સબ્બસો પહીનતણ્હતાય લાભસક્કારસિલોકનિકામનહેતુ અત્તાનં જાનાપનવસેન ન ઞાતં. અવીતતણ્હો હિ પાપિચ્છો કુહકતાય સમ્ભાવનાધિપ્પાયેન અત્તાનં જાનાપેતિ. દન્તન્તિ છળઙ્ગુપેક્ખાવસેન ઇન્દ્રિયેસુ ઉત્તમદમનેન દન્તં. સારે પતિટ્ઠિતન્તિ વિમુત્તિસારે અવટ્ઠિતં, અસેક્ખસીલક્ખન્ધાદિકે વા સીલાદિસારે પતિટ્ઠિતં. ખીણાસવં વન્તદોસન્તિ કામાસવાદીનં ચતુન્નં આસવાનં અનવસેસં પહીનત્તા ખીણાસવં. તતો એવ રાગાદિદોસાનં સબ્બસો વન્તત્તા વન્તદોસં. તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણન્તિ તં યથાવુત્તગુણં પરમત્થબ્રાહ્મણં અહં બ્રાહ્મણન્તિ વદામીતિ. ઇધાપિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ દેસનાનાનત્તં વેદિતબ્બં.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.