૫. બ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે સાવત્થિયન્તિ એવંનામકે નગરે. તઞ્હિ સવત્થસ્સ નામ ઇસિનો નિવાસટ્ઠાને માપિતત્તા સાવત્થીતિ વુચ્ચતિ, યથા કાકન્દી, માકન્દીતિ. એવં તાવ અક્ખરચિન્તકા. અટ્ઠકથાચરિયા પન ભણન્તિ – યંકિઞ્ચિ મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગં સબ્બમેત્થ અત્થીતિ સાવત્થિ. સત્થસમાયોગે ચ કિમેત્થ ભણ્ડમત્થીતિ પુચ્છિતે સબ્બમત્થીતિપિ વચનં ઉપાદાય સાવત્થીતિ.

‘‘સબ્બદા સબ્બૂપકરણં, સાવત્થિયં સમોહિતં;

તસ્મા સબ્બમુપાદાય, સાવત્થીતિ પવુચ્ચતી’’તિ. (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪);

તસ્સં સાવત્થિયં, સમીપત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. જેતવનેતિ અત્તનો પચ્ચત્થિકે જિનાતીતિ જેતો, રઞ્ઞા વા પચ્ચત્થિકજને જિતે જાતોતિ જેતો, મઙ્ગલકમ્યતાય વા તસ્સ એવં નામમેવ કતન્તિ જેતો. વનયતીતિ વનં, અત્તનો સમ્પત્તિયા સત્તાનં અત્તનિ ભત્તિં કરોતિ ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. વનુકે ઇતિ વા વનં, નાનાવિધકુસુમગન્ધસમ્મોદમત્તકોકિલાદિવિહઙ્ગવિરુતાલાપેહિ મન્દમારુતચલિતરુક્ખસાખાપલ્લવહત્થેહિ ચ ‘‘એથ મં પરિભુઞ્જથા’’તિ પાણિનો યાચતિ વિયાતિ અત્થો. જેતસ્સ વનં જેતવનં. તઞ્હિ જેતેન કુમારેન રોપિતં સંવદ્ધિતં પરિપાલિતં. સોવ તસ્સ સામી અહોસિ, તસ્મા જેતવનન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં જેતવને.

અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામેતિ માતાપિતૂહિ ગહિતનામવસેન સુદત્તો નામ સો મહાસેટ્ઠિ, સબ્બકામસમિદ્ધિતાય પન વિગતમલમચ્છેરતાય કરુણાદિગુણસમઙ્ગિતાય ચ નિચ્ચકાલં અનાથાનં પિણ્ડં દેતિ, તસ્મા અનાથપિણ્ડિકોતિ વુચ્ચતિ. આરમન્તિ એત્થ પાણિનો વિસેસેન પબ્બજિતાતિ આરામો, પુપ્ફફલાદિસોભાય નાતિદૂરનાચ્ચાસન્નતાદિપઞ્ચવિધસેનાસનઙ્ગસમ્પત્તિયા ચ તતો તતો આગમ્મ રમન્તિ અભિરમન્તિ અનુક્કણ્ઠિતા હુત્વા વસન્તીતિ અત્થો. વુત્તપ્પકારાય વા સમ્પત્તિયા તત્થ તત્થ ગતેપિ અત્તનો અબ્ભન્તરંયેવ આનેત્વા રમેતીતિ આરામો. સો હિ અનાથપિણ્ડિકેન ગહપતિના જેતસ્સ રાજકુમારસ્સ હત્થતો અટ્ઠારસહિ હિરઞ્ઞકોટીહિ કોટિસન્થારેન કિણિત્વા અટ્ઠારસહિ હિરઞ્ઞકોટીહિ સેનાસનાનિ કારાપેત્વા અટ્ઠારસહિ હિરઞ્ઞકોટીહિ વિહારમહં નિટ્ઠાપેત્વા એવં ચતુપઞ્ઞાસહિરઞ્ઞકોટિપરિચ્ચાગેન બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ નિય્યાતિતો, તસ્મા ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામો’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે.

એત્થ ચ ‘‘જેતવને’’તિ વચનં પુરિમસામિપરિકિત્તનં, ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ પચ્છિમસામિપરિકિત્તનં. ઉભયમ્પિ દ્વિન્નં પરિચ્ચાગવિસેસપરિદીપનેન પુઞ્ઞકામાનં આયતિં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનત્થં. તત્થ હિ દ્વારકોટ્ઠકપાસાદકરણવસેન ભૂમિવિક્કયલદ્ધા અટ્ઠારસ હિરઞ્ઞકોટિયો અનેકકોટિઅગ્ઘનકા રુક્ખા ચ જેતસ્સ પરિચ્ચાગો, ચતુપઞ્ઞાસ કોટિયો અનાથપિણ્ડિકસ્સ. ઇતિ તેસં પરિચ્ચાગપરિકિત્તનેન ‘‘એવં પુઞ્ઞકામા પુઞ્ઞાનિ કરોન્તી’’તિ દસ્સેન્તો ધમ્મભણ્ડાગારિકો અઞ્ઞેપિ પુઞ્ઞકામે તેસં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જને નિયોજેતીતિ.

તત્થ સિયા – યદિ તાવ ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ, ‘‘જેતવને’’તિ ન વત્તબ્બં. અથ જેતવને વિહરતિ, ‘‘સાવત્થિય’’ન્તિ ન વત્તબ્બં. ન હિ સક્કા ઉભયત્થ એકં સમયં વિહરિતુન્તિ. ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં, નનુ અવોચુમ્હા ‘‘સમીપત્થે એતં ભુમ્મવચન’’ન્તિ. તસ્મા યદિદં સાવત્થિયા સમીપે જેતવનં, તત્થ વિહરન્તો ‘‘સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને’’તિ વુત્તો. ગોચરગામનિદસ્સનત્થં હિસ્સ સાવત્થિવચનં, પબ્બજિતાનુરૂપનિવાસટ્ઠાનદસ્સનત્થં સેસવચનન્તિ.

આયસ્મા ચ સારિપુત્તોતિઆદીસુ આયસ્માતિ પિયવચનં. ચસદ્દો સમુચ્ચયત્થો. રૂપસારિયા નામ બ્રાહ્મણિયા પુત્તોતિ સારિપુત્તો. મહામોગ્ગલ્લાનોતિ પૂજાવચનં. ગુણવિસેસેહિ મહન્તો મોગ્ગલ્લાનોતિ હિ મહામોગ્ગલ્લાનો. રેવતોતિ ખદિરવનિકરેવતો, ન કઙ્ખારેવતો. એકસ્મિઞ્હિ દિવસે ભગવા રત્તસાણિપરિક્ખિત્તો વિય સુવણ્ણયૂપો, પવાળધજપરિવારિતો વિય સુવણ્ણપબ્બતો, નવુતિહંસસહસ્સપરિવારિતો વિય ધતરટ્ઠો હંસરાજા, સત્તરતનસમુજ્જલાય ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય પરિવારિતો વિય ચક્કવત્તિ રાજા, મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ગગનમજ્ઝે ચન્દં ઉટ્ઠાપેન્તો વિય ચતુન્નં પરિસાનં મજ્ઝે ધમ્મં દેસેન્તો નિસિન્નો હોતિ. તસ્મિં સમયે ઇમે અગ્ગસાવકા મહાસાવકા ચ ભગવતો પાદે વન્દનત્થાય ઉપસઙ્કમિંસુ.

ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ અત્તાનં પરિવારેત્વા નિસિન્નભિક્ખૂ તે આગચ્છન્તે દસ્સેત્વા અભાસિ. ભગવા હિ તે આયસ્મન્તે સીલસમાધિપઞ્ઞાદિગુણસમ્પન્ને પરમેન ઉપસમેન સમન્નાગતે પરમાય આકપ્પસમ્પત્તિયા યુત્તે ઉપસઙ્કમન્તે પસ્સિત્વા પસન્નમાનસો તેસં ગુણવિસેસપરિકિત્તનત્થં ભિક્ખૂ આમન્તેસિ ‘‘એતે, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણા આગચ્છન્તિ, એતે, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણા આગચ્છન્તી’’તિ. પસાદવસેન એતં આમેડિતં, પસંસાવસેનાતિપિ વત્તું યુત્તં. એવં વુત્તેતિ એવં ભગવતા તે આયસ્મન્તે ‘‘બ્રાહ્મણા’’તિ વુત્તે. અઞ્ઞતરોતિ નામગોત્તેન અપાકટો, તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો એકો ભિક્ખુ. બ્રાહ્મણજાતિકોતિ બ્રાહ્મણકુલે જાતો. સો હિ ઉળારભોગા બ્રાહ્મણમહાસાલકુલા પબ્બજિતો. તસ્સ કિર એવં અહોસિ ‘‘ઇમે લોકિયા ઉભતોસુજાતિયા બ્રાહ્મણસિક્ખાનિપ્ફત્તિયા ચ બ્રાહ્મણો હોતિ, ન અઞ્ઞથાતિ વદન્તિ, ભગવા ચ એતે આયસ્મન્તે બ્રાહ્મણાતિ વદતિ, હન્દાહં ભગવન્તં બ્રાહ્મણલક્ખણં પુચ્છેય્ય’’ન્તિ એતદત્થમેવ હિ ભગવા તદા તે થેરે ‘‘બ્રાહ્મણા’’તિ અભાસિ. બ્રહ્મં અણતીતિ બ્રાહ્મણોતિ હિ જાતિબ્રાહ્મણાનં નિબ્બચનં. અરિયા પન બાહિતપાપતાય બ્રાહ્મણા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘બાહિતપાપોતિ બ્રાહ્મણો, સમચરિયા સમણોતિ વુચ્ચતી’’તિ (ધ. પ. ૩૮૮). વક્ખતિ ચ ‘‘બાહિત્વા પાપકે ધમ્મે’’તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં બ્રાહ્મણસદ્દસ્સ પરમત્થતો સિખાપત્તમત્થં જાનિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં પરમત્થબ્રાહ્મણભાવદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ બાહિત્વાતિ બહિ કત્વા, અત્તનો સન્તાનતો નીહરિત્વા સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન પજહિત્વાતિ અત્થો. પાપકે ધમ્મેતિ લામકે ધમ્મે, દુચ્ચરિતવસેન તિવિધદુચ્ચરિતધમ્મે, ચિત્તુપ્પાદવસેન દ્વાદસાકુસલચિત્તુપ્પાદે, કમ્મપથવસેન દસાકુસલકમ્મપથે, પવત્તિભેદવસેન અનેકભેદભિન્ને સબ્બેપિ અકુસલધમ્મેતિ અત્થો. યે ચરન્તિ સદા સતાતિ યે સતિવેપુલ્લપ્પત્તતાય સબ્બકાલં રૂપાદીસુ છસુપિ આરમ્મણેસુ સતતવિહારવસેન સતા સતિમન્તો હુત્વા ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ ચરન્તિ. સતિગ્ગહણેનેવ ચેત્થ સમ્પજઞ્ઞમ્પિ ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. ખીણસંયોજનાતિ ચતૂહિપિ અરિયમગ્ગેહિ દસવિધસ્સ સંયોજનસ્સ સમુચ્છિન્નત્તા પરિક્ખીણસંયોજના. બુદ્ધાતિ ચતુસચ્ચસમ્બોધેન બુદ્ધા. તે ચ પન સાવકબુદ્ધા, પચ્ચેકબુદ્ધા, સમ્માસમ્બુદ્ધાતિ તિવિધા, તેસુ ઇધ સાવકબુદ્ધા અધિપ્પેતા. તે વે લોકસ્મિ બ્રાહ્મણાતિ તે સેટ્ઠત્થેન બ્રાહ્મણસઙ્ખાતે ધમ્મે અરિયાય જાતિયા જાતા, બ્રાહ્મણભૂતસ્સ વા ભગવતો ઓરસપુત્તાતિ ઇમસ્મિં સત્તલોકે પરમત્થતો બ્રાહ્મણા નામ, ન જાતિગોત્તમત્તેહિ, ન જટાધારણાદિમત્તેન વાતિ અત્થો. એવં ઇમેસુ દ્વીસુ સુત્તેસુ બ્રાહ્મણકરા ધમ્મા અરહત્તં પાપેત્વા કથિતા, નાનજ્ઝાસયતાય પન સત્તાનં દેસનાવિલાસેન અભિલાપનાનત્તેન દેસનાનાનત્તં વેદિતબ્બં.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.