૪. હુંહુઙ્કસુત્તવણ્ણના

૪. ચતુત્થે અજપાલનિગ્રોધેતિ તસ્સ કિર છાયાયં અજપાલા ગન્ત્વા નિસીદન્તિ, તેનસ્સ ‘‘અજપાલનિગ્રોધો’’ત્વેવ નામં ઉદપાદિ. કેચિ પન ‘‘યસ્મા તત્થ વેદે સજ્ઝાયિતું અસમત્થા મહલ્લકબ્રાહ્મણા પાકારપરિક્ખેપયુત્તાનિ નિવેસનાનિ કત્વા સબ્બે વસિંસુ, તસ્મા અજપાલનિગ્રોધોતિ નામં જાત’’ન્તિ વદન્તિ. તત્રાયં વચનત્થો – ન જપન્તીતિ અજપા, મન્તાનં અનજ્ઝાયકાતિ અત્થો, અજપા લન્તિ આદિયન્તિ નિવાસં એત્થાતિ અજપાલોતિ. યસ્મા વા મજ્ઝન્હિકે સમયે અન્તો પવિટ્ઠે અજે અત્તનો છાયાય પાલેતિ રક્ખતિ, તસ્મા ‘અજપાલો’તિસ્સ નામં રૂળ્હન્તિ અપરે. સબ્બથાપિ નામમેતં તસ્સ રુક્ખસ્સ, તસ્સ સમીપે. સમીપત્થે હિ એતં ભુમ્મં ‘‘અજપાલનિગ્રોધે’’તિ.

વિમુત્તિસુખપટિસંવેદીતિ તત્રપિ ધમ્મં વિચિનન્તો વિમુત્તિસુખઞ્ચ પટિસંવેદેન્તો નિસીદિ. બોધિરુક્ખતો પુરત્થિમદિસાભાગે એસ રુક્ખો હોતિ. સત્તાહન્તિ ચ ઇદં ન પલ્લઙ્કસત્તાહતો અનન્તરસત્તાહં. ભગવા હિ પલ્લઙ્કસત્તાહતો અપરાનિપિ તીણિ સત્તાહાનિ બોધિસમીપેયેવ વીતિનામેસિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – ભગવતિ કિર સમ્માસમ્બોધિં પત્વા સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્ને ‘‘ન ભગવા વુટ્ઠાતિ, કિન્નુ ખો અઞ્ઞેપિ બુદ્ધત્તકરા ધમ્મા અત્થી’’તિ એકચ્ચાનં દેવતાનં કઙ્ખા ઉદપાદિ. અથ ભગવા અટ્ઠમે દિવસે સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય દેવતાનં કઙ્ખં ઞત્વા કઙ્ખાવિધમનત્થં આકાસે ઉપ્પતિત્વા યમકપાટિહારિયં દસ્સેત્વા તાસં કઙ્ખં વિધમેત્વા પલ્લઙ્કતો ઈસકં પાચીનનિસ્સિતે ઉત્તરદિસાભાગે ઠત્વા ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ ઉપચિતાનં પારમીનં બલાધિગમટ્ઠાનં પલ્લઙ્કં બોધિરુક્ખઞ્ચ અનિમિસેહિ ચક્ખૂહિ ઓલોકયમાનો સત્તાહં વીતિનામેસિ, તં ઠાનં અનિમિસચેતિયં નામ જાતં. અથ પલ્લઙ્કસ્સ ચ ઠિતટ્ઠાનસ્સ ચ અન્તરા પુરત્થિમતો ચ પચ્છિમતો ચ આયતે રતનચઙ્કમે ચઙ્કમન્તો સત્તાહં વીતિનામેસિ, તં રતનચઙ્કમચેતિયં નામ જાતં. તતો પચ્છિમદિસાભાગે દેવતા રતનઘરં માપયિંસુ, તત્થ પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા અભિધમ્મપિટકં વિસેસતો અનન્તનયં સમન્તપટ્ઠાનં વિચિનન્તો સત્તાહં વીતિનામેસિ, તં ઠાનં રતનઘરચેતિયં નામ જાતં. એવં બોધિસમીપેયેવ ચત્તારિ સત્તાહાનિ વીતિનામેત્વા પઞ્ચમે સત્તાહે બોધિરુક્ખતો અજપાલનિગ્રોધં ઉપસઙ્કમિત્વા તસ્સ મૂલે પલ્લઙ્કેન નિસીદિ.

તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાસીતિ તતો ફલસમાપત્તિસમાધિતો યથાકાલપરિચ્છેદં વુટ્ઠહિ, વુટ્ઠહિત્વા ચ પન તત્થ એવં નિસિન્ને ભગવતિ એકો બ્રાહ્મણો તં ગન્ત્વા પઞ્હં પુચ્છિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો અઞ્ઞતરો’’તિઆદિ. તત્થ અઞ્ઞતરોતિ નામગોત્તવસેન અનભિઞ્ઞાતો અપાકટો એકો. હુંહુઙ્કજાતિકોતિ સો કિર દિટ્ઠમઙ્ગલિકો માનથદ્ધો માનવસેન કોધવસેન ચ સબ્બં અવોક્ખજાતિકં પસ્સિત્વા જિગુચ્છન્તો ‘‘હુંહુ’’ન્તિ કરોન્તો વિચરતિ, તસ્મા ‘‘હુંહુઙ્કજાતિકો’’તિ વુચ્ચતિ, ‘‘હુહુક્કજાતિકો’’તિપિ પાઠો. બ્રાહ્મણોતિ જાતિયા બ્રાહ્મણો.

યેન ભગવાતિ યસ્સં દિસાયં ભગવા નિસિન્નો. ભુમ્મત્થે હિ એતં કરણવચનં. યેન વા દિસાભાગેન ભગવા ઉપસઙ્કમિતબ્બો, તેન દિસાભાગેન ઉપસઙ્કમિ. અથ વા યેનાતિ હેતુઅત્થે કરણવચનં, યેન કારણેન ભગવા દેવમનુસ્સેહિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો, તેન કારણેન ઉપસઙ્કમીતિ અત્થો. કેન ચ કારણેન ભગવા ઉપસઙ્કમિતબ્બો? નાનપ્પકારરોગદુક્ખાભિપીળિતત્તા આતુરકાયેહિ મહાજનેહિ મહાનુભાવો ભિસક્કો વિય રોગતિકિચ્છનત્થં, નાનાવિધકિલેસબ્યાધિપીળિતત્તા આતુરચિત્તેહિ દેવમનુસ્સેહિ કિલેસબ્યાધિતિકિચ્છનત્થં ધમ્મસ્સવનપઞ્હપુચ્છનાદિકારણેહિ ભગવા ઉપસઙ્કમિતબ્બો. તેન અયમ્પિ બ્રાહ્મણો અત્તનો કઙ્ખં છિન્દિતુકામો ઉપસઙ્કમિ.

ઉપસઙ્કમિત્વાતિ ઉપસઙ્કમનપરિયોસાનદીપનં. અથ વા યં ઠાનં ઉપસઙ્કમિ, તતોપિ ભગવતો સમીપભૂતં આસન્નતરં ઠાનં ઉપગન્ત્વાતિ અત્થો. સમ્મોદીતિ સમં સમ્મા વા મોદિ, ભગવા ચાનેન, સોપિ ભગવતા ‘‘કચ્ચિ ભોતો ખમનીયં કચ્ચિ યાપનીય’’ન્તિઆદિના પટિસન્થારકરણવસેન સમપ્પવત્તમોદો અહોસિ. સમ્મોદનીયન્તિ સમ્મોદનારહં સમ્મોદજનનયોગ્ગં. કથન્તિ કથાસલ્લાપં. સારણીયન્તિ સરિતબ્બયુત્તં સાધુજનેહિ પવત્તેતબ્બં, કાલન્તરે વા ચિન્તેતબ્બં. વીતિસારેત્વાતિ નિટ્ઠાપેત્વા. એકમન્તન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો. એકસ્મિં ઠાને, અતિસમ્મુખાદિકે છ નિસજ્જદોસે વજ્જેત્વા એકસ્મિં પદેસેતિ અત્થો. એતદવોચાતિ એતં ઇદાનિ વત્તબ્બં ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો’’તિઆદિવચનં અવોચ.

તત્થ કિત્તાવતાતિ કિત્તકેન પમાણેન. નૂતિ સંસયત્થે નિપાતો. ખોતિ પદપૂરણે. ભોતિ બ્રાહ્મણાનં જાતિસમુદાગતં આલપનં. તથા હિ વુત્તં – ‘‘ભોવાદિ નામ સો હોતિ, સચે હોતિ સકિઞ્ચનો’’તિ (મ. નિ. ૨.૪૫૭; ધ. પ. ૩૯૬). ગોતમાતિ ભગવન્તં ગોત્તેન આલપતિ. કથં પનાયં બ્રાહ્મણો સમ્પતિસમાગતો ભગવતો ગોત્તં જાનાતીતિ? નાયં સમ્પતિસમાગતો, છબ્બસ્સાનિ પધાનકરણકાલે ઉપટ્ઠહન્તેહિ પઞ્ચવગ્ગિયેહિ સદ્ધિં ચરમાનોપિ, અપરભાગે તં વતં છડ્ડેત્વા ઉરુવેલાયં સેનનિગમે એકો અદુતિયો હુત્વા પિણ્ડાય ચરમાનોપિ તેન બ્રાહ્મણેન દિટ્ઠપુબ્બો ચેવ સલ્લપિતપુબ્બો ચ. તેન સો પુબ્બે પઞ્ચવગ્ગિયેહિ ગય્હમાનં ભગવતો ગોત્તં અનુસ્સરન્તો, ‘‘ભો ગોતમા’’તિ ભગવન્તં ગોત્તેન આલપતિ. યતો પટ્ઠાય વા ભગવા મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમન્તો અનોમનદીતીરે પબ્બજિતો, તતો પભુતિ ‘‘સમણો ગોતમો’’તિ ચન્દો વિય સૂરિયો વિય ચ પાકટો પઞ્ઞાતો, ન તસ્સ ગોત્તજાનને કારણં ગવેસિતબ્બં.

બ્રાહ્મણકરણાતિ બ્રાહ્મણં કરોન્તીતિ બ્રાહ્મણકરણા, બ્રાહ્મણભાવકરાતિ અત્થો. એત્થ ચ કિત્તાવતાતિ એતેન યેહિ ધમ્મેહિ બ્રાહ્મણો હોતિ, તેસં ધમ્માનં પરિમાણં પુચ્છતિ. કતમે ચ પનાતિ ઇમિના તેસં સરૂપં પુચ્છતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં તેન પુટ્ઠસ્સ પઞ્હસ્સ સિખાપત્તં અત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ, ન પન તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. કસ્મા? ધમ્મદેસનાય અભાજનભાવતો. તથા હિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ઇમં ગાથં સુત્વા ન સચ્ચાભિસમયો અહોસિ. યથા ચ ઇમસ્સ, એવં ઉપકસ્સ આજીવકસ્સ બુદ્ધગુણપ્પકાસનં. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનતો હિ પુબ્બભાગે ભગવતા ભાસિતં પરેસં સુણન્તાનમ્પિ તપુસ્સભલ્લિકાનં સરણદાનં વિય વાસનાભાગિયમેવ જાતં, ન સેક્ખભાગિયં, ન નિબ્બેધભાગિયં. એસા હિ ધમ્મતાતિ.

તત્થ યો બ્રાહ્મણોતિ યો બાહિતપાપધમ્મતાય બ્રાહ્મણો, ન દિટ્ઠમઙ્ગલિકતાય હુંહુઙ્કારકસાવાદિપાપધમ્મયુત્તો હુત્વા કેવલં જાતિમત્તકેન બ્રહ્મઞ્ઞં પટિજાનાતિ. સો બ્રાહ્મણો બાહિતપાપધમ્મત્તા હુંહુઙ્કારપ્પહાનેન નિહુંહુઙ્કો, રાગાદિકસાવાભાવેન નિક્કસાવો, ભાવનાનુયોગયુત્તચિત્તતાય યતત્તો, સીલસંયમેન વા સંયતચિત્તતાય યતત્તો, ચતુમગ્ગઞાણસઙ્ખાતેહિ વેદેહિ અન્તં સઙ્ખારપરિયોસાનં નિબ્બાનં, વેદાનં વા અન્તં ગતત્તા વેદન્તગૂ. મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ વુસિતત્તા વુસિતબ્રહ્મચરિયો, ધમ્મેન સો બ્રહ્મવાદં વદેય્ય ‘‘બ્રાહ્મણો અહ’’ન્તિ એતં વાદં ધમ્મેન ઞાયેન વદેય્ય. યસ્સ સકલલોકસન્નિવાસેપિ કુહિઞ્ચિ એકારમ્મણેપિ રાગુસ્સદો, દોસુસ્સદો, મોહુસ્સદો, માનુસ્સદો, દિટ્ઠુસ્સદોતિ ઇમે ઉસ્સદા નત્થિ, અનવસેસં પહીનાતિ અત્થો.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.