૩. તતિયબોધિસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયે અનુલોમપટિલોમન્તિ અનુલોમઞ્ચ પટિલોમઞ્ચ, યથાવુત્તઅનુલોમવસેન ચેવ પટિલોમવસેન ચાતિ અત્થો. નનુ ચ પુબ્બેપિ અનુલોમવસેન પટિલોમવસેન ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદે મનસિકારપ્પવત્તિ સુત્તદ્વયે વુત્તા, ઇધ કસ્મા પુનપિ તદુભયવસેન મનસિકારપ્પવત્તિ વુચ્ચતીતિ? તદુભયવસેન તતિયવારં તત્થ મનસિકારસ્સ પવત્તિતત્તા. કથં પન તદુભયવસેન મનસિકારો પવત્તિતો? ન હિ સક્કા અપુબ્બં અચરિમં અનુલોમપટિલોમં પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ મનસિકારં પવત્તેતુન્તિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં ‘‘તદુભયં એકજ્ઝં મનસાકાસી’’તિ, અથ ખો વારેન. ભગવા હિ પઠમં અનુલોમવસેન પટિચ્ચસમુપ્પાદં મનસિ કરિત્વા તદનુરૂપં પઠમં ઉદાનં ઉદાનેસિ. દુતિયમ્પિ પટિલોમવસેન તં મનસિ કરિત્વા તદનુરૂપમેવ ઉદાનં ઉદાનેસિ. તતિયવારે પન કાલેન અનુલોમં કાલેન પટિલોમં મનસિકરણવસેન અનુલોમપટિલોમં મનસિ અકાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અનુલોમપટિલોમન્તિ અનુલોમઞ્ચ પટિલોમઞ્ચ, યથાવુત્તઅનુલોમવસેન ચેવ પટિલોમવસેન ચા’’તિ. ઇમિના મનસિકારસ્સ પગુણબલવભાવો ચ વસીભાવો ચ પકાસિતો હોતિ. એત્થ ચ ‘‘અનુલોમં મનસિ કરિસ્સામિ, પટિલોમં મનસિ કરિસ્સામિ, અનુલોમપટિલોમં મનસિ કરિસ્સામી’’તિ એવં પવત્તાનં પુબ્બાભોગાનં વસેન નેસં વિભાગો વેદિતબ્બો.

તત્થ અવિજ્જાય ત્વેવાતિ અવિજ્જાય તુ એવ. અસેસવિરાગનિરોધાતિ વિરાગસઙ્ખાતેન મગ્ગેન અસેસનિરોધા, અગ્ગમગ્ગેન અનવસેસઅનુપ્પાદપ્પહાનાતિ અત્થો. સઙ્ખારનિરોધોતિ સબ્બેસં સઙ્ખારાનં અનવસેસં અનુપ્પાદનિરોધો. હેટ્ઠિમેન હિ મગ્ગત્તયેન કેચિ સઙ્ખારા નિરુજ્ઝન્તિ, કેચિ ન નિરુજ્ઝન્તિ અવિજ્જાય સાવસેસનિરોધા. અગ્ગમગ્ગેન પનસ્સા અનવસેસનિરોધા ન કેચિ સઙ્ખારા ન નિરુજ્ઝન્તીતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ ય્વાયં અવિજ્જાદિવસેન સઙ્ખારાદિકસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો નિરોધો ચ અવિજ્જાદીનં સમુદયા નિરોધા ચ હોતીતિ વુત્તો, સબ્બાકારેન એતમત્થં વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ ઇદં યેન મગ્ગેન યો દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયનિરોધસઙ્ખાતો અત્થો કિચ્ચવસેન આરમ્મણકિરિયાય ચ વિદિતો, તસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ આનુભાવદીપકં વુત્તપ્પકારં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ અત્થો.

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્મા આતાપિનો ઝાયતો બ્રાહ્મણસ્સ, તદા સો બ્રાહ્મણો તેહિ ઉપ્પન્નેહિ બોધિપક્ખિયધમ્મેહિ યસ્સ વા અરિયમગ્ગસ્સ ચતુસચ્ચધમ્મા પાતુભૂતા, તેન અરિયમગ્ગેન વિધૂપયં તિટ્ઠતિ મારસેનં, ‘‘કામા તે પઠમા સેના’’તિઆદિના (સુ. નિ. ૪૩૮; મહાનિ. ૨૮; ચૂળનિ. નન્દમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૪૭) નયેન વુત્તપ્પકારં મારસેનં વિધૂપયન્તો વિધમેન્તો વિદ્ધંસેન્તો તિટ્ઠતિ. કથં? સૂરિયોવ ઓભાસયમન્તલિક્ખં, યથા સૂરિયો અબ્ભુગ્ગતો અત્તનો પભાય અન્તલિક્ખં ઓભાસેન્તોવ અન્ધકારં વિધમેન્તો તિટ્ઠતિ, એવં સોપિ ખીણાસવબ્રાહ્મણો તેહિ ધમ્મેહિ તેન વા અરિયમગ્ગેન સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તોવ મારસેનં વિધૂપયન્તો તિટ્ઠતીતિ.

એવં ભગવતા પઠમં પચ્ચયાકારપજાનનસ્સ, દુતિયં પચ્ચયક્ખયાધિગમસ્સ, તતિયં અરિયમગ્ગસ્સ આનુભાવપ્પકાસનાનિ ઇમાનિ તીણિ ઉદાનાનિ તીસુ યામેસુ ભાસિતાનિ. કતરાય રત્તિયા? અભિસમ્બોધિતો સત્તમાય રત્તિયા. ભગવા હિ વિસાખપુણ્ણમાય રત્તિયા પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરિત્વા મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેત્વા પચ્છિમયામે પટિચ્ચસમુપ્પાદે ઞાણં ઓતારેત્વા નાનાનયેહિ તેભૂમકસઙ્ખારે સમ્મસિત્વા ‘‘ઇદાનિ અરુણો ઉગ્ગમિસ્સતી’’તિ સમ્માસમ્બોધિં પાપુણિ, સબ્બઞ્ઞુતપ્પત્તિસમનન્તરમેવ ચ અરુણો ઉગ્ગચ્છીતિ. તતો તેનેવ પલ્લઙ્કેન બોધિરુક્ખમૂલે સત્તાહં વીતિનામેન્તો સમ્પત્તાય પાટિપદરત્તિયા તીસુ યામેસુ વુત્તનયેન પટિચ્ચસમુપ્પાદં મનસિ કરિત્વા યથાક્કમં ઇમાનિ ઉદાનાનિ ઉદાનેસિ.

ખન્ધકે પન તીસુપિ વારેસુ ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદં અનુલોમપટિલોમં મનસાકાસી’’તિ (મહાવ. ૧) આગતત્તા ખન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘તીસુપિ યામેસુ એવં મનસિ કત્વા પઠમં ઉદાનં પચ્ચયાકારપચ્ચવેક્ખણવસેન, દુતિયં નિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણવસેન, તતિયં મગ્ગપચ્ચવેક્ખણવસેનાતિ એવં ઇમાનિ ભગવા ઉદાનાનિ ઉદાનેસી’’તિ વુત્તં, તમ્પિ ન વિરુજ્ઝતિ. ભગવા હિ ઠપેત્વા રતનઘરસત્તાહં સેસેસુ છસુ સત્તાહેસુ અન્તરન્તરા ધમ્મં પચ્ચવેક્ખિત્વા યેભુય્યેન વિમુત્તિસુખપટિસંવેદી વિહાસિ, રતનઘરસત્તાહે પન અભિધમ્મપરિચયવસેનેવ વિહાસીતિ.

તતિયબોધિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.