૨. દુતિયબોધિસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે પટિલોમન્તિ ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિઆદિના નયેન વુત્તો અવિજ્જાદિકોયેવ પચ્ચયાકારો અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુજ્ઝમાનો અત્તનો કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ અકરણતો પટિલોમોતિ વુચ્ચતિ. પવત્તિયા વા વિલોમનતો પટિલોમો, અન્તતો પન મજ્ઝતો વા પટ્ઠાય આદિં પાપેત્વા અવુત્તત્તા ઇતો અઞ્ઞેનત્થેનેત્થ પટિલોમતા ન યુજ્જતિ. પટિલોમન્તિ ચ ‘‘વિસમં ચન્દસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિઆદીસુ વિય ભાવનપુંસકનિદ્દેસો. ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતીતિ ઇમસ્મિં અવિજ્જાદિકે પચ્ચયે અસતિ મગ્ગેન પહીને ઇદં સઙ્ખારાદિકં ફલં ન હોતિ નપ્પવત્તતિ. ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતીતિ ઇમસ્સ અવિજ્જાદિકસ્સ પચ્ચયસ્સ નિરોધા મગ્ગેન અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતત્તા ઇદં સઙ્ખારાદિકં ફલં નિરુજ્ઝતિ, નપ્પવત્તતીતિ અત્થો. ઇધાપિ યથા ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતી’’તિ એત્થ ‘‘ઇમસ્મિં સતિયેવ, નાસતિ, ઇમસ્સ ઉપ્પાદા એવ, ન નિરોધા’’તિ અન્તોગધનિયમતા દસ્સિતા. એવં ઇમસ્મિં અસતિયેવ, ન સતિ, ઇમસ્સ નિરોધા એવ, ન ઉપ્પાદાતિ અન્તોગધનિયમતાલક્ખણા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બં. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં, તં પઠમબોધિસુત્તવણ્ણનાય વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં.

એવં યથા ભગવા પટિલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદં મનસિ અકાસિ, તં સઙ્ખેપેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિત્થારેન દસ્સેતું ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અવિજ્જાનિરોધાતિ અરિયમગ્ગેન અવિજ્જાય અનવસેસનિરોધા, અનુસયપ્પહાનવસેન અગ્ગમગ્ગેન અવિજ્જાય અચ્ચન્તસમુગ્ઘાટતોતિ અત્થો. યદિપિ હેટ્ઠિમમગ્ગેહિ પહીયમાના અવિજ્જા અચ્ચન્તસમુગ્ઘાટવસેનેવ પહીયતિ, તથાપિ ન અનવસેસતો પહીયતિ. અપાયગામિનિયા હિ અવિજ્જા પઠમમગ્ગેન પહીયતિ. તથા સકિદેવ ઇમસ્મિં લોકે સબ્બત્થ ચ અનરિયભૂમિયં ઉપપત્તિપચ્ચયભૂતા અવિજ્જા યથાક્કમં દુતિયતતિયમગ્ગેહિ પહીયતિ, ન ઇતરાતિ. અરહત્તમગ્ગેનેવ હિ સા અનવસેસં પહીયતીતિ. સઙ્ખારનિરોધોતિ સઙ્ખારાનં અનુપ્પાદનિરોધો હોતિ. એવં નિરુદ્ધાનં પન સઙ્ખારાનં નિરોધા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણાદીનઞ્ચ નિરોધા નામરૂપાદીનિ નિરુદ્ધાનિ એવ હોન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો’’તિઆદિં વત્વા ‘‘એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ વુત્તં. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

અપિચેત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો’’તિ એત્તાવતાપિ સકલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અનવસેસતો નિરોધો વુત્તો હોતિ, તથાપિ યથા અનુલોમે યસ્સ યસ્સ પચ્ચયધમ્મસ્સ અત્થિતાય યો યો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મો ન નિરુજ્ઝતિ પવત્તતિ એવાતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા…પે… સમુદયો હોતી’’તિ વુત્તં. એવં તપ્પટિપક્ખતો તસ્સ તસ્સ પચ્ચયધમ્મસ્સ અભાવે સો સો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મો નિરુજ્ઝતિ નપ્પવત્તતીતિ દસ્સનત્થં ઇધ ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ વુત્તં, ન પન અનુલોમે વિય કાલત્તયપરિયાપન્નસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધદસ્સનત્થં. અનાગતસ્સેવ હિ અરિયમગ્ગભાવનાય અસતિ ઉપ્પજ્જનારહસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અરિયમગ્ગભાવનાય નિરોધો ઇચ્છિતોતિ અયમ્પિ વિસેસો વેદિતબ્બો.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ ય્વાયં ‘‘અવિજ્જાનિરોધાદિવસેન સઙ્ખારાદિકસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ વુત્તો, સબ્બાકારેન એતમત્થં વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ ઇમસ્મિં અત્થે વિદિતે ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિ એવં પકાસિતસ્સ અવિજ્જાદીનં પચ્ચયાનં ખયસ્સ અવબોધાનુભાવદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ અત્થો.

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – યસ્મા અવિજ્જાદીનં પચ્ચયાનં અનુપ્પાદનિરોધસઙ્ખાતં ખયં અવેદિ અઞ્ઞાસિ પટિવિજ્ઝિ, તસ્મા એતસ્સ વુત્તનયેન આતાપિનો ઝાયતો બ્રાહ્મણસ્સ વુત્તપ્પકારા બોધિપક્ખિયધમ્મા ચતુસચ્ચધમ્મા વા પાતુભવન્તિ ઉપ્પજ્જન્તિ પકાસેન્તિ વા. અથ યા પચ્ચયનિરોધસ્સ સમ્મા અવિદિતત્તા ઉપ્પજ્જેય્યું પુબ્બે વુત્તપ્પભેદા કઙ્ખા, તા સબ્બાપિ વપયન્તિ નિરુજ્ઝન્તીતિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

દુતિયબોધિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.