૩. ખેમાથેરીગાથાવણ્ણના

દહરા ત્વં રૂપવતીતિઆદિકા ખેમાય થેરિયા ગાથા. અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે પરાધીનવુત્તિકા પરેસં દાસી અહોસિ. સા પરેસં વેય્યાવચ્ચકરણેન જીવિકં કપ્પેન્તી એકદિવસં પદુમુત્તરસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અગ્ગસાવકં સુજાતત્થેરં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા તયો મોદકે દત્વા તંદિવસમેવ અત્તનો કેસે વિસ્સજ્જેત્વા થેરસ્સ દાનં દત્વા ‘‘અનાગતે મહાપઞ્ઞા બુદ્ધસ્સ સાવિકા ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં કત્વા યાવજીવં કુસલકમ્મે અપ્પમત્તા હુત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી અનુક્કમેન છકામસગ્ગે, તેસં તેસં દેવરાજૂનં મહેસિભાવેન ઉપપન્ના, મનુસ્સલોકેપિ અનેકવારં ચક્કવત્તીનં મણ્ડલરાજૂનઞ્ચ મહેસિભાવં ઉપગતા મહાસમ્પત્તિયો અનુભવિત્વા વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે મનુસ્સલોકે ઉપ્પજ્જિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા, સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસંવેગા પબ્બજિત્વા દસવસ્સસહસ્સાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તી બહુસ્સુતા ધમ્મકથિકા હુત્વા બહુજનસ્સ ધમ્મકથનાદિના પઞ્ઞાસંવત્તનિયકમ્મં કત્વા તતો ચવિત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તી ઇમસ્મિં કપ્પે ભગવતો ચ કકુસન્ધસ્સ ભગવતો ચ કોણાગમનસ્સ કાલે વિભવસમ્પન્ને કુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા મહન્તં સઙ્ઘારામં કારેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિય્યાદેસિ.

ભગવતો પન કસ્સપદસબલસ્સ કાલે કિકિસ્સ કાસિરઞ્ઞો સબ્બજેટ્ઠિકા સમણી નામ ધીતા હુત્વા, સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસંવેગા અગારેયેવ ઠિતા, વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ કોમારિબ્રહ્મચરિયં ચરન્તી સમણગુત્તાદીહિ અત્તનો ભગિનીહિ સદ્ધિં રમણીયં પરિવેણં કારેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિય્યાદેસિ. એવમેવ તત્થ તત્થ ભવે આયતનગતં ઉળારં પુઞ્ઞકમ્મં કત્વા સુગતીસુયેવ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મદ્દરટ્ઠે સાકલનગરે રાજકુલે નિબ્બત્તિ. ખેમાતિસ્સા નામં અહોસિ, સુવણ્ણવણ્ણા કઞ્ચનસન્નિભત્તચા. સા વયપ્પત્તા બિમ્બિસારરઞ્ઞો ગેહં ગતા. સત્થરિ વેળુવને વિહરન્તે રૂપમત્તા હુત્વા ‘‘રૂપે દોસં દસ્સેતી’’તિ સત્થુ દસ્સનાય ન ગચ્છતિ.

રાજા મનુસ્સેહિ વેળુવનસ્સ વણ્ણે પકાસાપેત્વા દેવિયા વિહારદસ્સનાય ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. અથ દેવી ‘‘વિહારં પસ્સિસ્સામી’’તિ રાજાનં પટિપુચ્છિ. રાજા ‘‘વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં અદિસ્વા આગન્તું ન લભિસ્સસી’’તિ વત્વા પુરિસાનં સઞ્ઞં અદાસિ – ‘‘બલક્કારેનપિ દેવિં દસબલં દસ્સેથા’’તિ. દેવી વિહારં ગન્ત્વા દિવસભાગં ખેપેત્વા નિવત્તેન્તી સત્થારં અદિસ્વાવ ગન્તું આરદ્ધા. અથ નં રાજપુરિસા અનિચ્છન્તિમ્પિ સત્થુ સન્તિકં નયિંસુ. સત્થા તં આગચ્છન્તિં દિસ્વા ઇદ્ધિયા દેવચ્છરાસદિસં ઇત્થિં નિમ્મિનિત્વા તાલપણ્ણં ગહેત્વા બીજયમાનં અકાસિ. ખેમા દેવી તં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘એવરૂપા નામ દેવચ્છરપટિભાગા ઇત્થિયો ભગવતો અવિદૂરે તિટ્ઠન્તિ, અહં એતાસં પરિચારિકતાયપિ નપ્પહોમિ, મનમ્પિ નિક્કારણા પાપચિત્તસ્સ વસેન નટ્ઠા’’તિ નિમિત્તં ગહેત્વા તમેવ ઇત્થિં ઓલોકયમાના અટ્ઠાસિ. અથસ્સા પસ્સન્તિયાવ સત્થુ અધિટ્ઠાનબલેન સા ઇત્થી પઠમવયં અતિક્કમ્મ મજ્ઝિમવયમ્પિ અતિક્કમ્મ પચ્છિમવયં પત્વા ખણ્ડદન્તા પલિતકેસા વલિત્તચા હુત્વા સદ્ધિં તાલપણ્ણેન પરિવત્તિત્વા પતિ. તતો ખેમા કતાધિકારત્તા એવં ચિન્તેસિ – ‘‘એવંવિધમ્પિ સરીરં ઈદિસં વિપત્તિં પાપુણિ, મય્હમ્પિ સરીરં એવંગતિકમેવ ભવિસ્સતી’’તિ. અથસ્સા ચિત્તાચારં ઞત્વા સત્થા –

‘‘યે રાગરત્તાનુપતન્તિ સોતં, સયં કતં મક્કટકોવ જાલં;

એતમ્પિ છેત્વાન પરિબ્બજન્તિ, અનપેક્ખિનો કામસુખં પહાયા’’તિ. –

ગાથમાહ. સા ગાથાપરિયોસાને સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણીતિ અટ્ઠકથાસુ આગતં. અપદાને પન ‘‘ઇમં ગાથં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતા રાજાનં અનુજાનાપેત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણી’’તિ આગતં. તત્થાયં અપદાનપાળિ (અપ. થેરી ૨.૨.૨૮૯-૩૮૩) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્મેસુ ચક્ખુમા;

ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ નાયકો.

‘‘તદાહં હંસવતિયં, જાતા સેટ્ઠિકુલે અહું;

નાનારતનપજ્જોતે, મહાસુખસમપ્પિતા.

‘‘ઉપેત્વા તં મહાવીરં, અસ્સોસિં ધમ્મદેસનં;

તતો જાતપ્પસાદાહં, ઉપેમિ સરણં જિનં.

‘‘માતરં પિતરં ચાહં, આયાચિત્વા વિનાયકં;

નિમન્તયિત્વા સત્તાહં, ભોજયિં સહસાવકં.

‘‘અતિક્કન્તે ચ સત્તાહે, મહાપઞ્ઞાનમુત્તમં;

ભિક્ખુનિં એતદગ્ગમ્હિ, ઠપેસિ નરસારથિ.

‘‘તં સુત્વા મુદિતા હુત્વા, પુનો તસ્સ મહેસિનો;

કારં કત્વાન તં ઠાનં, પણિપચ્ચ પણીદહિં.

‘‘તતો મમ જિનો આહ, સિજ્ઝતં પણિધી તવ;

સસઙ્ઘે મે કતં કારં, અપ્પમેય્યફલં તયા.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદા, ઓરસા ધમ્મનિમ્મિતા;

એતદગ્ગમનુપ્પત્તા, ખેમા નામ ભવિસ્સતિ.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસૂપગા અહં.

‘‘તતો ચુતા યામમગં, તતોહં તુસિતં ગતા;

તતો ચ નિમ્માનરતિં, વસવત્તિપુરં તતો.

‘‘યત્થ યત્થૂપપજ્જામિ, તસ્સ કમ્મસ્સ વાહસા;

તત્થ તત્થેવ રાજૂનં, મહેસિત્તમકારયિં.

‘‘તતો ચુતા મનુસ્સત્તે, રાજૂનં ચક્કવત્તિનં;

મણ્ડલીનઞ્ચ રાજૂનં, મહેસિત્તમકારયિં.

‘‘સમ્પત્તિં અનુભોત્વાન, દેવેસુ મનુજેસુ ચ;

સબ્બત્થ સુખિતા હુત્વા, નેકકપ્પેસુ સંસરિં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, વિપસ્સી લોકનાયકો;

ઉપ્પજ્જિ ચારુદસ્સનો, સબ્બધમ્મવિપસ્સકો.

‘‘તમહં લોકનાયકં, ઉપેત્વા નરસારથિં;

ધમ્મં ભણિતં સુત્વાન, પબ્બજિં અનગારિયં.

‘‘દસવસ્સસહસ્સાનિ, તસ્સ વીરસ્સ સાસને;

બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વાન, યુત્તયોગા બહુસ્સુતા.

‘‘પચ્ચયાકારકુસલા, ચતુસચ્ચવિસારદા;

નિપુણા ચિત્તકથિકા, સત્થુસાસનકારિકા.

‘‘તતો ચુતાહં તુસિતં, ઉપપન્ના યસસ્સિની;

અભિભોમિ તહિં અઞ્ઞે, બ્રહ્મચારીફલેનહં.

‘‘યત્થ યત્થૂપપન્નાહં, મહાભોગા મહદ્ધના;

મેધાવિની સીલવતી, વિનીતપરિસાપિ ચ.

‘‘ભવામિ તેન કમ્મેન, યોગેન જિનસાસને;

સબ્બા સમ્પત્તિયો મય્હં, સુલભા મનસો પિયા.

‘‘યોપિ મે ભવતે ભત્તા, યત્થ યત્થ ગતાયપિ;

વિમાનેતિ ન મં કોચિ, પટિપત્તિબલેન મે.

‘‘ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, બ્રહ્મબન્ધુ મહાયસો;

નામેન કોણાગમનો, ઉપ્પજ્જિ વદતં વરો.

‘‘તદા હિ બારાણસિયં, સુસમિદ્ધકુલપ્પજા;

ધનઞ્જાની સુમેધા ચ, અહમ્પિ ચ તયો જના.

‘‘સઙ્ઘારામમદાસિમ્હ, દાનસહાયિકા પુરે;

સઙ્ઘસ્સ ચ વિહારમ્પિ, ઉદ્દિસ્સ કારિકા મયં.

‘‘તતો ચુતા મયં સબ્બા, તાવતિંસૂપગા અહું;

યસસા અગ્ગતં પત્તા, મનુસ્સેસુ તથેવ ચ.

‘‘ઇમસ્મિંયેવ કપ્પમ્હિ, બ્રહ્મબન્ધુ મહાયસો;

કસ્સપો નામ ગોત્તેન, ઉપ્પજ્જિ વદતં વરો.

‘‘ઉપટ્ઠાકો મહેસિસ્સ, તદા આસિ નરિસ્સરો;

કાસિરાજા કિકી નામ, બારાણસિપુરુત્તમે.

‘‘તસ્સાસિં જેટ્ઠિકા ધીતા, સમણી ઇતિ વિસ્સુતા;

ધમ્મં સુત્વા જિનગ્ગસ્સ, પબ્બજ્જં સમરોચયિં.

‘‘અનુજાનિ ન નો તાતો, અગારેવ તદા મયં;

વીસવસ્સસહસ્સાનિ, વિચરિમ્હ અતન્દિતા.

‘‘કોમારિબ્રહ્મચરિયં, રાજકઞ્ઞા સુખેધિતા;

બુદ્ધોપટ્ઠાનનિરતા, મુદિતા સત્ત ધીતરો.

‘‘સમણી સમણગુત્તા ચ, ભિક્ખુની ભિક્ખુદાયિકા;

ધમ્મા ચેવ સુધમ્મા ચ, સત્તમી સઙ્ઘદાયિકા.

‘‘અહં ઉપ્પલવણ્ણા ચ, પટાચારા ચ કુણ્ડલા;

કિસાગોતમી ધમ્મદિન્ના, વિસાખા હોતિ સત્તમી.

‘‘કદાચિ સો નરાદિચ્ચો, ધમ્મં દેસેસિ અબ્ભુતં;

મહાનિદાનસુત્તન્તં, સુત્વા તં પરિયાપુણિં.

‘‘તેહિ કમ્મેહિ સુકતેહિ, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘પચ્છિમે ચ ભવે દાનિ, સાકલાય પુરુત્તમે;

રઞ્ઞો મદ્દસ્સ ધીતામ્હિ, મનાપા દયિતા પિયા.

‘‘સહ મે જાતમત્તમ્હિ, ખેમં તમ્હિ પુરે અહુ;

તતો ખેમાતિ નામં મે, ગુણતો ઉપપજ્જથ.

‘‘યદાહં યોબ્બનં પત્તા, રૂપલાવઞ્ઞભૂસિતા;

તદા અદાસિ મં તાતો, બિમ્બિસારસ્સ રાજિનો.

‘‘તસ્સાહં સુપ્પિયા આસિં, રૂપકેલાયને રતા;

રૂપાનં દોસવાદીતિ, ન ઉપેસિં મહાદયં.

‘‘બિમ્બિસારો તદા રાજા, મમાનુગ્ગહબુદ્ધિયા;

વણ્ણયિત્વા વેળુવનં, ગાયકે ગાપયી મમં.

‘‘રમ્મં વેળુવનં યેન, ન દિટ્ઠં સુગતાલયં;

ન તેન નન્દનં દિટ્ઠં, ઇતિ મઞ્ઞામસે મયં.

‘‘યેન વેળુવનં દિટ્ઠં, નરનન્દનનન્દનં;

સુદિટ્ઠં નન્દનં તેન, અમરિન્દસુનન્દનં.

‘‘વિહાય નન્દનં દેવા, ઓતરિત્વા મહીતલં;

રમ્મં વેળુવનં દિસ્વા, ન તપ્પન્તિ સુવિમ્હિતા.

‘‘રાજપુઞ્ઞેન નિબ્બત્તં, બુદ્ધપુઞ્ઞેન ભૂસિતં;

કો વત્તા તસ્સ નિસ્સેસં, વનસ્સ ગુણસઞ્ચયં.

‘‘તં સુત્વા વનસમિદ્ધં, મમ સોતમનોહરં;

દટ્ઠુકામા તમુય્યાનં, રઞ્ઞો આરોચયિં તદા.

‘‘મહતા પરિવારેન, તદા ચ સો મહીપતિ;

મં પેસેસિ તમુય્યાનં, દસ્સનાય સમુસ્સુકં.

‘‘ગચ્છ પસ્સ મહાભોગે, વનં નેત્તરસાયનં;

યં સદા ભાતિ સિરિયા, સુગતાભાનુરઞ્જિતં.

‘‘યદા ચ પિણ્ડાય મુનિ, ગિરિબ્બજપુરુત્તમં;

પવિટ્ઠોહં તદાયેવ, વનં દટ્ઠુમુપાગમિં.

‘‘તદા તં ફુલ્લવિપિનં, નાનાભમરકૂજિતં;

કોકિલાગીતસહિતં, મયૂરગણનચ્ચિતં.

‘‘અપ્પસદ્દમનાકિણ્ણં, નાનાચઙ્કમભૂસિતં;

કુટિમણ્ડપસંકિણ્ણં, યોગીવરવિરાજિતં.

‘‘વિચરન્તી અમઞ્ઞિસ્સં, સફલં નયનં મમ;

તત્થાપિ તરુણં ભિક્ખું, યુત્તં દિસ્વા વિચિન્તયિં.

‘‘ઈદિસે વિપિને રમ્મે, ઠિતોયં નવયોબ્બને;

વસન્તમિવ કન્તેન, રૂપેન ચ સમન્વિતો.

‘‘નિસિન્નો રુક્ખમૂલમ્હિ, મુણ્ડો સઙ્ઘાટિપારુતો;

ઝાયતે વતયં ભિક્ખુ, હિત્વા વિસયજં રતિં.

‘‘નનુ નામ ગહટ્ઠેન, કામં ભુત્વા યથાસુખં;

પચ્છા જિણ્ણેન ધમ્મોયં, ચરિતબ્બો સુભદ્દકો.

‘‘સુઞ્ઞકન્તિ વિદિત્વાન, ગન્ધગેહં જિનાલયં;

ઉપેત્વા જિનમદ્દક્ખં, ઉદયન્તં વ ભાકરં.

‘‘એકકં સુખમાસીનં, બીજમાનં વરિત્થિયા;

દિસ્વાનેવં વિચિન્તેસિં, નાયં લૂખો નરાસભો.

‘‘સા કઞ્ઞા કનકાભાસા, પદુમાનનલોચના;

બિમ્બોટ્ઠી કુન્દદસના, મનોનેત્તરસાયના.

‘‘હેમદોલાભસવના, કલિકાકારસુત્થની;

વેદિમજ્ઝાવ સુસ્સોણી, રમ્ભોરુ ચારુભૂસના.

‘‘રત્તંસકુપસંબ્યાના, નીલમટ્ઠનિવાસના;

અતપ્પનેય્યરૂપેન, હાસભાવસમન્વિતા.

‘‘દિસ્વા તમેવં ચિન્તેસિં, અહોયમભિરૂપિની;

ન મયાનેન નેત્તેન, દિટ્ઠપુબ્બા કુદાચનં.

‘‘તતો જરાભિભૂતા સા, વિવણ્ણા વિકતાનના;

ભિન્નદન્તા સેતસિરા, સલાલા વદનાસુચિ.

‘‘સંખિત્તકણ્ણા સેતક્ખી, લમ્બાસુભપયોધરા;

વલિવિતતસબ્બઙ્ગી, સિરાવિતતદેહિની.

‘‘નતઙ્ગા દણ્ડદુતિયા, ઉપ્ફાસુલિકતા કિસા;

પવેધમાના પતિતા, નિસ્સસન્તી મુહું મુહું.

‘‘તતો મે આસિ સંવેગો, અબ્ભુતો લોમહંસનો;

ધિરત્થુ રૂપં અસુચિં, રમન્તે યત્થ બાલિસા.

‘‘તદા મહાકારુણિકો, દિસ્વા સંવિગ્ગમાનસં;

ઉદગ્ગચિત્તો સુગતો, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘આતુરં અસુચિં પૂતિં, પસ્સ ખેમે સમુસ્સયં;

ઉગ્ઘરન્તં પગ્ઘરન્તં, બાલાનં અભિનન્દિતં.

‘‘અસુભાય ચિત્તં ભાવેહિ, એકગ્ગં સુસમાહિતં;

સતિ કાયગતા ત્યત્થુ, નિબ્બિદા બહુલા ભવ.

‘‘યથા ઇદં તથા એતં, યથા એતં તથા ઇદં;

અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ, કાયે છન્દં વિરાજય.

‘‘અનિમિત્તઞ્ચ ભાવેહિ, માનાનુસયમુજ્જહ;

તતો માનાભિસમયા, ઉપસન્તા ચરિસ્સસિ.

‘‘યે રાગરત્તાનુપતન્તિ સોતં, સયં કતં મક્કટકોવ જાલં;

એતમ્પિ છેત્વાન પરિબ્બજન્તિ, અનપેક્ખિનો કામસુખં પહાય.

‘‘તતો કલ્લિતચિત્તં મં, ઞત્વાન નરસારથિ;

મહાનિદાનં દેસેસિ, સુત્તન્તં વિનયાય મે.

‘‘સુત્વા સુત્તન્તસેટ્ઠં તં, પુબ્બસઞ્ઞમનુસ્સરિં;