૧. ભદ્દાકાપિલાનીથેરીગાથાવણ્ણના

ચતુક્કનિપાતે પુત્તો બુદ્ધસ્સ દાયાદોતિઆદિકા ભદ્દાય કાપિલાનિયા થેરિયા ગાથા. સા કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા તતો ચુતા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી અનુપ્પન્ને બુદ્ધે બારાણસિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા પતિકુલં ગન્ત્વા, એકદિવસં અત્તનો નનન્દાય સદ્ધિં કલહં કરોન્તી તાય પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પિણ્ડપાતે દિન્ને ‘‘અયં ઇમસ્સ દાનં દત્વા ઉળારસમ્પત્તિં લભિસ્સતી’’તિ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ હત્થતો પત્તં ગહેત્વા ભત્તં છડ્ડેત્વા કલલસ્સ પૂરેત્વા અદાસિ. મહાજનો ગરહિ – ‘‘બાલે, પચ્ચેકબુદ્ધો તે કિં અપરજ્ઝી’’તિ? સા તેસં વચનેન લજ્જમાના પુન પત્તં ગહેત્વા કલલં નીહરિત્વા ધોવિત્વા ગન્ધચુણ્ણેન ઉબ્બટ્ટેત્વા ચતુમધુરસ્સ પૂરેત્વા ઉપરિ આસિત્તેન પદુમગબ્ભવણ્ણેન સપ્પિના વિજ્જોતમાનં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ હત્થે ઠપેત્વા ‘‘યથા અયં પિણ્ડપાતો ઓભાસજાતો, એવં ઓભાસજાતં મે સરીરં હોતૂ’’તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ. સા તતો ચવિત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તી કસ્સપબુદ્ધકાલે બારાણસિયં મહાવિભવસ્સ સેટ્ઠિનો ધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. પુબ્બકમ્મફલેન દુગ્ગન્ધસરીરા મનુસ્સેહિ જિગુચ્છિતબ્બા હુત્વા સંવેગજાતા અત્તનો આભરણેહિ સુવણ્ણિટ્ઠકં કારેત્વા ભગવતો ચેતિયે પતિટ્ઠપેસિ, ઉપ્પલહત્થેન ચ પૂજં અકાસિ. તેનસ્સા સરીરં તસ્મિંયેવ ભવે સુગન્ધં મનોહરં જાતં. સા પતિનો પિયા મનાપા હુત્વા યાવજીવં કુસલં કત્વા તતો ચુતા સગ્ગે નિબ્બત્તિ. તત્થાપિ યાવજીવં દિબ્બસુખં અનુભવિત્વા, તતો ચુતા બારાણસિરઞ્ઞો ધીતા હુત્વા તત્થ દેવસમ્પત્તિસદિસં સમ્પત્તિં અનુભવન્તી ચિરકાલં પચ્ચેકબુદ્ધે ઉપટ્ઠહિત્વા, તેસુ પરિનિબ્બુતેસુ સંવેગજાતા તાપસપબ્બજ્જાય પબ્બજિત્વા ઉય્યાને વસન્તી ઝાનાનિ ભાવેત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતા સાગલનગરે કોસિયગોત્તસ્સ બ્રાહ્મણકુલસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિત્વા મહતા પરિહારેન વડ્ઢિત્વા વયપ્પત્તા મહાતિત્થગામે પિપ્ફલિકુમારસ્સ ગેહં નીતા. તસ્મિં પબ્બજિતું નિક્ખન્તે મહન્તં ભોગક્ખન્ધં મહન્તઞ્ચ ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય પબ્બજ્જત્થાય નિક્ખમિત્વા પઞ્ચ વસ્સાનિ તિત્થિયારામે પવિસિત્વા અપરભાગે મહાપજાપતિગોતમિયા સન્તિકે પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૩.૨૪૪-૩૧૩) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ નાયકો.

‘‘તદાહુ હંસવતિયં, વિદેહો નામ નામતો;

સેટ્ઠી પહૂતરતનો, તસ્સ જાયા અહોસહં.

‘‘કદાચિ સો નરાદિચ્ચં, ઉપેચ્ચ સપરિજ્જનો;

ધમ્મમસ્સોસિ બુદ્ધસ્સ, સબ્બદુક્ખભયપ્પહં.

‘‘સાવકં ધુતવાદાનં, અગ્ગં કિત્તેસિ નાયકો;

સુત્વા સત્તાહિકં દાનં, દત્વા બુદ્ધસ્સ તાદિનો.

‘‘નિપચ્ચ સિરસા પાદે, તં ઠાનમભિપત્થયિં;

સ હાસયન્તો પરિસં, તદા હિ નરપુઙ્ગવો.

‘‘સેટ્ઠિનો અનુકમ્પાય, ઇમા ગાથા અભાસથ;

લચ્છસે પત્થિતં ઠાનં, નિબ્બુતો હોહિ પુત્તક.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

કસ્સપો નામ ગોત્તેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘તં સુત્વા મુદિતો હુત્વા, યાવજીવં તદા જિનં;

મેત્તચિત્તો પરિચરિ, પચ્ચયેહિ વિનાયકં.

‘‘સાસનં જોતયિત્વાન, સો મદ્દિત્વા કુતિત્થિયે;

વેનેય્યં વિનયિત્વા ચ, નિબ્બુતો સો સસાવકો.

‘‘નિબ્બુતે તમ્હિ લોકગ્ગે, પૂજનત્થાય સત્થુનો;

ઞાતિમિત્તે સમાનેત્વા, સહ તેહિ અકારયિ.

‘‘સત્તયોજનિકં થૂપં, ઉબ્બિદ્ધં રતનામયં;

જલન્તં સતરંસિંવ, સાલરાજંવ ફુલ્લિતં.

‘‘સત્તસતસહસ્સાનિ, પાતિયો તત્થ કારયિ;

નળગ્ગી વિય જોતન્તી, રતનેહેવ સત્તહિ.

‘‘ગન્ધતેલેન પૂરેત્વા, દીપાનુજ્જલયી તહિં;

પૂજનત્થાય મહેસિસ્સ, સબ્બભૂતાનુકમ્પિનો.

‘‘સત્તસતસહસ્સાનિ, પુણ્ણકુમ્ભાનિ કારયિ;

રતનેહેવ પુણ્ણાનિ, પૂજનત્થાય મહેસિનો.

‘‘મજ્ઝે અટ્ઠટ્ઠકુમ્ભીનં, ઉસ્સિતા કઞ્ચનગ્ઘિયો;

અતિરોચન્તિ વણ્ણેન, સરદેવ દિવાકરો.

‘‘ચતુદ્વારેસુ સોભન્તિ, તોરણા રતનામયા;

ઉસ્સિતા ફલકા રમ્મા, સોભન્તિ રતનામયા.

‘‘વિરોચન્તિ પરિક્ખિત્તા, અવટંસા સુનિમ્મિતા;

ઉસ્સિતાનિ પટાકાનિ, રતનાનિ વિરોચરે.

‘‘સુરત્તં સુકતં ચિત્તં, ચેતિયં રતનામયં;

અતિરોચતિ વણ્ણેન, સસઞ્ઝોવ દિવાકરો.

‘‘થૂપસ્સ વેદિયો તિસ્સો, હરિતાલેન પૂરયિ;

એકં મનોસિલાયેકં, અઞ્જનેન ચ એકિકં.

‘‘પૂજં એતાદિસં રમ્મં, કારેત્વા વરવાદિનો;

અદાસિ દાનં સઙ્ઘસ્સ, યાવજીવં યથાબલં.

‘‘સહાવ સેટ્ઠિના તેન, તાનિ પુઞ્ઞાનિ સબ્બસો;

યાવજીવં કરિત્વાન, સહાવ સુગતિં ગતા.

‘‘સમ્પત્તિયોનુભોત્વાન, દેવત્તે અથ માનુસે;

છાયા વિય સરીરેન, સહ તેનેવ સંસરિં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, વિપસ્સી નામ નાયકો;

ઉપ્પજ્જિ ચારુદસ્સનો, સબ્બધમ્મવિપસ્સકો.

‘‘તદાયં બન્ધુપતિયં, બ્રાહ્મણો સાધુસમ્મતો;

અડ્ઢો સન્તો ગુણેનાપિ, ધનેન ચ સુદુગ્ગતો.

‘‘તદાપિ તસ્સાહં આસિં, બ્રાહ્મણી સમચેતસા;

કદાચિ સો દિજવરો, સઙ્ગમેસિ મહામુનિં.

‘‘નિસિન્નં જનકાયમ્હિ, દેસેન્તં અમતં પદં;

સુત્વા ધમ્મં પમુદિતો, અદાસિ એકસાટકં.

‘‘ઘરમેકેન વત્થેન, ગન્ત્વાનેતં સ મબ્રવિ;

અનુમોદ મહાપુઞ્ઞં, દિન્નં બુદ્ધસ્સ સાટકં.

‘‘તદાહં અઞ્જલિં કત્વા, અનુમોદિં સુપીણિતા;

સુદિન્નો સાટકો સામિ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ તાદિનો.

‘‘સુખિતો સજ્જિતો હુત્વા, સંસરન્તો ભવાભવે;

બારાણસિપુરે રમ્મે, રાજા આસિ મહીપતિ.

‘‘તદા તસ્સ મહેસીહં, ઇત્થિગુમ્બસ્સ ઉત્તમા;

તસ્સાતિ દયિતા આસિં, પુબ્બસ્નેહેન ભત્તુનો.

‘‘પિણ્ડાય વિચરન્તે તે, અટ્ઠ પચ્ચેકનાયકે;

દિસ્વા પમુદિતો હુત્વા, દત્વા પિણ્ડં મહારહં.

‘‘પુનો નિમન્તયિત્વાન, કત્વા રતનમણ્ડપં;

કમ્મારેહિ કતં પત્તં, સોવણ્ણં વત તત્તકં.

‘‘સમાનેત્વાન તે સબ્બે, તેસં દાનમદાસિ સો;

સોણ્ણાસને પવિટ્ઠાનં, પસન્નો સેહિ પાણિભિ.

‘‘તમ્પિ દાનં સહાદાસિં, કાસિરાજેનહં તદા;

પુનાહં બારાણસિયં, જાતા કાસિકગામકે.

‘‘કુટુમ્બિકકુલે ફીતે, સુખિતો સો સભાતુકો;

જેટ્ઠસ્સ ભાતુનો જાયા, અહોસિં સુપતિબ્બતા.

‘‘પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વાન, કનિયસ્સ મમ ભત્તુનો;

ભાગન્નં તસ્સ દત્વાન, આગતે તમ્હિ પાવદિં.

‘‘નાભિનન્દિત્થ સો દાનં, તતો તસ્સ અદાસહં;

ઉખા આનિય તં અન્નં, પુનો તસ્સેવ સો અદા.

‘‘તદન્નં છડ્ડયિત્વાન, દુટ્ઠા બુદ્ધસ્સહં તદા;

પત્તં કલલપુણ્ણં તં, અદાસિં તસ્સ તાદિનો.

‘‘દાને ચ ગહણે ચેવ, અપચે પદુસેપિ ચ;

સમચિત્તમુખં દિસ્વા, તદાહં સંવિજિં ભુસં.

‘‘પુનો પત્તં ગહેત્વાન, સોધયિત્વા સુગન્ધિના,

પસન્નચિત્તા પૂરેત્વા, સઘતં સક્કરં અદં.

‘‘યત્થ યત્થૂપપજ્જામિ, સુરૂપા હોમિ દાનતો;

બુદ્ધસ્સ અપકારેન, દુગ્ગન્ધા વદનેન ચ.

‘‘પુન કસ્સપવીરસ્સ, નિધાયન્તમ્હિ ચેતિયે;

સોવણ્ણં ઇટ્ઠકં વરં, અદાસિં મુદિતા અહં.

‘‘ચતુજ્જાતેન ગન્ધેન, નિચયિત્વા તમિટ્ઠકં;

મુત્તા દુગ્ગન્ધદોસમ્હા, સબ્બઙ્ગસુસમાગતા.

‘‘સત્ત પાતિસહસ્સાનિ, રતનેહેવ સત્તહિ;

કારેત્વા ઘતપૂરાનિ, વટ્ટીનિ ચ સહસ્સસો.

‘‘પક્ખિપિત્વા પદીપેત્વા, ઠપયિં સત્તપન્તિયો;

પૂજનત્થં લોકનાથસ્સ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

‘‘તદાપિ તમ્હિ પુઞ્ઞમ્હિ, ભાગિનીયિ વિસેસતો;

પુન કાસીસુ સઞ્જાતો, સુમિત્તા ઇતિ વિસ્સુતો.

‘‘તસ્સાહં ભરિયા આસિં, સુખિતા સજ્જિતા પિયા;

તદા પચ્ચેકમુનિનો, અદાસિં ઘનવેઠનં.

‘‘તસ્સાપિ ભાગિની આસિં, મોદિત્વા દાનમુત્તમં;

પુનાપિ કાસિરટ્ઠમ્હિ, જાતો કોલિયજાતિયા.

‘‘તદા કોલિયપુત્તાનં, સતેહિ સહ પઞ્ચહિ;

પઞ્ચ પચ્ચેકબુદ્ધાનં, સતાનિ સમુપટ્ઠહિ.

‘‘તેમાસં તપ્પયિત્વાન, અદાસિ ચ તિચીવરે;

જાયા તસ્સ તદા આસિં, પુઞ્ઞકમ્મપથાનુગા.

‘‘તતો ચુતો અહુ રાજા, નન્દો નામ મહાયસો;

તસ્સાપિ મહેસી આસિં, સબ્બકામસમિદ્ધિની.

‘‘તદા રાજા ભવિત્વાન, બ્રહ્મદત્તો મહીપતિ;

પદુમવતીપુત્તાનં, પચ્ચેકમુનિનં તદા.

‘‘સતાનિ પઞ્ચનૂનાનિ, યાવજીવં ઉપટ્ઠહિં;

રાજુય્યાને નિવાસેત્વા, નિબ્બુતાનિ ચ પૂજયિં.

‘‘ચેતિયાનિ ચ કારેત્વા, પબ્બજિત્વા ઉભો મયં;

ભાવેત્વા અપ્પમઞ્ઞાયો, બ્રહ્મલોકં અગમ્હસે.

‘‘તતો ચુતો મહાતિત્થે, સુજાતો પિપ્ફલાયનો;

માતા સુમનદેવીતિ, કોસિગોત્તો દિજો પિતા.

‘‘અહં મદ્દે જનપદે, સાકલાય પુરુત્તમે;

કપ્પિલસ્સ દિજસ્સાસિં, ધીતા માતા સુચીમતિ.

‘‘ઘરકઞ્ચનબિમ્બેન, નિમ્મિનિત્વાન મં પિતા;

અદા કસ્સપધીરસ્સ, કામેહિ વજ્જિતસ્સમં.

‘‘કદાચિ સો કારુણિકો, ગન્ત્વા કમ્મન્તપેક્ખકો;

કાકાદિકેહિ ખજ્જન્તે, પાણે દિસ્વાન સંવિજિ.

‘‘ઘરેવાહં તિલે જાતે, દિસ્વાનાતપતાપને;

કિમી કાકેહિ ખજ્જન્તે, સંવેગમલભિં તદા.

‘‘તદા સો પબ્બજી ધીરો, અહં તમનુપબ્બજિં;

પઞ્ચ વસ્સાનિ નિવસિં, પરિબ્બાજવતે અહં.

‘‘યદા પબ્બજિતા આસિ, ગોતમી જિનપોસિકા;

તદાહં તમુપગન્ત્વા, બુદ્ધેન અનુસાસિતા.

‘‘ન ચિરેનેવ કાલેન, અરહત્તમપાપુણિં;

અહો કલ્યાણમિત્તત્તં, કસ્સપસ્સ સિરીમતો.

‘‘સુતો બુદ્ધસ્સ દાયાદો, કસ્સપો સુસમાહિતો;

પુબ્બેનિવાસં યો વેદિ, સગ્ગાપાયઞ્ચ પસ્સતિ.

‘‘અથો જાતિક્ખયં પત્તો, અભિઞ્ઞાવોસિતો મુનિ;

એતાહિ તીહિ વિજ્જાહિ, તેવિજ્જો હોતિ બ્રાહ્મણો.

‘‘તથેવ ભદ્દાકાપિલાની, તેવિજ્જા મચ્ચુહાયિની;

ધારેતિ અન્તિમં દેહં, જિત્વા મારં સવાહનં.

‘‘દિસ્વા આદીનવં લોકે, ઉભો પબ્બજિતા મયં;

ત્યમ્હ ખીણાસવા દન્તા, સીતિભૂતામ્હ નિબ્બુતા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. (અપ. થેરી ૨.૩.૨૪૪-૩૧૩);

અરહત્તં પન પત્વા પુબ્બેનિવાસઞાણે ચિણ્ણવસી અહોસિ. તત્થ સાતિસયં કતાધિકારત્તા અપરભાગે તં સત્થા જેતવને અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો ભિક્ખુનિયો પટિપાટિયા ઠાનન્તરેસુ ઠપેન્તો પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. સા એકદિવસં મહાકસ્સપત્થેરસ્સ ગુણાભિત્થવનપુબ્બકં અત્તનો કતકિચ્ચતાદિવિભાવનમુખેન ઉદાનં ઉદાનેન્તી –

૬૩. ‘‘પુત્તો બુદ્ધસ્સ દાયાદો, કસ્સપો સુસમાહિતો;

પુબ્બેનિવાસં યોવેદિ, સગ્ગાપાયઞ્ચ પસ્સતિ.

૬૪. ‘‘અથો જાતિક્ખયં પત્તો, અભિઞ્ઞાવોસિતો મુનિ;

એતાહિ તીહિ વિજ્જાહિ, તેવિજ્જો હોતિ બ્રાહ્મણો.

૬૫. ‘‘તથેવ ભદ્દાકાપિલાની, તેવિજ્જા મચ્ચુહાયિની;

ધારેતિ અન્તિમં દેહં, જેત્વા મારં સવાહનં.

૬૬. ‘‘દિસ્વા આદીનવં લોકે, ઉભો પબ્બજિતા મયં;

ત્યમ્હ ખીણાસવા દન્તા, સીતિભૂતામ્હ નિબ્બુતા’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ પુત્તો બુદ્ધસ્સ દાયાદોતિ બુદ્ધાનુબુદ્ધભાવતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અનુજાતસુતો તતો એવ તસ્સ દાયભૂતસ્સ નવલોકુત્તરધમ્મસ્સ આદાનેન દાયાદો કસ્સપો લોકિયલોકુત્તરેહિ સમાધીહિ સુટ્ઠુ સમાહિતચિત્તતાય સુસમાહિતો. પુબ્બેનિવાસં યોવેદીતિ યો મહાકસ્સપત્થેરો પુબ્બેનિવાસં અત્તનો પરેસઞ્ચ નિવુત્થક્ખન્ધસન્તાનં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન પાકટં કત્વા અવેદિ અઞ્ઞાસિ પટિવિજ્ઝિ. સગ્ગાપાયઞ્ચ પસ્સતીતિ છબ્બીસતિદેવલોકભેદં સગ્ગં ચતુબ્બિધં અપાયઞ્ચ દિબ્બચક્ખુના હત્થતલે આમલકં વિય પસ્સતિ.

અથો જાતિક્ખયં પત્તોતિ તતો પરં જાતિક્ખયસઙ્ખાતં અરહત્તં પત્તો. અભિઞ્ઞાય અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન અભિઞ્ઞેય્યં ધમ્મં અભિજાનિત્વા પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનિત્વા, પહાતબ્બં પહાય, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકત્વા વોસિતો નિટ્ઠં પત્તો કતકિચ્ચો. આસવક્ખયપઞ્ઞાસઙ્ખાતં મોનં પત્તત્તા મુનિ.

તથેવ ભદ્દાકાપિલાનીતિ યથા મહાકસ્સપો એતાહિ યથાવુત્તાહિ તીહિ વિજ્જાહિ તેવિજ્જો મચ્ચુહાયી ચ, તથેવ ભદ્દાકાપિલાની તેવિજ્જા મચ્ચુહાયિનીતિ. તતો એવ ધારેતિ અન્તિમં દેહં, જેત્વા મારં સવાહનન્તિ અત્તાનમેવ પરં વિય કત્વા દસ્સેતિ.