૨. દુકનિપાતો

૧. અભિરૂપનન્દાથેરીગાથાવણ્ણના

દુકનિપાતે આતુરં અસુચિં પૂતિન્તિઆદિકા અભિરૂપનન્દાય સિક્ખમાનાય ગાથા. અયં કિર વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે બન્ધુમતીનગરે ગહપતિમહાસાલસ્સ ધીતા હુત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠિતા સત્થરિ પરિનિબ્બુતે ધાતુચેતિયં રતનપટિમણ્ડિતેન સુવણ્ણચ્છત્તેન પૂજં કત્વા, કાલઙ્કત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુનગરે ખેમકસ્સ સક્કસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તિ. નન્દાતિસ્સા નામં અહોસિ. સા અત્તભાવસ્સ અતિવિય રૂપસોભગ્ગપ્પત્તિયા અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા અભિરૂપનન્દાત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. તસ્સા વયપ્પત્તાય વારેય્યદિવસેયેવ વરભૂતો સક્યકુમારો કાલમકાસિ. અથ નં માતાપિતરો અકામં પબ્બાજેસું.

સા પબ્બજિત્વાપિ રૂપં નિસ્સાય ઉપ્પન્નમદા ‘‘સત્થા રૂપં વિવણ્ણેતિ ગરહતિ અનેકપરિયાયેન રૂપે આદીનવં દસ્સેતી’’તિ બુદ્ધુપટ્ઠાનં ન ગચ્છતિ. ભગવા તસ્સા ઞાણપરિપાકં ઞત્વા મહાપજાપતિં આણાપેસિ ‘‘સબ્બાપિ ભિક્ખુનિયો પટિપાટિયા ઓવાદં આગચ્છન્તૂ’’તિ. સા અત્તનો વારે સમ્પત્તે અઞ્ઞં પેસેસિ. ભગવા ‘‘વારે સમ્પત્તે અત્તનાવ આગન્તબ્બં, ન અઞ્ઞા પેસેતબ્બા’’તિ આહ. સા સત્થુ આણં લઙ્ઘિતું અસક્કોન્તી ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં બુદ્ધુપટ્ઠાનં અગમાસિ. ભગવા ઇદ્ધિયા એકં અભિરૂપં ઇત્થિરૂપં માપેત્વા પુન જરાજિણ્ણં દસ્સેત્વા સંવેગં ઉપ્પાદેત્વા –

૧૯. ‘‘આતુરં અસુચિં પૂતિં, પસ્સ નન્દે સમુસ્સયં;

અસુભાય ચિત્તં ભાવેહિ, એકગ્ગં સુસમાહિતં.

૨૦. ‘‘અનિમિત્તઞ્ચ ભાવેહિ, માનાનુસયમુજ્જહ;

તતો માનાભિસમયા, ઉપસન્તા ચરિસ્સસી’’તિ. –

ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ. તાસં અત્થો હેટ્ઠા વુત્તનયો એવ. ગાથાપરિયોસાને અભિરૂપનન્દા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને –

‘‘નગરે બન્ધુમતિયા, બન્ધુમા નામ ખત્તિયો;

તસ્સ રઞ્ઞો અહું ભરિયા, એકજ્ઝં ચારયામહં.

‘‘રહોગતા નિસીદિત્વા, એવં ચિન્તેસહં તદા;

આદાય ગમનીયઞ્હિ, કુસલં નત્થિ મે કતં.

‘‘મહાભિતાપં કટુકં, ઘોરરૂપં સુદારુણં;

નિરયં નૂન ગચ્છામિ, એત્થ મે નત્થિ સંસયો.

‘‘એવાહં ચિન્તયિત્વાન, પહંસેત્વાન માનસં;

રાજાનં ઉપગન્ત્વાન, ઇદં વચનમબ્રવિં.

‘‘ઇત્થી નામ મયં દેવ, પુરિસાનુગતા સદા;

એકં મે સમણં દેહિ, ભોજયિસ્સામિ ખત્તિય.

‘‘અદાસિ મે મહારાજા, સમણં ભાવિતિન્દ્રિયં;

તસ્સ પત્તં ગહેત્વાન, પરમન્નેન પૂરયિં.

‘‘પૂરયિત્વા પરમન્નં, સહસ્સગ્ઘનકેનહં;

વત્થયુગેન છાદેત્વા, અદાસિં તુટ્ઠમાનસા.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘સહસ્સં દેવરાજૂનં, મહેસિત્તમકારયિં;

સહસ્સં ચક્કવત્તીનં, મહેસિત્તમકારયિં.

‘‘પદેસરજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં;

નાનાવિધં બહું પુઞ્ઞં, તસ્સ કમ્મફલા તતો.

‘‘ઉપ્પલસ્સેવ મે વણ્ણા, અભિરૂપા સુદસ્સના;

ઇત્થી સબ્બઙ્ગસમ્પન્ના, અભિજાતા જુતિન્ધરા.

‘‘પચ્છિમે ભવસમ્પત્તે, અજાયિં સાકિયે કુલે;

નારીસહસ્સપામોક્ખા, સુદ્ધોદનસુતસ્સહં.

‘‘નિબ્બિન્દિત્વા અગારેહં, પબ્બજિં અનગારિયં;

સત્તમિં રત્તિં સમ્પત્વા, ચતુસચ્ચં અપાપુણિં.

‘‘ચીવરપિણ્ડપાતઞ્ચ, પચ્ચયઞ્ચ સેનાસનં;

પરિમેતું ન સક્કોમિ, પિણ્ડપાતસ્સિદં ફલં.

‘‘યં મય્હં પુરિમં કમ્મં, કુસલં જનિતં મુનિ;

તુય્હત્થાય મહાવીર, પરિચિણ્ણં બહું મયા.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પિણ્ડપાતસ્સિદં ફલં.

‘‘દુવે ગતી પજાનામિ, દેવત્તં અથ માનુસં;

અઞ્ઞં ગતિં ન જાનામિ, પિણ્ડપાતસ્સિદં ફલં.

‘‘ઉચ્ચે કુલે પજાનામિ, તયો સાલે મહાધને;

અઞ્ઞં કુલં ન જાનામિ, પિણ્ડપાતસ્સિદં ફલં.

‘‘ભવાભવે સંસરિત્વા, સુક્કમૂલેન ચોદિતા;

અમનાપં ન પસ્સામિ, સોમનસ્સકતં ફલં.

‘‘ઇદ્ધીસુ ચ વસી હોમિ, દિબ્બાય સોતધાતુયા;

ચેતોપરિયઞાણસ્સ, વસી હોમિ મહામુને.

‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતં;

સબ્બાસવપરિક્ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

‘‘અત્થધમ્મનિરુત્તીસુ, પટિભાને તથેવ ચ;

ઞાણં મમ મહાવીર, ઉપ્પન્નં તવ સન્તિકે.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પત્વા પન સા સયમ્પિ ઉદાનવસેન તાયેવ ગાથા અભાસિ, ઇદમેવ ચસ્સા અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસીતિ.

અભિરૂપનન્દાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. જેન્તાથેરીગાથાવણ્ણના

યે ઇમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિઆદિકા જેન્તાય થેરિયા ગાથા. તસ્સા અતીતં પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ વત્થુ અભિરૂપનન્દાવત્થુસદિસં. અયં પન વેસાલિયં લિચ્છવિરાજકુલે નિબ્બત્તીતિ અયમેવ વિસેસો. સત્થારા દેસિતં ધમ્મં સુત્વા દેસનાપરિયોસાને અરહત્તં પત્વા અત્તના અધિગતં વિસેસં પચ્ચવેક્ખિત્વા પીતિવસેન –

૨૧. ‘‘યે ઇમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, મગ્ગા નિબ્બાનપત્તિયા;

ભાવિતા તે મયા સબ્બે, યથા બુદ્ધેન દેસિતા.

૨૨. ‘‘દિટ્ઠો હિ મે સો ભગવા, અન્તિમોયં સમુસ્સયો;

વિક્ખીણો જાતિસંસારો, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ. –

ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ.

તત્થ યે ઇમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિ યે ઇમે સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતા બોધિયા યથાવુત્તાય ધમ્મસામગ્ગિયા, બોધિસ્સ વા બુજ્ઝનકસ્સ તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ અઙ્ગભૂતત્તા ‘‘બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ લદ્ધનામા સત્ત ધમ્મા. મગ્ગા નિબ્બાનપત્તિયાતિ નિબ્બાનાધિગમસ્સ ઉપાયભૂતા. ભાવિતા તે મયા સબ્બે, યથા બુદ્ધેન દેસિતાતિ તે સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા સબ્બેપિ મયા યથા બુદ્ધેન ભગવતા દેસિતા, તથા મયા ઉપ્પાદિતા ચ વડ્ઢિતા ચ.

દિટ્ઠો હિ મે સો ભગવાતિ હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા સો ભગવા ધમ્મકાયો સમ્માસમ્બુદ્ધો અત્તના અધિગતઅરિયધમ્મદસ્સનેન દિટ્ઠો, તસ્મા અન્તિમોયં સમુસ્સયોતિ યોજના. અરિયધમ્મદસ્સનેન હિ બુદ્ધા ભગવન્તો અઞ્ઞે ચ અરિયા દિટ્ઠા નામ હોન્તિ, ન રૂપકાયદસ્સનમત્તેન. યથાહ – ‘‘યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૭) ચ ‘‘સુતવા ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦; સં. નિ. ૩.૧) ચ આદિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

જેન્તાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સુમઙ્ગલમાતુથેરીગાથાવણ્ણના

સુમુત્તિકાતિઆદિકા સુમઙ્ગલમાતાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે કુસલં ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં દલિદ્દકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા અઞ્ઞતરસ્સ નળકારસ્સ દિન્ના પઠમગબ્ભેયેવ પચ્છિમભવિકં પુત્તં લભિ. તસ્સ સુમઙ્ગલોતિ નામં અહોસિ. તતો પટ્ઠાય સા સુમઙ્ગલમાતાતિ પઞ્ઞાયિત્થ. યસ્મા પનસ્સા નામગોત્તં ન પાકટં, તસ્મા ‘‘અઞ્ઞતરા થેરી ભિક્ખુની અપઞ્ઞાતા’’તિ પાળિયં વુત્તં. સોપિસ્સા પુત્તો વિઞ્ઞુતં પત્તો પબ્બજિત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા સુમઙ્ગલત્થેરોતિ પાકટો અહોસિ. તસ્સ માતા ભિક્ખુનીસુ પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તી એકદિવસં ગિહિકાલે અત્તના લદ્ધદુક્ખં પચ્ચવેક્ખિત્વા સંવેગજાતા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા ઉદાનેન્તી –

૨૩. ‘‘સુમુત્તિકા સુમુત્તિકા, સાધુમુત્તિકામ્હિ મુસલસ્સ;

અહિરિકો મે છત્તકં વાપિ, ઉક્ખલિકા મે દેડ્ડુભં વાતિ.

૨૪. ‘‘રાગઞ્ચ અહં દોસઞ્ચ, ચિચ્ચિટિ ચિચ્ચિટીતિ વિહનામિ;

સા રુક્ખમૂલમુપગમ્મ, ‘અહો સુખ’ન્તિ સુખતો ઝાયામી’’તિ. –

ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ.

તત્થ સુમુત્તિકાતિ સુમુત્તા. ક-કારો પદપૂરણમત્તં, સુટ્ઠુ મુત્તા વતાતિ અત્થો. સા સાસને અત્તના પટિલદ્ધસમ્પત્તિં દિસ્વા પસાદવસેન, તસ્સા વા પસંસાવસેન આમન્તેત્વા વુત્તં ‘‘સુમુત્તિકા સુમુત્તિકા’’તિ. યં પન ગિહિકાલે વિસેસતો જિગુચ્છતિ, તતો વિમુત્તિં દસ્સેન્તી ‘‘સાધુમુત્તિકામ્હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સાધુમુત્તિકામ્હીતિ સમ્મદેવ મુત્તા વત અમ્હિ. મુસલસ્સાતિ મુસલતો. અયં કિર દલિદ્દભાવેન ગિહિકાલે સયમેવ મુસલકમ્મં કરોતિ, તસ્મા એવમાહ. અહિરિકો મેતિ મમ સામિકો અહિરિકો નિલ્લજ્જો, સો મમ ન રુચ્ચતીતિ વચનસેસો. પકતિયાવ કામેસુ વિરત્તચિત્તતાય કામાધિમુત્તાનં પવત્તિં જિગુચ્છન્તી વદતિ. છત્તકં વાપીતિ જીવિતહેતુકેન કરીયમાનં છત્તકમ્પિ મે ન રુચ્ચતીતિ અત્થો. વા-સદ્દો અવુત્તસમુચ્ચયત્થો, તેન પેળાચઙ્કોટકાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. વેળુદણ્ડાદીનિ ગહેત્વા દિવસે દિવસે છત્તાદીનં કરણવસેન દુક્ખજીવિતં જિગુચ્છન્તી વદતિ. ‘‘અહિતકો મે વાતો વાતી’’તિ કેચિ વત્વા અહિતકો જરાવહો ગિહિકાલે મમ સરીરે વાતો વાયતીતિ અત્થં વદન્તિ. અપરે પન ‘‘અહિતકો પરેસં દુગ્ગન્ધતરો ચ મમ સરીરતો વાતો વાયતી’’તિ અત્થં વદન્તિ. ઉક્ખલિકા મે દેડ્ડુભં વાતીતિ મે મમ ભત્તપચનભાજનં ચિરપારિવાસિકભાવેન અપરિસુદ્ધતાય ઉદકસપ્પગન્ધં વાયતિ, તતો અહં સાધુમુત્તિકામ્હીતિ યોજના.

રાગઞ્ચ અહં દોસઞ્ચ, ચિચ્ચિટિ ચિચ્ચિટીતિ વિહનામીતિ અહં કિલેસજેટ્ઠકં રાગઞ્ચ દોસઞ્ચ ચિચ્ચિટિ ચિચ્ચિટીતિ ઇમિના સદ્દેન સદ્ધિં વિહનામિ વિનાસેમિ, પજહામીતિ અત્થો. સા કિર અત્તનો સામિકં જિગુચ્છન્તી તેન દિવસે દિવસે ફાલિયમાનાનં સુક્ખાનં વેળુદણ્ડાદીનં સદ્દં ગરહન્તી તસ્સ પહાનં રાગદોસપહાનેન સમં કત્વા અવોચ. સા રુક્ખમૂલમુપગમ્માતિ સા અહં સુમઙ્ગલમાતા વિવિત્તં રુક્ખમૂલં ઉપસઙ્કમિત્વા. સુખતો ઝાયામીતિ સુખન્તિ ઝાયામિ, કાલેન કાલં સમાપજ્જન્તી ફલસુખં નિબ્બાનસુખઞ્ચ પટિસંવેદિયમાના ફલજ્ઝાનેન ઝાયામીતિ અત્થો. અહો સુખન્તિ ઇદં પનસ્સા સમાપત્તિતો પચ્છા પવત્તમનસિકારવસેન વુત્તં, પુબ્બાભોગવસેનાતિપિ યુજ્જતેવ.

સુમઙ્ગલમાતુથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અડ્ઢકાસિથેરીગાથાવણ્ણના

યાવ કાસિજનપદોતિઆદિકા અડ્ઢકાસિયા થેરિયા ગાથા. અયં કિર કસ્સપસ્સ દસબલસ્સ કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા ભિક્ખુનીનં સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધા પબ્બજિત્વા ભિક્ખુનિસીલે ઠિતં અઞ્ઞતરં પટિસમ્ભિદાપ્પત્તં ખીણાસવત્થેરિં ગણિકાવાદેન અક્કોસિત્વા, તતો ચુતા નિરયે પચ્ચિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કાસિકરટ્ઠે ઉળારવિભવે સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિત્વા વુદ્ધિપ્પત્તા પુબ્બે કતસ્સ વચીદુચ્ચરિતસ્સ નિસ્સન્દેન ઠાનતો પરિભટ્ઠા ગણિકા અહોસિ. નામેન અડ્ઢકાસી નામ. તસ્સા પબ્બજ્જા ચ દૂતેન ઉપસમ્પદા ચ ખન્ધકે આગતાયેવ. વુત્તઞ્હેતં –

તેન ખો પન સમયેન અડ્ઢકાસી ગણિકા ભિક્ખુનીસુ પબ્બજિતા હોતિ. સા ચ સાવત્થિં ગન્તુકામા હોતિ ‘‘ભગવતો સન્તિકે ઉપસમ્પજ્જિસ્સામી’’તિ. અસ્સોસું ખો ધુત્તા – ‘‘અડ્ઢકાસી કિર ગણિકા સાવત્થિં ગન્તુકામા’’તિ. તે મગ્ગે પરિયુટ્ઠિંસુ. અસ્સોસિ ખો અડ્ઢકાસી ગણિકા ‘‘ધુત્તા કિર મગ્ગે પરિયુટ્ઠિતા’’તિ. ભગવતો સન્તિકે દૂતં પાહેસિ – ‘‘અહઞ્હિ ઉપસમ્પજ્જિતુકામા, કથં નુ ખો મયા પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ? અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દૂતેનપિ ઉપસમ્પાદેતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૩૦).

એવં લદ્ધૂપસમ્પદા પન વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તી ન ચિરસ્સેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૪.૧૬૮-૧૮૩) –

‘‘ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, બ્રહ્મબન્ધુ મહાયસો;

કસ્સપો નામ ગોત્તેન, ઉપ્પજ્જિ વદતં વરો.

‘‘તદાહં પબ્બજિત્વાન, તસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને;

સંવુતા પાતિમોક્ખમ્હિ, ઇન્દ્રિયેસુ ચ પઞ્ચસુ.

‘‘મત્તઞ્ઞુની ચ અસને, યુત્તા જાગરિયેપિ ચ;

વસન્તી યુત્તયોગાહં, ભિક્ખુનિં વિગતાસવં.

‘‘અક્કોસિં દુટ્ઠચિત્તાહં, ગણિકેતિ ભણિં તદા;

તેન પાપેન કમ્મેન, નિરયમ્હિ અપચ્ચિસં.

‘‘તેન કમ્માવસેસેન, અજાયિં ગણિકાકુલે;

બહુસોવ પરાધીના, પચ્છિમાય ચ જાતિયં.

‘‘કાસીસુ સેટ્ઠિકુલજા, બ્રહ્મચારીબલેનહં;

અચ્છરા વિય દેવેસુ, અહોસિં રૂપસમ્પદા.

‘‘દિસ્વાન દસ્સનીયં મં, ગિરિબ્બજપુરુત્તમે;

ગણિકત્તે નિવેસેસું, અક્કોસનબલેન મે.

‘‘સાહં સુત્વાન સદ્ધમ્મં, બુદ્ધસેટ્ઠેન દેસિતં;

પુબ્બવાસનસમ્પન્ના, પબ્બજિં અનગારિયં.

‘‘તદૂપસમ્પદત્થાય, ગચ્છન્તી જિનસન્તિકં;

મગ્ગે ધુત્તે ઠિતે સુત્વા, લભિં દૂતોપસમ્પદં.

‘‘સબ્બકમ્મં પરિક્ખીણં, પુઞ્ઞં પાપં તથેવ ચ;

સબ્બસંસારમુત્તિણ્ણા, ગણિકત્તઞ્ચ ખેપિતં.

‘‘ઇદ્ધીસુ ચ વસી હોમિ, દિબ્બાય સોતધાતુયા;

ચેતોપરિયઞાણસ્સ, વસી હોમિ મહામુને.

‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતં;

સબ્બાસવપરિક્ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

‘‘અત્થધમ્મનિરુત્તીસુ, પટિભાને તથેવ ચ;

ઞાણં મમ મહાવીર, ઉપ્પન્નં તવ સન્તિકે.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. (અપ. થેરી ૨.૪.૧૬૮-૧૮૩);

અરહત્તં પન પત્વા ઉદાનવસેન –

૨૫. ‘‘યાવ કાસિજનપદો, સુઙ્કો મે તત્તકો અહુ;

તં કત્વા નેગમો અગ્ઘં, અડ્ઢેનગ્ઘં ઠપેસિ મં.

૨૬. ‘‘અથ નિબ્બિન્દહં રૂપે, નિબ્બિન્દઞ્ચ વિરજ્જહં;

મા પુન જાતિસંસારં, સન્ધાવેય્યં પુનપ્પુનં;

તિસ્સો વિજ્જા સચ્છિકતા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ યાવ કાસિજનપદો, સુઙ્કો મે તત્તકો અહૂતિ કાસીસુ જનપદેસુ ભવો સુઙ્કો કાસિજનપદો, સો યાવ યત્તકો, તત્તકો મય્હં સુઙ્કો અહુ અહોસિ. કિત્તકો પન સોતિ? સહસ્સમત્તો. કાસિરટ્ઠે કિર તદા સુઙ્કવસેન એકદિવસં રઞ્ઞો ઉપ્પજ્જનકઆયો અહોસિ સહસ્સમત્તો, ઇમાયપિ પુરિસાનં હત્થતો એકદિવસં લદ્ધધનં તત્તકં. તેન વુત્તં – ‘‘યાવ કાસિજનપદો, સુઙ્કો મે તત્તકો અહૂ’’તિ. સા પન કાસિસુઙ્કપરિમાણતાય કાસીતિ સમઞ્ઞં લભિ. તત્થ યેભુય્યેન મનુસ્સા સહસ્સં દાતું અસક્કોન્તા તતો ઉપડ્ઢં દત્વા દિવસભાગમેવ રમિત્વા ગચ્છન્તિ, તેસં વસેનાયં અડ્ઢકાસીતિ પઞ્ઞાયિત્થ. તેન વુત્તં – ‘‘તં કત્વા નેગમો અગ્ઘં, અડ્ઢેનગ્ઘં ઠપેસિ મ’’ન્તિ. તં પઞ્ચસતમત્તં ધનં અગ્ઘં કત્વા નેગમો નિગમવાસિજનો ઇત્થિરતનભાવેન અનગ્ઘમ્પિ સમાનં અડ્ઢેન અગ્ઘં નિમિત્તં અડ્ઢકાસીતિ સમઞ્ઞાવસેન મં ઠપેસિ, તથા મં વોહરીતિ અત્થો.

અથ નિબ્બિન્દહં રૂપેતિ એવં રૂપૂપજીવિની હુત્વા ઠિતા. અથ પચ્છા સાસનં નિસ્સાય રૂપે અહં નિબ્બિન્દિં ‘‘ઇતિપિ રૂપં અનિચ્ચં, ઇતિપિદં રૂપં દુક્ખં, અસુભ’’ન્તિ પસ્સન્તી તત્થ ઉક્કણ્ઠિં. નિબ્બિન્દઞ્ચ વિરજ્જહન્તિ નિબ્બિન્દન્તી ચાહં તતો પરં વિરાગં આપજ્જિં. નિબ્બિન્દગ્ગહણેન ચેત્થ તરુણવિપસ્સનં દસ્સેતિ, વિરાગગ્ગહણેન બલવવિપસ્સનં. ‘‘નિબ્બિન્દન્તો વિરજ્જતિ વિરાગા વિમુચ્ચતી’’તિ હિ વુત્તં. મા પુન જાતિસંસારં, સન્ધાવેય્યં પુનપ્પુનન્તિ ઇમિના નિબ્બિન્દનવિરજ્જનાકારે નિદસ્સેતિ. તિસ્સો વિજ્જાતિઆદિના તેસં મત્થકપ્પત્તિં, તં વુત્તનયમેવ.

અડ્ઢકાસિથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચિત્તાથેરીગાથાવણ્ણના

કિઞ્ચાપિ ખોમ્હિ કિસિકાતિઆદિકા ચિત્તાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી ઇતો ચતુન્નવુતિકપ્પે ચન્દભાગાય નદિયા તીરે કિન્નરયોનિયં નિબ્બત્તિ. સા એકદિવસં એકં પચ્ચેકબુદ્ધં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં દિસ્વા પસન્નમાનસા નળપુપ્ફેહિ પૂજં કત્વા વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. સા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે ગહપતિમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા સત્થુ રાજગહપ્પવેસને પટિલદ્ધસદ્ધા પચ્છા મહાપજાપતિગોતમિયા સન્તિકે પબ્બજિત્વા મહલ્લિકાકાલે ગિજ્ઝકૂટપબ્બતં અભિરુહિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તી વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને –

‘‘ચન્દભાગાનદીતીરે, અહોસિં કિન્નરી તદા;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, સયમ્ભું અપરાજિતં.

‘‘પસન્નચિત્તા સુમના, વેદજાતા કતઞ્જલી;

નળમાલં ગહેત્વાન, સયમ્ભું અભિપૂજયિં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા કિન્નરીદેહં, અગચ્છિં તિદસં ગતિં.

‘‘છત્તિંસદેવરાજૂનં, મહેસિત્તમકારયિં;

દસન્નં ચક્કવત્તીનં, મહેસિત્તમકારયિં;

સંવેજેત્વાન મે ચિત્તં, પબ્બજિં અનગારિયં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

સબ્બાસવપરિક્ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પુપ્ફપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

સા પન અરહત્તં પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા –

૨૭. ‘‘કિઞ્ચાપિ ખોમ્હિ કિસિકા, ગિલાના બાળ્હદુબ્બલા;

દણ્ડમોલુબ્ભ ગચ્છામિ, પબ્બતં અભિરૂહિય.

૨૮. ‘‘સઙ્ઘાટિં નિક્ખિપિત્વાન, પત્તકઞ્ચ નિકુજ્જિય;

સેલે ખમ્ભેસિમત્તાનં, તમોખન્ધં પદાલિયા’’તિ. –

ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ ખોમ્હિ કિસિકાતિ યદિપિ અહં જરાજિણ્ણા અપ્પમંસલોહિતભાવેન કિસસરીરા અમ્હિ. ગિલાના બાળ્હદુબ્બલાતિ ધાત્વાદિવિકારેન ગિલાના, તેનેવ ગેલઞ્ઞેન અતિવિય દુબ્બલા. દણ્ડમોલુબ્ભ ગચ્છામીતિ યત્થ કત્થચિ ગચ્છન્તી કત્તરયટ્ઠિં આલમ્બિત્વાવ ગચ્છામિ. પબ્બતં અભિરૂહિયાતિ એવં ભૂતાપિ વિવેકકામતાય ગિજ્ઝકૂટપબ્બતં અભિરુહિત્વા.

સઙ્ઘાટિં નિક્ખિપિત્વાનાતિ સન્તરુત્તરા એવ હુત્વા યથાસંહતં અંસે ઠપિતં સઙ્ઘાટિં હત્થપાસે ઠપેત્વા. પત્તકઞ્ચ નિકુજ્જિયાતિ મય્હં વલઞ્જનમત્તિકાપત્તં અધોમુખં કત્વા એકમન્તે ઠપેત્વા. સેલે ખમ્ભેસિમત્તાનં, તમોખન્ધં પદાલિયાતિ પબ્બતે નિસિન્ના ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના અપદાલિતપુબ્બં મોહક્ખન્ધં પદાલેત્વા, તેનેવ ચ મોહક્ખન્ધપદાલનેન અત્તાનં અત્તભાવં ખમ્ભેસિં, મમ સન્તાનં આયતિં અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનેન વિક્ખમ્ભેસિન્તિ અત્થો.

ચિત્તાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. મેત્તિકાથેરીગાથાવણ્ણના

કિઞ્ચાપિ ખોમ્હિ દુક્ખિતાતિઆદિકા મેત્તિકાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તી સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે ગહપતિકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા સત્થુ ચેતિયે રતનેન પટિમણ્ડિતાય મેખલાય પૂજં અકાસિ. સા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ. સેસં અનન્તરે વુત્તસદિસં. અયં પન પટિભાગકૂટં અભિરુહિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તી વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૧.૨૦-૨૫) –

‘‘સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો, થૂપકારાપિકા અહું;

મેખલિકા મયા દિન્ના, નવકમ્માય સત્થુનો.

‘‘નિટ્ઠિતે ચ મહાથૂપે, મેખલં પુનદાસહં;

લોકનાથસ્સ મુનિનો, પસન્ના સેહિ પાણિભિ.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં મેખલમદં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, થૂપકારસ્સિદં ફલં.