૨. રોહિનીથેરીગાથાવણ્ણના

સમણાતિ ભોતિ સુપીતિઆદિકા રોહિનિયા થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી ઇતો એકનવુતિકપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા, એકદિવસં બન્ધુમતીનગરે ભગવન્તં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા પત્તં ગહેત્વા પૂવસ્સ પૂરેત્વા ભગવતો દત્વા પીતિસોમનસ્સજાતા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિ. સા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી અનુક્કમેન ઉપચિતવિમોક્ખસમ્ભારા હુત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વેસાલિયં મહાવિભવસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિત્વા રોહિનીતિ લદ્ધનામા વિઞ્ઞુતં પત્વા, સત્થરિ વેસાલિયં વિહરન્તે વિહારં ગન્તવા ધમ્મં સુત્વા સોતાપન્ના હુત્વા માતાપિતૂનં ધમ્મં દેસેત્વા સાસને પસાદં ઉપ્પાદેત્વા તે અનુજાનાપેત્વા સયં પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તી ન ચિરસ્સેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં –

‘‘નગરે બન્ધુમતિયા, વિપસ્સિસ્સ મહેસિનો;

પિણ્ડાય વિચરન્તસ્સ, પૂવેદાસિમહં તદા.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

તત્થ ચિત્તં પસાદેત્વા, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘છત્તિંસદેવરાજૂનં, મહેસિત્તમકારયિં;

પઞ્ઞાસચક્કવત્તીનં, મહેસિત્તમકારયિં.

‘‘મનસા પત્થિતા નામ, સબ્બા મય્હં સમિજ્ઝથ;

સમ્પત્તિં અનુભોત્વાન, દેવેસુ મનુજેસુ ચ.

‘‘પચ્છિમે ભવસમ્પત્તે, જાતો વિપ્પકુલે અહં;

રોહિની નામ નામેન, ઞાતકેહિ પિયાયિતા.

‘‘ભિક્ખૂનં સન્તિકં ગન્ત્વા, ધમ્મં સુત્વા યથાતથં;

સંવિગ્ગમાનસા હુત્વા, પબ્બજિં અનગારિયં.

‘‘યોનિસો પદહન્તીનં, અરહત્તમપાપુણિં;

એકનવુતિતો કપ્પે, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પૂવદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા પુબ્બે સોતાપન્નકાલે પિતરા અત્તના ચ વચનપટિવચનવસેન વુત્તગાથા ઉદાનવસેન ભાસન્તી –

૨૭૧. ‘‘સમણાતિ ભોતિ સુપિ, સમણાતિ પબુજ્ઝસિ;

સમણાનેવ કિત્તેસિ, સમણી નૂન ભવિસ્સસિ.

૨૭૨. ‘‘વિપુલં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ, સમણાનં પવેચ્છસિ;

રોહિની દાનિ પુચ્છામિ, કેન તે સમણા પિયા.

૨૭૩. ‘‘અકમ્મકામા અલસા, પરદત્તૂપજીવિનો;

આસંસુકા સાદુકામા, કેન તે સમણા પિયા.

૨૭૪. ‘‘ચિરસ્સં વત મં તાત, સમણાનં પરિપુચ્છસિ;

તેસં તે કિત્તયિસ્સામિ, પઞ્ઞાસીલપરક્કમં.

૨૭૫. ‘‘કમ્મકામા અનલસા, કમ્મસેટ્ઠસ્સ કારકા;

રાગં દોસં પજહન્તિ, તેન મે સમણા પિયા.

૨૭૬. ‘‘તીણિ પાપસ્સ મૂલાનિ, ધુનન્તિ સુચિકારિનો;

સબ્બં પાપં પહીનેસં, તેન મે સમણા પિયા.

૨૭૭. ‘‘કાયકમ્મં સુચિ નેસં, વચીકમ્મઞ્ચ તાદિસં;

મનોકમ્મં સુચિ નેસં, તેન મે સમણા પિયા.

૨૭૮. ‘‘વિમલા સઙ્ખમુત્તાવ, સુદ્ધા સન્તરબાહિરા;

પુણ્ણા સુક્કાન ધમ્માનં, તેન મે સમણા પિયા.

૨૭૯. ‘‘બહુસ્સુતા ધમ્મધરા, અરિયા ધમ્મજીવિનો;

અત્થં ધમ્મઞ્ચ દેસેન્તિ, તેન મે સમણા પિયા.

૨૮૦. ‘‘બહુસ્સુતા ધમ્મધરા, અરિયા ધમ્મજીવિનો;

એકગ્ગચિત્તા સતિમન્તો, તેન મે સમણા પિયા.

૨૮૧. ‘‘દૂરઙ્ગમા સતિમન્તો, મન્તભાણી અનુદ્ધતા;

દુક્ખસ્સન્તં પજાનન્તિ, તેન મે સમણા પિયા.

૨૮૨. ‘‘યસ્મા ગામા પક્કમન્તિ, ન વિલોકેન્તિ કિઞ્ચનં;

અનપેક્ખાવ ગચ્છન્તિ, તેન મે સમણા પિયા.

૨૮૩. ‘‘ન તે સં કોટ્ઠે ઓપેન્તિ, ન કુમ્ભિં ન ખળોપિયં;

પરિનિટ્ઠિતમેસાના, તેન મે સમણા પિયા.

૨૮૪. ‘‘ન તે હિરઞ્ઞં ગણ્હન્તિ, ન સુવણ્ણં ન રૂપિયં;

પચ્ચુપ્પન્નેન યાપેન્તિ, તેન મે સમણા પિયા.

૨૮૫. ‘‘નાનાકુલા પબ્બજિતા, નાનાજનપદેહિ ચ;

અઞ્ઞમઞ્ઞં પિહયન્તિ, તેન મે સમણા પિયા.

૨૮૬. ‘‘અત્થાય વત નો ભોતિ, કુલે જાતાસિ રોહિની;

સદ્ધા બુદ્ધે ચ ધમ્મે ચ, સઙ્ઘે ચ તિબ્બગારવા.

૨૮૭. ‘‘તુવઞ્હેતં પજાનાસિ, પુઞ્ઞક્ખેત્તં અનુત્તરં;

અમ્હમ્પિ એતે સમણા, પટિગ્ગણ્હન્તિ દક્ખિણં.

૨૮૮. ‘‘પતિટ્ઠિતો હેત્થ યઞ્ઞો, વિપુલો નો ભવિસ્સતિ;

સચે ભાયસિ દુક્ખસ્સ, સચે તે દુક્ખમપ્પિયં.

૨૮૯. ‘‘ઉપેહિ સરણં બુદ્ધં, ધમ્મં સઙ્ઘઞ્ચ તાદિનં;

સમાદિયાહિ સીલાનિ, તં તે અત્થાય હેહિતિ.

૨૯૦. ‘‘ઉપેમિ સરણં બુદ્ધં, ધમ્મં સઙ્ઘઞ્ચ તાદિનં;

સમાદિયામિ સીલાનિ, તં મે અત્થાય હેહિતિ.

૨૯૧. ‘‘બ્રહ્મબન્ધુ પુરે આસિં, સો ઇદાનિમ્હિ બ્રાહ્મણો;

તેવિજ્જો સોત્તિયો ચમ્હિ, વેદગૂ ચમ્હિ ન્હાતકો’’તિ. –

ઇમા ગાથા પચ્ચુદાહાસિ.

તત્થ આદિતો તિસ્સો ગાથા અત્તનો ધીતુ ભિક્ખૂસુ સમ્મુતિં અનિચ્છન્તેન વુત્તા. તત્થ સમણાતિ ભોતિ સુપીતિ ભોતિ ત્વં સુપનકાલેપિ ‘‘સમણા સમણા’’તિ કિત્તેન્તી સમણપટિબદ્ધંયેવ કથં કથેન્તી સુપસિ. સમણાતિ પબુજ્ઝસીતિ સુપનતો ઉટ્ઠહન્તીપિ ‘‘સમણા’’ઇચ્ચેવં વત્વા પબુજ્ઝસિ નિદ્દાય વુટ્ઠાસિ. સમણાનેવ કિત્તેસીતિ સબ્બકાલમ્પિ સમણે એવ સમણાનમેવ વા ગુણે કિત્તેસિ અભિત્થવસિ. સમણી નૂન ભવિસ્સસીતિ ગિહિરૂપેન ઠિતાપિ ચિત્તેન સમણી એવ મઞ્ઞે ભવિસ્સસિ. અથ વા સમણી નૂન ભવિસ્સસીતિ ઇદાનિ ગિહિરૂપેન ઠિતાપિ ન ચિરેનેવ સમણી એવ મઞ્ઞે ભવિસ્સસિ સમણેસુ એવ નિન્નપોણભાવતો.

પવેચ્છસીતિ દેસિ. રોહિની દાનિ પુચ્છામીતિ, અમ્મ રોહિનિ, તં અહં ઇદાનિ પુચ્છામીતિ બ્રાહ્મણો અત્તનો ધીતરં પુચ્છન્તો આહ. કેન તે સમણા પિયાતિ, અમ્મ રોહિનિ, ત્વં સયન્તીપિ પબુજ્ઝન્તીપિ અઞ્ઞદાપિ સમણાનમેવ ગુણે કિત્તયસિ, કેન નામ કારણેન તુય્હં સમણા પિયાયિતબ્બા જાતાતિ અત્થો.

ઇદાનિ બ્રાહ્મણો સમણેસુ દોસં ધીતુ આચિક્ખન્તો ‘‘અકમ્મકામા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ અકમ્મકામાતિ ન કમ્મકામા, અત્તનો પરેસઞ્ચ અત્થાવહં કિઞ્ચિ કમ્મં ન કાતુકામા. અલસાતિ કુસીતા. પરદત્તૂપજીવિનોતિ પરેહિ દિન્નેનેવ ઉપજીવનસીલા. આસંસુકાતિ તતો એવ ઘાસચ્છાદનાદીનં આસીસનકા. સાદુકામાતિ સાદું મધુરમેવ આહારં ઇચ્છનકા. સબ્બમેતં બ્રાહ્મણો સમણાનં ગુણે અજાનન્તો અત્તનાવ પરિકપ્પિતં દોસમાહ.

તં સુત્વા રોહિની ‘‘લદ્ધો દાનિ મે ઓકાસો અય્યાનં ગુણે કથેતુ’’ન્તિ તુટ્ઠમાનસા ભિક્ખૂનં ગુણે કિત્તેતુકામા પઠમં તાવ તેસં કિત્તને સોમનસ્સં પવેદેન્તી ‘‘ચીરસ્સં વત મં, તાતા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ ચિરસ્સં વતાતિ ચિરેન વત. તાતાતિ પિતરં આલપતિ. સમણાનન્તિ સમણે સમણાનં વા મય્હં પિયાયિતબ્બં પરિપુચ્છસિ. તેસન્તિ સમણાનં. પઞ્ઞાસીલપરક્કમન્તિ પઞ્ઞઞ્ચ સીલઞ્ચ ઉસ્સાહઞ્ચ.

કિત્તયિસ્સામીતિ કથયિસ્સામિ. પટિજાનેત્વા તે કિત્તેન્તી ‘‘અકમ્મકામા અલસા’’તિ તેન વુત્તં દોસં તાવ નિબ્બેઠેત્વા તપ્પટિપક્ખભૂતં ગુણં દસ્સેતું ‘‘કમ્મકામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ કમ્મકામાતિ વત્તપટિવત્તાદિભેદં કમ્મં સમણકિચ્ચં પરિપૂરણવસેન કામેન્તિ ઇચ્છન્તીતિ કમ્મકામા. તત્થ યુત્તપ્પયુત્તા હુત્વા ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય વાયમનતો ન અલસાતિ અનલસા. તં પન કમ્મં સેટ્ઠં ઉત્તમં નિબ્બાનાવહમેવ કરોન્તીતિ કમ્મસેટ્ઠસ્સ કારકા. કરોન્તા પન તં પટિપત્તિયા અનવજ્જભાવતો રાગં દોસં પજહન્તિ, યથા રાગદોસા પહીયન્તિ, એવં સમણા કમ્મં કરોન્તિ. તેન મે સમણા પિયાતિ તેન યથાવુત્તેન સમ્માપટિપજ્જનેન મય્હં સમણા પિયાયિતબ્બાતિ અત્થો.

તીણિ પાપસ્સ મૂલાનીતિ લોભદોસમોહસઙ્ખાતાનિ અકુસલસ્સ તીણિ મૂલાનિ. ધુનન્તીતિ નિગ્ઘાતેન્તિ, પજહન્તીતિ અત્થો. સુચિકારિનોતિ અનવજ્જકમ્મકારિનો. સબ્બં પાપં પહીનેસન્તિ અગ્ગમગ્ગાધિગમેન એસં સબ્બમ્પિ પાપં પહીનં.

એવં ‘‘સમણા સુચિકારિનો’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘કાયકમ્મ’’ન્તિ ગાથમાહ. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

વિમલા સઙ્ખમુત્તાવાતિ સુધોતસઙ્ખા વિય મુત્તા વિય ચ વિગતમલા રાગાદિમલરહિતા. સુદ્ધા સન્તરબાહિરાતિ સન્તરઞ્ચ બાહિરઞ્ચ સન્તરબાહિરં. તતો સન્તરબાહિરતો સુદ્ધા, સુદ્ધાસયપયોગાતિ અત્થો. પુણ્ણા સુક્કાન ધમ્માનન્તિ એકન્તસુક્કેહિ અનવજ્જધમ્મેહિ પરિપુણ્ણા, અસેખેહિ સીલક્ખન્ધાદીહિ સમન્નાગતાતિ અત્થો.

સુત્તગેય્યાદિબહું સુતં એતેસં, સુતેન વા ઉપ્પન્નાતિ બહુસ્સુતા, પરિયત્તિબાહુસચ્ચેન પટિવેધબાહુસચ્ચેન ચ સમન્નાગતાતિ અત્થો. તમેવ દુવિધમ્પિ ધમ્મં ધારેન્તીતિ ધમ્મધરા. સત્તાનં આચારસમાચારસિક્ખાપદેન અરીયન્તીતિ અરિયા. ધમ્મેન ઞાયેન જીવન્તીતિ ધમ્મજીવિનો. અત્થં ધમ્મઞ્ચ દેસેન્તીતિ ભાસિતત્થઞ્ચ દેસનાધમ્મઞ્ચ કથેન્તિ પકાસેન્તિ. અથ વા અત્થતો અનપેતં ધમ્મતો અનપેતઞ્ચ દેસેન્તિ આચિક્ખન્તિ.

એકગ્ગચિત્તાતિ સમાહિતચિત્તા. સતિમન્તોતિ ઉપટ્ઠિતસતિનો.

દૂરઙ્ગમાતિ અરઞ્ઞગતા, મનુસ્સૂપચારં મુઞ્ચિત્વા દૂરં ગચ્છન્તા, ઇદ્ધાનુભાવેન વા યથારુચિતં દૂરં ઠાનં ગચ્છન્તીતિ દૂરઙ્ગમા. મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય ભણનસીલતાય મન્તભાણી. ન ઉદ્ધતાતિ અનુદ્ધતા, ઉદ્ધચ્ચરહિતા વૂપસન્તચિત્તા. દુક્ખસ્સન્તં પજાનન્તીતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ પરિયન્તભૂતં નિબ્બાનં પટિવિજ્ઝન્તિ.

ન વિલોકેન્તિ કિઞ્ચનન્તિ યતો ગામતો પક્કમન્તિ, તસ્મિં ગામે કઞ્ચિ સત્તં વા સઙ્ખારં વા અપેક્ખાવસેન ન ઓલોકેન્તિ, અથ ખો પન અનપેક્ખાવ ગચ્છન્તિ પક્કમન્તિ.

ન તે સં કોટ્ઠે ઓપેન્તીતિ તે સમણા સં અત્તનો સન્તકં સાપતેય્યં કોટ્ઠે ન ઓપેન્તિ ન પટિસામેત્વા ઠપેન્તિ તાદિસસ્સ પરિગ્ગહસ્સ અભાવતો. કુમ્ભિન્તિ કુમ્ભિયં. ખળોપિયન્તિ પચ્છિયં. પરિનિટ્ઠિતમેસાનાતિ પરકુલેસુ પરેસં અત્થાય સિદ્ધમેવ ઘાસં પરિયેસન્તા.

હિરઞ્ઞન્તિ કહાપણં. રૂપિયન્તિ રજતં. પચ્ચુપ્પન્નેન યાપેન્તીતિ અતીતં અનનુસોચન્તા અનાગતઞ્ચ અપચ્ચાસીસન્તા પચ્ચુપ્પન્નેન યાપેન્તિ અત્તભાવં પવત્તેન્તિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞં પિહયન્તીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્મિં મેત્તિં કરોન્તિ. ‘‘પિહાયન્તિ’’પિ પાઠો, સો એવ અત્થો.

એવં સો બ્રાહ્મણો ધીતુયા સન્તિકે ભિક્ખૂનં ગુણે સુત્વા પસન્નમાનસો ધીતરં પસંસન્તો ‘‘અત્થાય વતા’’તિઆદિમાહ.

અમ્હમ્પીતિ અમ્હાકમ્પિ. દક્ખિણન્તિ દેય્યધમ્મં.

એત્થાતિ એતેસુ સમણેસુ. યઞ્ઞોતિ દાનધમ્મો. વિપુલોતિ વિપુલફલો. સેસં વુત્તનયમેવ.

એવં બ્રાહ્મણો સરણેસુ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠિતો અપરભાગે સઞ્જાતસંવેગો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠાય અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉદાનેન્તો ‘‘બ્રહ્મબન્ધૂ’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ.

રોહિનીથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.