૧. અમ્બપાલીથેરીગાથાવણ્ણના

વીસતિનિપાતે કાળકા ભમરવણ્ણસાદિસાતિઆદિકા અમ્બપાલિયા થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી સિખિસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પન્ના હુત્વા ભિક્ખુનિસિક્ખાપદં સમાદાય વિહરન્તી, એકદિવસં સમ્બહુલાહિ ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં ચેતિયં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કરોન્તી પુરેતરં ગચ્છન્તિયા ખીણાસવત્થેરિયા ખિપન્તિયા સહસા ખેળપિણ્ડં ચેતિયઙ્ગણે પતિતં, ખીણાસવત્થેરિયા અપસ્સિત્વા ગતાય અયં પચ્છતો ગચ્છન્તી તં ખેળપિણ્ડં દિસ્વા ‘‘કા નામ ગણિકા ઇમસ્મિં ઠાને ખેળપિણ્ડં પાતેસી’’તિ અક્કોસિ. સા ભિક્ખુનિકાલે સીલં રક્ખન્તી ગબ્ભવાસં જિગુચ્છિત્વા ઓપપાતિકત્તભાવે ચિત્તં ઠપેસિ. તેન ચરિમત્તભાવે વેસાલિયં રાજુય્યાને અમ્બરુક્ખમૂલે ઓપપાતિકા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તં દિસ્વા ઉય્યાનપાલો નગરં ઉપનેસિ. અમ્બરુક્ખમૂલે નિબ્બત્તતાય સા અમ્બપાલીત્વેવ વોહરીયિત્થ. અથ નં અભિરૂપં દસ્સનીયં પાસાદિકં વિલાસકન્તતાદિગુણવિસેસસમુદિતં દિસ્વા સમ્બહુલા રાજકુમારા અત્તનો અત્તનો પરિગ્ગહં કાતુકામા અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં અકંસુ. તેસં કલહવૂપસમત્થં તસ્સા કમ્મસઞ્ચોદિતા વોહારિકા ‘‘સબ્બેસં હોતૂ’’તિ ગણિકાટ્ઠાને ઠપેસું. સા સત્થરિ પટિલદ્ધસદ્ધા અત્તનો ઉય્યાને વિહારં કત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિય્યાદેત્વા પચ્છા અત્તનો પુત્તસ્સ વિમલકોણ્ડઞ્ઞત્થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તી અત્તનો સરીરસ્સ જરાજિણ્ણભાવં નિસ્સાય સંવેગજાતા સઙ્ખારાનં અનિચ્ચતં વિભાવેન્તી –

૨૫૨. ‘‘કાળકા ભમરવણ્ણસાદિસા, વેલ્લિતગ્ગા મમ મુદ્ધજા અહું;

તે જરાય સાણવાકસાદિસા, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૫૩. ‘‘વાસિતોવ સુરભી કરણ્ડકો, પુપ્ફપૂર મમ ઉત્તમઙ્ગજો;

તં જરાયથ સલોમગન્ધિકં, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૫૪. ‘‘કાનનંવ સહિતં સુરોપિતં, કોચ્છસૂચિવિચિતગ્ગસોભિતં;

તં જરાય વિરલં તહિં તહિં, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૫૫. ‘‘કણ્હખન્ધકસુવણ્ણમણ્ડિતં, સોભતે સુવેણીહિલઙ્કતં;

તં જરાય ખલિતં સિરં કતં, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૫૬. ‘‘ચિત્તકારસુકતાવ લેખિકા, સોભરે સુ ભમુકા પુરે મમ;

તા જરાય વલિભિપ્પલમ્બિતા, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૫૭. ‘‘ભસ્સરા સુરુચિરા યથા મણી, નેત્તહેસુમભિનીલમાયતા;

તે જરાયભિહતા ન સોભરે, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૫૮. ‘‘સણ્હતુઙ્ગસદિસી ચ નાસિકા, સોભતે સુ અભિયોબ્બનં પતિ;

સા જરાય ઉપકૂલિતા વિય, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૫૯. ‘‘કઙ્કણંવ સુકતં સુનિટ્ઠિતં, સોભરે સુ મમ કણ્ણપાળિયો;

તા જરાય વલિભિપ્પલમ્બિતા, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૬૦. ‘‘પત્તલીમકુલવણ્ણસાદિસા, સોભરે સુ દન્તા પુરે મમ;

તે જરાય ખણ્ડિતા ચાસિતા, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૬૧. ‘‘કાનનમ્હિ વનસણ્ડચારિની, કોકિલાવ મધુરં નિકૂજિહં;

તં જરાય ખલિતં તહિં તહિં, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૬૨. ‘‘સણ્હકમ્બુરિવ સુપ્પમજ્જિતા, સોભતે સુ ગીવા પુરે મમ;

સા જરાય ભગ્ગા વિનામિતા, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૬૩. ‘‘વટ્ટપલિઘસદિસોપમા ઉભો, સોભરે સુ બાહા પુરે મમ;

તા જરાય યથા પાટલિબ્બલિતા, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૬૪. ‘‘સણ્હમુદ્દિકસુવણ્ણમણ્ડિતા, સોભરે સુ હત્થા પુરે મમ;

તે જરાય યથા મૂલમૂલિકા, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૬૫. ‘‘પીનવટ્ટસહિભુગ્ગતા ઉભો, સોભરે સુ થનકા પુરે મમ;

થેવિકીવ લમ્બન્તિ નોદકા, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૬૬. ‘‘કઞ્ચનસ્સ ફલકંવ સમ્મટ્ઠં, સોભતે સુ કાયો પુરે મમ;

સો વલીહિ સુખુમાહિ ઓતતો, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૬૭. ‘‘નાગભોગસદિસોપમા ઉભો, સોભરે સુ ઊરૂ પુરે મમ;

તે જરાય યથા વેળુનાળિયો, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૬૮. ‘‘સણ્હનૂપુરસુવણ્ણમણ્ડિતા, સોભરે સુ જઙ્ઘા પુરે મમ;

તા જરાય તિલદણ્ડકારિવ, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૬૯. ‘‘તૂલપુણ્ણસદિસોપમા ઉભો, સોભરે સુ પાદા પુરે મમ;

તે જરાય ફુટિતા વલીમતા, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા.

૨૭૦. ‘‘એદિસો અહુ અયં સમુસ્સયો, જજ્જરો બહુદુખાનમાલયો;

સોપલેપપતિતો જરાઘરો, સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથા’’તિ. –

ઇમા ગાથાયો અભાસિ.

તત્થ કાળકાતિ કાળકવણ્ણા. ભમરવણ્ણસાદિસાતિ કાળકા હોન્તાપિ ભમરસદિસવણ્ણા, સિનિદ્ધનીલાતિ અત્થો. વેલ્લિતગ્ગાતિ કુઞ્ચિતગ્ગા, મૂલતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગા કુઞ્ચિતા વેલ્લિતાતિ અત્થો. મુદ્ધજાતિ કેસા. જરાયાતિ જરાહેતુ જરાય ઉપહતસોભા. સાણવાકસાદિસાતિ સાણસદિસા વાકસદિસા ચ, સાણવાકસદિસા ચેવ મકચિવાકસદિસા ચાતિપિ અત્થો. સચ્ચવાદિવચનં અનઞ્ઞથાતિ સચ્ચવાદિનો અવિતથવાદિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ‘‘સબ્બં રૂપં અનિચ્ચં જરાભિભૂત’’ન્તિઆદિવચનં અનઞ્ઞથા યથાભૂતમેવ, ન તત્થ વિતથં અત્થીતિ.

વાસિતોવ સુરભી કરણ્ડકોતિ પુપ્ફગન્ધવાસચુણ્ણાદીહિ વાસિતો વાસં ગાહાપિતો પસાધનસમુગ્ગો વિય સુગન્ધિ. પુપ્ફપૂર મમ ઉત્તમઙ્ગજોતિ ચમ્પકસુમનમલ્લિકાદીહિ પુપ્ફેહિ પૂરિતો પુબ્બે મમ કેસકલાપો નિમ્મલોતિ અત્થો. તન્તિ ઉત્તમઙ્ગજં. અથ પચ્છા એતરહિ સલોમગન્ધિકં પાકતિકલોમગન્ધમેવ જાતં. અથ વા સલોમગન્ધિકન્તિ મેણ્ડકલોમેહિ સમાનગન્ધં. ‘‘એળકલોમગન્ધ’’ન્તિપિ વદન્તિ.

કાનનંવ સહિતં સુરોપિતન્તિ સુટ્ઠુ રોપિતં સહિતં ઘનસન્નિવેસં ઉદ્ધમેવ ઉટ્ઠિતં ઉજુકદીઘસાખં ઉપવનં વિય. કોચ્છસૂચિવિચિતગ્ગસોભિતન્તિ પુબ્બે કોચ્છેન સુવણ્ણસૂચિયા ચ કેસજટાવિજટનેન વિચિતગ્ગં હુત્વા સોભિતં, ઘનભાવેન વા કોચ્છસદિસં હુત્વા પણદન્તસૂચીહિ વિચિતગ્ગતાય સોભિતં. તન્તિ ઉત્તમઙ્ગજં. વિરલં તહિં તહિન્તિ તત્થ તત્થ વિરલં વિલૂનકેસં.

કણ્હખન્ધકસુવણ્ણમણ્ડિતન્તિ સુવણ્ણવજિરાદીહિ વિભૂસિતં કણ્હકેસપુઞ્જકં. યે પન ‘‘સણ્હકણ્ડકસુવણ્ણમણ્ડિત’’ન્તિ પઠન્તિ, તેસં સણ્હાહિ સુવણ્ણસૂચીહિ જટાવિજટનેન મણ્ડિતન્તિ અત્થો. સોભતે સુવેણીહિલઙ્કતન્તિ સુન્દરેહિ રાજરુક્ખમાલા સદિસેહિ કેસવેણીહિ અલઙ્કતં હુત્વા પુબ્બે વિરાજતે. તં જરાય ખલિતં સિરં કતન્તિ તં તથા સોભિતં સિરં ઇદાનિ જરાય ખલિતં ખણ્ડિતાખણ્ડિતં વિલૂનકેસં કતં.

ચિત્તકારસુકતાવ લેખિકાતિ ચિત્તકારેન સિપ્પિના નીલાય વણ્ણધાતુયા સુટ્ઠુ કતા લેખા વિય સોભતે. સુ ભમુકા પુરે મમાતિ સુન્દરા ભમુકા પુબ્બે મમ સોભનં ગતા. વલિભિપ્પલમ્બિતાતિ નલાટન્તે ઉપ્પન્નાહિ વલીહિ પલમ્બન્તા ઠિતા.

ભસ્સરાતિ ભાસુરા. સુરુચિરાતિ સુટ્ઠુ રુચિરા. યથા મણીતિ મણિમુદ્દિકા વિય. નેત્તહેસુન્તિ સુનેત્તા અહેસું. અભિનીલમાયતાતિ અભિનીલા હુત્વા આયતા. તેતિ નેત્તા. જરાયભિહતાતિ જરાય અભિહતા.

સણ્હતુઙ્ગસદિસી ચાતિ સણ્હા તુઙ્ગા સેસમુખાવયવાનં અનુરૂપા ચ. સોભતેતિ વટ્ટેત્વા ઠપિતહરિતાલવટ્ટિ વિય મમ નાસિકા સોભતે. સુ અભિયોબ્બનં પતીતિ સુન્દરે અભિનવયોબ્બનકાલે સા નાસિકા ઇદાનિ જરાય નિવારિતસોભતાય પરિસેદિતા વિય વરત્તા વિય ચ જાતા.

કઙ્કણંવ સુકતં સુનિટ્ઠિતન્તિ સુપરિકમ્મકતં સુવણ્ણકઙ્કણં વિય વટ્ટુલભાવં સન્ધાય વદતિ. સોભરેતિ સોભન્તે. ‘‘સોભન્તે’’તિ વા પાઠો. સુઇતિ નિપાતમત્તં. કણ્ણપાળિયોતિ કણ્ણગન્ધા. વલિભિપ્પલમ્બિતાતિ તહિં તહિં ઉપ્પન્નવલીહિ વલિતા હુત્વા વટ્ટનિયા પણામિતવત્થખન્ધા વિય ભસ્સન્તા ઓલમ્બન્તિ.

પત્તલીમકુલવણ્ણસાદિસાતિ કદલિમકુલસદિસવણ્ણસણ્ઠાના. ખણ્ડિતાતિ ભેદનપતનેહિ ખણ્ડિતા ખણ્ડભાવં ગતા. અસિતાતિ વણ્ણભેદેન અસિતભાવં ગતા.

કાનનમ્હિ વનસણ્ડચારિની, કોકિલાવ મધુરં નિકૂજિહન્તિ વનસણ્ડે ગોચરચરણેન વનસણ્ડચારિની કાનને અનુસંગીતનિવાસિની કોકિલા વિય મધુરાલાપં નિકૂજિહં. તન્તિ નિકૂજિતં આલાપં. ખલિતં તહિં તહિન્તિ ખણ્ડદન્તાદિભાવેન તત્થ તત્થ પક્ખલિતં જાતં.

સણ્હકમ્બુરિવ સુપ્પમજ્જિતાતિ સુટ્ઠુ પમજ્જિતા સણ્હા સુવણ્ણસઙ્ખા વિય. ભગ્ગા વિનામિતાતિ મંસપરિક્ખયેન વિભૂતસિરાજાલતાય ભગ્ગા હુત્વા વિનતા.

વટ્ટપલિઘસદિસોપમાતિ વટ્ટેન પલિઘદણ્ડેન સમસમા. તાતિ તા ઉભોપિ બાહાયો. યથા પાટલિબ્બલિતાતિ જજ્જરભાવેન પલિતપાટલિસાખાસદિસા.

સણ્હમુદ્દિકસુવણ્ણમણ્ડિતાતિ સુવણ્ણમયાહિ મટ્ઠભાસુરાહિ મુદ્દિકાહિ વિભૂસિતા. યથા મૂલમૂલિકાતિ મૂલકકણ્ડસદિસા.

પીનવટ્ટસહિતુગ્ગતાતિ પીના વટ્ટા અઞ્ઞમઞ્ઞં સહિતાવ હુત્વા ઉગ્ગતા ઉદ્ધમુખા. સોભતે સુ થનકા પુરે મમાતિ મમ ઉભોપિ થના યથાવુત્તરૂપા હુત્વા સુવણ્ણકલસિયો વિય સોભિંસુ. પુથુત્તે હિ ઇદં એકવચનં, અતીતત્થે ચ વત્તમાનવચનં. થેવિકીવ લમ્બન્તિ નોદકાતિ તે ઉભોપિ મે થના નોદકા ગલિતજલા વેણુદણ્ડકે ઠપિતઉદકભસ્મા વિય લમ્બન્તિ.

કઞ્ચનફલકંવ સમ્મટ્ઠન્તિ જાતિહિઙ્ગુલકેન મક્ખિત્વા ચિરપરિમજ્જિતસોવણ્ણફલકં વિય સોભતે. સો વલીહિ સુખુમાહિ ઓતતોતિ સો મમ કાયો ઇદાનિ સુખુમાહિ વલીહિ તહિં તહિં વિતતો વલિત્તચતં આપન્નો.

નાગભોગસદિસોપમાતિ હત્થિનાગસ્સ હત્થેન સમસમા. હત્થો હિ ઇધ ભુઞ્જતિ એતેનાતિ ભોગોતિ વુત્તો. તેતિ ઊરુયો. યથા વેળુનાળિયોતિ ઇદાનિ વેળુપબ્બસદિસા અહેસું.

સણ્હનૂપુરસુવણ્ણમણ્ડિતાતિ સિનિદ્ધમટ્ઠેહિ સુવણ્ણનૂપુરેહિ વિભૂસિતા. જઙ્ઘાતિ અટ્ઠિજઙ્ઘાયો. તાતિ તા જઙ્ઘાયો. તિલદણ્ડકારિવાતિ અપ્પમંસલોહિતત્તા કિસભાવેન લૂનાવસિટ્ઠવિસુક્ખતિલદણ્ડકા વિય અહેસું. ર-કારો પદસન્ધિકરો.

તૂલપુણ્ણસદિસોપમાતિ મુદુસિનિદ્ધભાવેન સિમ્બલિતૂલપુણ્ણપલિગુણ્ઠિતઉપાહનસદિસા. તે મમ પાદા ઇદાનિ ફુટિતા ફલિતા, વલીમતા વલિમન્તો જાતા.

એદિસોતિ એવરૂપો. અહુ અહોસિ યથાવુત્તપ્પકારો. અયં સમુસ્સયોતિ અયં મમ કાયો. જજ્જરોતિ સિથિલાબન્ધો. બહુદુખાનમાલયોતિ જરાદિહેતુકાનં બહૂનં દુક્ખાનં આલયભૂતો. સોપલેપપતિતોતિ સો અયં સમુસ્સયો અપલેપપતિતો અભિસઙ્ખારાલેપપરિક્ખયેન પતિતો પાતાભિમુખોતિ અત્થો. સોપિ અલેપપતિતોતિ વા પદવિભાગો, સો એવત્થો. જરાઘરોતિ જિણ્ણઘરસદિસો. જરાય વા ઘરભૂતો અહોસિ. તસ્મા સચ્ચવાદિનો ધમ્માનં યથાભૂતં સભાવં સમ્મદેવ ઞત્વા કથનતો અવિતથવાદિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ મમ સત્થુવચનં અનઞ્ઞથા.

એવં અયં થેરી અત્તનો અત્તભાવે અનિચ્ચતાય સલ્લક્ખણમુખેન સબ્બેસુપિ તેભૂમકધમ્મેસુ અનિચ્ચતં ઉપધારેત્વા તદનુસારેન તત્થ દુક્ખલક્ખણં અનત્તલક્ખણઞ્ચ આરોપેત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેન્તી મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૪.૨૦૪-૨૧૯) –

‘‘યો રંસિફુસિતાવેળો, ફુસ્સો નામ મહામુનિ;

તસ્સાહં ભગિની આસિં, અજાયિં ખત્તિયે કુલે.

‘‘તસ્સ ધમ્મં સુણિત્વાહં, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

મહાદાનં દદિત્વાન, પત્થયિં રૂપસમ્પદં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, સિખી લોકગ્ગનાયકો;

ઉપ્પન્નો લોકપજ્જોતો, તિલોકસરણો જિનો.

‘‘તદારુણપુરે રમ્મે, બ્રહ્મઞ્ઞકુલસમ્ભવા;

વિમુત્તચિત્તં કુપિતા, ભિક્ખુનિં અભિસાપયિં.

‘‘વેસિકાવ અનાચારા, જિનસાસનદૂસિકા;

એવં અક્કોસયિત્વાન, તેન પાપેન કમ્મુના.

‘‘દારુણં નિરયં ગન્ત્વા, મહાદુક્ખસમપ્પિતા;

તતો ચુતા મનુસ્સેસુ, ઉપપન્ના તપસ્સિની.

‘‘દસજાતિસહસ્સાનિ, ગણિકત્તમકારયિં;

તમ્હા પાપા ન મુચ્ચિસ્સં, ભુત્વા દુટ્ઠવિસં યથા.

‘‘બ્રહ્મચરિયમસેવિસ્સં, કસ્સપે જિનસાસને;

તેન કમ્મવિપાકેન, અજાયિં તિદસે પુરે.

‘‘પચ્છિમે ભવે સમ્પત્તે, અહોસિં ઓપપાતિકા;

અમ્બસાખન્તરે જાતા, અમ્બપાલીતિ તેનહં.

‘‘પરિવુતા પાણકોટીહિ, પબ્બજિં જિનસાસને;

પત્તાહં અચલં ઠાનં, ધીતા બુદ્ધસ્સ ઓરસા.

‘‘ઇદ્ધીસુ ચ વસી હોમિ, સોતધાતુવિસુદ્ધિયા;

ચેતોપરિયઞાણસ્સ, વસી હોમિ મહામુનિ.

‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતં;

સબ્બાસવપરિક્ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

‘‘અત્થધમ્મનિરુત્તીસુ, પટિભાને તથેવ ચ;

ઞાણં મે વિમલં સુદ્ધં, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ વાહસા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

નાગીવ બન્ધનં છેત્વા, વિહરામિ અનાસવા.

‘‘સ્વાગતં વત મે આસિ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ સન્તિકે;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો, વિમોક્ખાપિ ચ અટ્ઠિમે;

છળભિઞ્ઞા સચ્છિકતા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉદાનવસેન તા એવ ગાથા પચ્ચુદાહાસીતિ.

અમ્બપાલીથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.