૨. મુત્તાથેરીગાથાવણ્ણના

૨. ‘‘મુત્તે મુચ્ચસ્સુ યોગેહિ, ચન્દો રાહુગ્ગહા ઇવ;

વિપ્પમુત્તેન ચિત્તેન, અનણા ભુઞ્જ પિણ્ડક’’ન્તિ. –

અયં મુત્તાય નામ સિક્ખમાનાય ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા એકદિવસં સત્થારં રથિયં ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા પીતિવેગેન સત્થુ પાદમૂલે અવકુજ્જા નિપજ્જિ. સા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ, મુત્તાતિસ્સા નામં અહોસિ. સા ઉપનિસ્સયસમ્પન્નતાય વીસતિવસ્સકાલે મહાપજાપતિગોતમિયા સન્તિકે પબ્બજિત્વા સિક્ખમાનાવ હુત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોતિ. સા એકદિવસં ભત્તકિચ્ચં કત્વા પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા થેરીનં ભિક્ખુનીનં વત્તં દસ્સેત્વા દિવાટ્ઠાનં ગન્ત્વા રહો નિસિન્ના વિપસ્સનાય મનસિકારં આરભિ. સત્થા સુરભિગન્ધકુટિયા નિસિન્નોવ ઓભાસં વિસ્સજ્જેત્વા તસ્સા પુરતો નિસિન્નો વિય અત્તાનં દસ્સેત્વા ‘‘મુત્તે મુચ્ચસ્સુ યોગેહી’’તિ ઇમં ગાથમાહ.

તત્થ મુત્તેતિ તસ્સા આલપનં. મુચ્ચસ્સુ યોગેહીતિ મગ્ગપટિપાટિયા કામયોગાદીહિ ચતૂહિ યોગેહિ મુચ્ચ, તેહિ વિમુત્તચિત્તા હોહિ. યથા કિં? ચન્દો રાહુગ્ગહા ઇવાતિ રાહુસઙ્ખાતો ગહતો ચન્દો વિય ઉપક્કિલેસતો મુચ્ચસ્સુ. વિપ્પમુત્તેન ચિત્તેનાતિ અરિયમગ્ગેન સમુચ્છેદવિમુત્તિયા સુટ્ઠુ વિમુત્તેન ચિત્તેન, ઇત્થં ભૂતલક્ખણે ચેતં કરણવચનં. અનણા ભુઞ્જ પિણ્ડકન્તિ કિલેસઇણં પહાય અનણા હુત્વા રટ્ઠપિણ્ડં ભુઞ્જેય્યાસિ. યો હિ કિલેસે અપ્પહાય સત્થારા અનુઞ્ઞાતપચ્ચયે પરિભુઞ્જતિ, સો સાણો પરિભુઞ્જતિ નામ. યથાહ આયસ્મા બાકુલો – ‘‘સત્તાહમેવ ખો અહં, આવુસો, સાણો રટ્ઠપિણ્ડં ભુઞ્જિ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૨૧૧). તસ્મા સાસને પબ્બજિતેન કામચ્છન્દાદિઇણં પહાનાય અનણેન હુત્વા સદ્ધાદેય્યં પરિભુઞ્જિતબ્બં. પિણ્ડકન્તિ દેસનાસીસમેવ, ચત્તારોપિ પચ્ચયેતિ અત્થો. અભિણ્હં ઓવદતીતિ અરિયમગ્ગપ્પત્તિયા ઉપક્કિલેસે વિસોધેન્તો બહુસો ઓવાદં દેતિ.

સા તસ્મિં ઓવાદે ઠત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૧.૩૧-૩૬) –

‘‘વિપસ્સિસ્સ ભગવતો, લોકજેટ્ઠસ્સ તાદિનો;

રથિયં પટિપન્નસ્સ, તારયન્તસ્સ પાણિનો.

‘‘ઘરતો નિક્ખમિત્વાન, અવકુજ્જા નિપજ્જહં;

અનુકમ્પકો લોકનાથો, સિરસિ અક્કમી મમ.

‘‘અક્કમિત્વાન સિરસિ, અગમા લોકનાયકો;

તેન ચિત્તપ્પસાદેન, તુસિતં અગમાસહં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સા તમેવ ગાથં ઉદાનેસિ. પરિપુણ્ણસિક્ખા ઉપસમ્પજ્જિત્વા અપરભાગે પરિનિબ્બાનકાલેપિ તમેવ ગાથં પચ્ચભાસીતિ.

મુત્તાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.