૧. ભૂતત્થેરગાથાવણ્ણના

નવકનિપાતે યદા દુક્ખન્તિઆદિકા આયસ્મતો ભૂતત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા સેનોતિ લદ્ધનામો વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો ‘‘ઉસભં પવર’’ન્તિઆદિના ચતૂહિ ગાથાહિ અભિત્થવિ.

સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાકેતનગરસ્સ દ્વારગામે મહાવિભવસ્સ સેટ્ઠિસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ કિર સેટ્ઠિનો જાતા જાતા દારકા બદ્ધાઘાતેન એકેન યક્ખેન ખાદિતા, ઇમસ્સ પન પચ્છિમભવિકત્તા ભૂતા આરક્ખં ગણ્હિંસુ. યક્ખો પન વેસ્સવણસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગતો, પુન નાગમાસિ. નામકરણદિવસે ચસ્સ ‘‘એવં કતે અમનુસ્સા અનુકમ્પન્તા પરિહરેય્યુ’’ન્તિ ભૂતોતિ નામં અકંસુ. સો પન અત્તનો પુઞ્ઞબલેન અનન્તરાયો વડ્ઢિ, તસ્સ ‘‘તયો પાસાદા અહેસુ’’ન્તિઆદિ સબ્બં યસસ્સ કુલપુત્તસ્સ વિભવકિત્તને વિય વેદિતબ્બં. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થરિ સાકેતે વસન્તે ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વિહારં ગતો. સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા અજકરણિયા નામ નદિયા તીરે લેણે વસન્તો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૭.૨૦-૨૮) –

‘‘ઉસભં પવરં વીરં, મહેસિં વિજિતાવિનં;

સુવણ્ણવણ્ણં સમ્બુદ્ધં, કો દિસ્વા નપ્પસીદતિ.

‘‘હિમવા વાપરિમેય્યો, સાગરોવ દુરુત્તરો;

તથેવ ઝાનં બુદ્ધસ્સ, કો દિસ્વા નપ્પસીદતિ.

‘‘વસુધા યથાપ્પમેય્યા, ચિત્તા વનવટંસકા;

તથેવ સીલં બુદ્ધસ્સ, કો દિસ્વા નપ્પસીદતિ.

‘‘અનિલઞ્જસાસઙ્ખુબ્ભો, યથાકાસો અસઙ્ખિયો;

તથેવ ઞાણં બુદ્ધસ્સ, કો દિસ્વા નપ્પસીદતિ.

‘‘ઇમાહિ ચતુગાથાહિ, બ્રાહ્મણો સેનસવ્હયો;

બુદ્ધસેટ્ઠં થવિત્વાન, સિદ્ધત્થં અપરાજિતં.

‘‘ચતુન્નવુતિકપ્પાનિ, દુગ્ગતિં નુપપજ્જથ;

સુગતિં સુખસમ્પત્તિં, અનુભોસિમનપ્પકં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, થવિત્વા લોકનાયકં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, થોમનાય ઇદં ફલં.

‘‘ચાતુદ્દસમ્હિ કપ્પમ્હિ, ચતુરો આસુમુગ્ગતા;

સત્તરતનસમ્પન્ના, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અપરેન સમયેન ઞાતીનં અનુકમ્પાય સાકેતં ગન્ત્વા કતિપાહં તેહિ ઉપટ્ઠિયમાનો અઞ્જનવને વસિત્વા પુન અત્તના વસિતટ્ઠાનમેવ ગન્તુકામો ગમનાકારં દસ્સેસિ. ઞાતકા ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, વસથ, તુમ્હેપિ ન કિલમિસ્સથ, મયમ્પિ પુઞ્ઞેન વડ્ઢિસ્સામા’’તિ થેરં યાચિંસુ. થેરો અત્તનો વિવેકાભિરતિં તત્થ ચ ફાસુવિહારં પકાસેન્તો –

૫૧૮. ‘‘યદા દુક્ખં જરામરણન્તિ પણ્ડિતો, અવિદ્દસૂ યત્થ સિતા પુથુજ્જના;

દુક્ખં પરિઞ્ઞાય સતોવ ઝાયતિ, તતો રતિં પરમતરં ન વિન્દતિ.

૫૧૯. ‘‘યદા દુક્ખસ્સાવહનિં વિસત્તિકં, પપઞ્ચસઙ્ઘાતદુખાધિવાહિનિં;

તણ્હં પહન્ત્વાન સતોવ ઝાયતિ, તતો રતિં પરમતરં ન વિન્દતિ.

૫૨૦. ‘‘યદા સિવં દ્વેચતુરઙ્ગગામિનં, મગ્ગુત્તમં સબ્બકિલેસસોધનં;

પઞ્ઞાય પસ્સિત્વ સતોવ ઝાયતિ, તતો રતિં પરમતરં ન વિન્દતિ.

૫૨૧. ‘‘યદા અસોકં વિરજં અસઙ્ખતં, સન્તં પદં સબ્બકિલેસસોધનં;

ભાવેતિ સઞ્ઞોજનબન્ધનચ્છિદં, તતો રતિં પરમતરં ન વિન્દતિ.

૫૨૨. ‘‘યદા નભે ગજ્જતિ મેઘદુન્દુભિ, ધારાકુલા વિહગપથે સમન્તતો;

ભિક્ખૂ ચ પબ્ભારગતોવ ઝાયતિ, તતો રતિં પરમતરં ન વિન્દતિ.

૫૨૩. ‘‘યદા નદીનં કુસુમાકુલાનં, વિચિત્ત-વાનેય્ય-વટંસકાનં;

તીરે નિસિન્નો સુમનોવ ઝાયતિ, તતો રતિં પરમતરં ન વિન્દતિ.

૫૨૪. ‘‘યદા નિસીથે રહિતમ્હિ કાનને, દેવે ગળન્તમ્હિ નદન્તિ દાઠિનો;

ભિક્ખૂ ચ પબ્ભારગતોવ ઝાયતિ, તતો રતિં પરમતરં ન વિન્દતિ.

૫૨૫. ‘‘યદા વિતક્કે ઉપરુન્ધિયત્તનો, નગન્તરે નગવિવરં સમસ્સિતો;

વીતદ્દરો વીતખિલોવ ઝાયતિ, તતો રતિં પરમતરં ન વિન્દતિ.

૫૨૬. ‘‘યદા સુખી મલખિલસોકનાસનો,

નિરગ્ગળો નિબ્બનથો વિસલ્લો;

સબ્બાસવે બ્યન્તિકતોવ ઝાયતિ,

તતો રતિં પરમતરં ન વિન્દતી’’તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થાયં પદયોજનામુખેન પઠમગાથાય અત્થવણ્ણના – ખન્ધાનં પરિપાકો જરા. ભેદો મરણં. જરામરણસીસેન ચેત્થ જરામરણવન્તો ધમ્મા ગહિતા. ‘‘તયિદં જરામરણં દુક્ખ’’ન્તિ અવિદ્દસૂ યથાભૂતં અજાનન્તા પુથુજ્જના યત્થ યસ્મિં ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકે સિતા પટિબન્ધા અલ્લીના, તં ‘‘ઇદં દુક્ખં, એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ભિય્યો’’તિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય પરિજાનિત્વા, ઇધ ઇમસ્મિં સાસને સતો સમ્પજાનો, પણ્ડિતો ભિક્ખુ, યદા યસ્મિં કાલે લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ઝાયતિ. તતો વિપસ્સનારતિતો મગ્ગફલરતિતો ચ પરમતરં ઉત્તમતરં રતિં ન વિન્દતિ નપ્પટિલભતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનતં.

‘‘પઠબ્યા એકરજ્જેન, સગ્ગસ્સ ગમનેન વા;

સબ્બલોકાધિપચ્ચેન, સોતાપત્તિફલં વર’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪, ૧૭૮);

એવં પરિઞ્ઞાભિસમયમુખેન વિવેકરતિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પહાનાભિસમયાદિમુખેનપિ તં દસ્સેતું દુતિયાદિકા તિસ્સો ગાથા અભાસિ. તત્થ દુક્ખસ્સાવહનિન્તિ દુક્ખસ્સ આયતિં પવત્તિં, દુક્ખસ્સ નિપ્ફત્તિકન્તિ અત્થો. વિસત્તિકન્તિ તણ્હં. સા હિ વિસતાતિ વિસત્તિકા, વિસાલાતિ વિસત્તિકા, વિસટાતિ વિસત્તિકા, વિસક્કતીતિ વિસત્તિકા, વિસં હરતીતિ વિસત્તિકા, વિસંવાદિકાતિ વિસત્તિકા, વિસમૂલાતિ વિસત્તિકા, વિસફલાતિ વિસત્તિકા, વિસપરિભોગાતિ વિસત્તિકા, વિસાલા વા પન સા તણ્હા રૂપે સદ્દે ગન્ધે રસે ફોટ્ઠબ્બે ધમ્મે કુલે ગણે વિત્થટાતિ વિસત્તિકાતિ વુચ્ચતિ. પપઞ્ચસઙ્ઘાતદુખાધિવાહિનિન્તિ સત્તસન્તાનં સંસારે પપઞ્ચેન્તિ વિત્થારેન્તીતિ પપઞ્ચા, રાગાદયો માનાદયો ચ. તે એવ પવત્તિદુક્ખસ્સ સઙ્ઘાતટ્ઠેન સઙ્ઘાતા, સદરથપરિળાહસભાવત્તા દુક્ખઞ્ચાતિ પપઞ્ચસઙ્ઘાતદુખં, તસ્સ અધિવાહતો નિબ્બત્તનતો પપઞ્ચસઙ્ઘાતદુખાધિવાહિની. તં તણ્હં પહન્ત્વાનાતિ અરિયમગ્ગેન સમુચ્છિન્દિત્વા.

સિવન્તિ ખેમં, અખેમકરાનં કિલેસાનં સમુચ્છિન્દનેન તેહિ અનુપદ્દુતન્તિ અત્થો. સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં વસેન દ્વિચતુરઙ્ગો હુત્વા અરિયે નિબ્બાનં ગમેતીતિ દ્વેચતુરઙ્ગગામિનં, ગાથાસુખત્થઞ્ચેત્થ વિભત્તિઅલોપો કતોતિ દટ્ઠબ્બં. રૂપૂપપત્તિમગ્ગાદીસુ સબ્બેસુ મગ્ગેસુ ઉત્તમત્તા મગ્ગુત્તમં. તેનાહ ભગવા – ‘‘મગ્ગાનટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો’’તિઆદિ (ધ. પ. ૨૭૩). સબ્બેહિ કિલેસમલેહિ સત્તાનં સોધનતો સબ્બકિલેસસોધનં. પઞ્ઞાય પસ્સિત્વાતિ પટિવેધપઞ્ઞાય ભાવનાભિસમયવસેન અભિસમેચ્ચ.

સોકહેતૂનં અભાવતો પુગ્ગલસ્સ ચ સોકાભાવહેતુતો નત્થિ એત્થ સોકોતિ અસોકં. તથા વિગતરાગાદિરજત્તા વિરજં. ન કેનચિ પચ્ચયેન સઙ્ખતન્તિ અસઙ્ખતં. સબ્બેસં કિલેસાનં સબ્બસ્સ ચ દુક્ખસ્સ વૂપસમભાવતો, સંસારદુક્ખદ્દિતેહિ પજ્જિતબ્બતો અધિગન્તબ્બતો ચ સન્તં પદં. સબ્બેહિ કિલેસમલેહિ સત્તસન્તાનસ્સ સોધનનિમિત્તતો સબ્બકિલેસસોધનં. ભાવેતીતિ સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન અભિસમેતિ. બહુક્ખત્તુઞ્હિ નિબ્બાનં આરબ્ભ સચ્છિકિરિયાભિસમયં પવત્તેન્તસ્સ આલમ્બકે લબ્ભમાનવિસેસકં આલમ્બિતબ્બે આરોપેત્વા એવં વુત્તં. સંયોજનસઙ્ખાતાનં બન્ધનાનં છેદનતો સંયોજનબન્ધનચ્છિદં. નિમિત્તઞ્હેત્થ કત્તુભાવેન ઉપચારિતં, યથા અરિયભાવકરાનિ સચ્ચાનિ અરિયસચ્ચાનીતિ. યથા પુરિમગાથાસુ યદા ઝાયતિ, તદા તતો રતિં પરમતરં ન વિન્દતીતિ યોજના. એવં ઇધ યદા ભાવેતિ, તદા તતો રતિં પરમતરં ન વિન્દતીતિ યોજના.

એવં થેરો ચતૂહિ ગાથાહિ અત્તાનં અનુપનેત્વાવ ચતુસચ્ચપટિવેધકિત્તનેન અઞ્ઞં બ્યાકરિત્વા ઇદાનિ અત્તના વસિતટ્ઠાનસ્સ વિવિત્તભાવેન ફાસુતં દસ્સેન્તો ‘‘યદા નભે’’તિઆદિકા ગાથા અભાસિ. તત્થ નભેતિ આકાસે. સિનિદ્ધગમ્ભીરનિગ્ઘોસતાય મેઘોયેવ દુન્દુભિ મેઘદુન્દુભિ. સમન્તતો પગ્ઘરન્તીહિ ધારાહિ આકુલાતિ ધારાકુલા. વિહગાનં પક્ખીનં ગમનમગ્ગત્તા વિહગપથે નભેતિ યોજના. તતોતિ ઝાનરતિતો.

કુસુમાકુલાનન્તિ તરૂહિ ગળિતકુસુમેહિ સમોહિતાનં. વિચિત્તવાનેય્યવટંસકાનન્તિ વને જાતત્તા વાનેય્યાનિ વનપુપ્ફાનિ, વિચિત્તાનિ વાનેય્યાનિ વટંસકાનિ એતાસન્તિ વિચિત્તવાનેય્યવટંસકા નદિયો, તાસં નાનાવિધવનપુપ્ફવટંસકાનન્તિ અત્થો. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મવસેન સુન્દરો મનો એતસ્સાતિ સુમનો ઝાયતિ.

નિસીથેતિ રત્તિયં. રહિતમ્હીતિ, જનસમ્બાધવિરહિતે વિવિત્તે. દેવેતિ મેઘે. ગળન્તમ્હીતિ વુટ્ઠિધારાયો પગ્ઘરન્તે વસ્સન્તે. દાઠિનોતિ સીહબ્યગ્ઘાદયો પટિપક્ખસત્તા. તે હિ દાઠાવુધાતિ ‘‘દાઠિનો’’તિ વુચ્ચન્તિ, નદન્તિ દાઠિનોતિ ઇદમ્પિ જનવિવેકદસ્સનત્થમેવ ગહિતં.

વિતક્કે ઉપરુન્ધિયત્તનોતિ અત્તસન્તાનપરિયાપન્નતાય અત્તનો કામવિતક્કાદિકે મિચ્છાવિતક્કે પટિપક્ખબલેન નિસેધેત્વા. અત્તનોતિ વા ઇદં વિન્દતીતિ ઇમિના યોજેતબ્બં ‘‘તતો રતિં પરમતરં અત્તના ન વિન્દતી’’તિ. નગન્તરેતિ પબ્બતન્તરે. નગવિવરન્તિ પબ્બતગુહં પબ્ભારં વા. સમસ્સિતોતિ નિસ્સિતો ઉપગતો. વીતદ્દરોતિ વિગતકિલેસદરથો. વીતખિલોતિ પહીનચેતોખિલો.

સુખીતિ ઝાનાદિસુખેન સુખિતો. મલખિલસોકનાસનોતિ રાગાદીનં મલાનં પઞ્ચન્નઞ્ચ ચેતોખિલાનં ઞાતિવિયોગાદિહેતુકસ્સ સોકસ્સ ચ પહાયકો. નિરગ્ગળોતિ, અગ્ગળં વુચ્ચતિ અવિજ્જા નિબ્બાનપુરપવેસનિવારણતો, તદભાવતો નિરગ્ગળો. નિબ્બનથોતિ નિતણ્હો. વિસલ્લોતિ, વિગતરાગાદિસલ્લો. સબ્બાસવેતિ, કામાસવાદિકે સબ્બેપિ આસવે. બ્યન્તિકતોતિ બ્યન્તિકતાવી અરિયમગ્ગેન વિગતન્તે કત્વા ઠિતો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં યદા ઝાયતિ, તતો ઝાનરતિતો પરમતરં રતિં ન વિન્દતીતિ યોજના. એવં પન વત્વા થેરો અજકરણીતીરમેવ ગતો.

ભૂતત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નવકનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.