૧. સુન્દરસમુદ્દત્થેરગાથાવણ્ણના

સત્તકનિપાતે અલઙ્કતાતિઆદિકા આયસ્મતો સુન્દરસમુદ્દત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે અઞ્ઞતરસ્સ મહાવિભવસ્સ સેટ્ઠિનો પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સમુદ્દોતિસ્સ નામં અહોસિ. રૂપસમ્પત્તિયા પન સુન્દરસમુદ્દોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો પઠમવયે ઠિતો ભગવતો રાજગહપ્પવેસે બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા, પટિલદ્ધસદ્ધો નિસ્સરણજ્ઝાસયતાય પબ્બજિત્વા, લદ્ધૂપસમ્પદો સમાદિન્નધુતધમ્મો રાજગહતો સાવત્થિં ગન્ત્વા, કલ્યાણમિત્તસ્સ સન્તિકે વિપસ્સનાચારં ઉગ્ગહેત્વા, કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તો વિહરતિ. તસ્સ માતા રાજગહે ઉસ્સવદિવસે અઞ્ઞે સેટ્ઠિપુત્તે સપજાપતિકે અલઙ્કતપટિયત્તે ઉસ્સવકીળં કીળન્તે દિસ્વા, પુત્તં અનુસ્સરિત્વા રોદતિ. તં દિસ્વા અઞ્ઞતરા ગણિકા રોદનકારણં પુચ્છિ. સા તસ્સા તં કારણં કથેસિ. તં સુત્વા ગણિકા ‘‘અહં તં આનેસ્સામિ, પસ્સ તાવ મમ ઇત્થિભાવ’’ન્તિ વત્વા ‘‘યદિ એવં તંયેવ તસ્સ પજાપતિં કત્વા ઇમસ્સ કુલસ્સ સામિનિં કરિસ્સામી’’તિ તાય બહું ધનં દત્વા, વિસ્સજ્જિતા મહતા પરિવારેન સાવત્થિં ગન્ત્વા, થેરસ્સ પિણ્ડાય વિચરણટ્ઠાને એકસ્મિં ગેહે વસમાના દિવસે દિવસે અઞ્ઞેહિ થેરસ્સ સક્કચ્ચં પિણ્ડપાતં દાપેસિ. અલઙ્કતપટિયત્તા ચ હુત્વા સુવણ્ણપાદુકા આરુય્હ અત્તાનં દસ્સેસિ. અથેકદિવસં ગેહદ્વારેન ગચ્છન્તં થેરં દિસ્વા, સુવણ્ણપાદુકા ઓમુઞ્ચિત્વા, અઞ્જલિં પગ્ગય્હ પુરતો ગચ્છન્તી નાનપ્પકારં થેરં કામનિમન્તનાય નિમન્તેસિ. તં સુત્વા થેરો ‘‘પુથુજ્જનચિત્તં નામ ચઞ્ચલં, યંનૂન મયા ઇદાનેવ ઉસ્સાહો કરણીયો’’તિ તત્થેવ ઠિતો ભાવનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તં સન્ધાય વુત્તં –

૪૫૯. ‘‘અલઙ્કતા સુવસના, માલધારી વિભૂસિતા;

અલત્તકકતાપાદા, પાદુકારુય્હ વેસિકા.

૪૬૦. ‘‘પાદુકા ઓરુહિત્વાન, પુરતો પઞ્જલીકતા;

સા મં સણ્હેન મુદુના, મ્હિતપુબ્બં અભાસથ.

૪૬૧. ‘‘‘યુવાસિ ત્વં પબ્બજિતો, તિટ્ઠાહિ મમ સાસને;

ભુઞ્જ માનુસકે કામે, અહં વિત્તં દદામિ તે;

સચ્ચં તે પટિજાનામિ, અગ્ગિં વા તે હરામહં.

૪૬૨. ‘‘‘યદા જિણ્ણા ભવિસ્સામ, ઉભો દણ્ડપરાયના;

ઉભોપિ પબ્બજિસ્સામ, ઉભયત્થ કટગ્ગહો’’’.

૪૬૩. ‘‘તઞ્ચ દિસ્વાન યાચન્તિં, વેસિકં પઞ્જલીકતં;

અલઙ્કતં સુવસનં, મચ્ચુપાસંવ ઓડ્ડિતં.

૪૬૪. ‘‘તતો મે મનસીકારો, યોનિસો ઉદપજ્જથ;

આદીનવો પાતુરહુ, નિબ્બિદા સમતિટ્ઠથ.

૪૬૫. ‘‘તતો ચિત્તં વિમુચ્ચિ મે, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

તત્થ માલધારીતિ માલાધારિની પિળન્ધપુપ્ફદામા. વિભૂસિતાતિ ઊનટ્ઠાનસ્સ પૂરણવસેન પુપ્ફેહિ ચેવ ગન્ધવિલેપનાદીહિ ચ વિભૂસિતગત્તા. ‘‘અલઙ્કતા’’તિ ઇમિના હત્થૂપગગીવૂપગાદીહિ આભરણેહિ અલઙ્કરણં અધિપ્પેતં. અલત્તકકતાપાદાતિ પરિણતજયસુમનપુપ્ફવણ્ણેન લાખારસેન રઞ્જિતચરણયુગળા. સમાસપદઞ્હેતં, ‘‘અલત્તકકતપાદા’’તિ વત્તબ્બે ગાથાસુખત્થં દીઘં કત્વા વુત્તં. અસમાસભાવે પન ‘‘તસ્સા’’તિ વચનસેસો વેદિતબ્બો. પાદુકારુય્હ વેસિકાતિ એકા રૂપૂપજીવિકા ઇત્થી યથાવુત્તવેસા સુવણ્ણપાદુકા પટિમુઞ્ચિત્વા ‘‘ઠિતા’’તિ વચનસેસો.

પાદુકા ઓરુહિત્વાનાતિ પાદુકાહિ ઓતરિત્વા, સુવણ્ણપાદુકાયો ઓમુઞ્ચિત્વાતિ અત્થો. પઞ્જલીકતાતિ પગ્ગહિતઅઞ્જલિકા સા વેસી મં. સામં વા વચનપરમ્પરં વિના સયમેવ અભાસથ. સણ્હેનાતિ મટ્ઠેન. મુદુનાતિ મધુરેન. ‘‘વચનેના’’તિ અવુત્તમ્પિ વુત્તમેવ હોતિ, અભાસથાતિ, વુત્તત્તા.

યુવાસિ ત્વં પબ્બજિતોતિ ત્વં પબ્બજન્તો યુવા, દહરોયેવ હુત્વા પબ્બજિતોસિ, નનુ પબ્બજન્તેન સત્તમે દસકે સમ્પત્તેવ પબ્બજિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. તિટ્ઠાહિ મમ સાસનેતિ મમ વચને તિટ્ઠ.

કિં પન તન્તિ આહ ‘‘ભુઞ્જ માનુસકે કામે’’તિ કામે પરિભુઞ્જિતુકામસ્સ રૂપસમ્પત્તિ, વયસમ્પત્તિ, પરિવારસમ્પત્તિ, ભોગસમ્પત્તિ ચ ઇચ્છિતબ્બા. તત્થ ‘‘કુતો મે ભોગસમ્પત્તી’’તિ વદેય્યાતિ, આહ ‘‘અહં વિત્તં દદામિ તે’’તિ. ‘‘તયિદં વચનં કથં સદ્દહાતબ્બ’’ન્તિ મઞ્ઞેય્યાતિ તં સદ્દહાપેન્તી આહ ‘‘સચ્ચં તે પટિજાનામિ, અગ્ગિં વા તે હરામહ’’ન્તિ. ‘‘ભુઞ્જ માનુસકે કામે, અહં વિત્તં દદામિ તે’’તિ યદિદં મયા પટિઞ્ઞાતં, તં એકંસેન સચ્ચમેવ પટિજાનામિ, સચે મે ન પત્તિયાયસિ, અગ્ગિં વા તે હરામહં અગ્ગિં હરિત્વા અગ્ગિપચ્ચયં સપથં કરોમીતિ અત્થો. ઉભયત્થ કટગ્ગહોતિ અમ્હાકં ઉભિન્નં જિણ્ણકાલે પબ્બજ્જનં ઉભયત્થ જયગ્ગાહો. યં મયં યાવ દણ્ડપરાયનકાલા ભોગે ભુઞ્જામ, એવં ઇધલોકેપિ ભોગેહિ ન જીયામ, મયં પચ્છા પબ્બજિસ્સામ, એવં પરલોકેપિ ભોગેહિ ન જીયામાતિ અધિપ્પાયો. તતોતિ તં નિમિત્તં, કામેહિ નિમન્તેન્તિયા ‘‘યુવાસિ ત્વ’’ન્તિઆદિના ‘‘યદા જિણ્ણા ભવિસ્સામા’’તિઆદિના ચ તસ્સા વેસિયા વુત્તવચનહેતુ. તઞ્હિ વચનં અઙ્કુસં કત્વા થેરો સમણધમ્મં કરોન્તો સદત્થં પરિપૂરેસિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

સુન્દરસમુદ્દત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.