૧૩. સિરિમણ્ડત્થેરગાથાવણ્ણના

છન્નમતિવસ્સતીતિઆદિકા આયસ્મતો સિરિમણ્ડત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સંસુમારગિરે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા સિરિમણ્ડોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો ભેસકલાવને ભગવતિ વિહરન્તે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો સમણધમ્મં કરોન્તો એકસ્મિં ઉપોસથદિવસે પાતિમોક્ખુદ્દેસટ્ઠાને નિસિન્નો નિદાનુદ્દેસસ્સ પરિયોસાને ‘‘આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતી’’તિ (મહાવ. ૧૩૪) પાળિયા અત્થં ઉપધારેન્તો આપન્નં આપત્તિં અનાવિકત્વા પટિચ્છાદેન્તો ઉપરૂપરિ આપત્તિયો આપજ્જતિ, તેનસ્સ ન ફાસુ હોતિ, આવિકત્વા પન યથાધમ્મં પટિકરોન્તસ્સ ફાસુ હોતીતિ ઇમમત્થં મનસિ કત્વા ‘‘અહો સત્થુ સાસનં સુવિસુદ્ધ’’ન્તિ લદ્ધપ્પસાદો તથા ઉપ્પન્નં પીતિં વિક્ખમ્ભેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા પસન્નમાનસો ભિક્ખૂનં ઓવાદં દેન્તો –

૪૪૭. ‘‘છન્નમતિવસ્સતિ, વિવટં નાતિવસ્સતિ;

તસ્મા છન્નં વિવરેથ, એવં તં નાતિવસ્સતિ.

૪૪૮. ‘‘મચ્ચુનાબ્ભાહતો લોકો, જરાય પરિવારિતો;

તણ્હાસલ્લેન ઓતિણ્ણો, ઇચ્છાધૂપાયિતો સદા. (સં. નિ. ૧.૬૬);

૪૪૯. ‘‘મચ્ચુનાબ્ભાહતો લોકો, પરિક્ખિત્તો જરાય ચ;

હઞ્ઞતિ નિચ્ચમત્તાણો, પત્તદણ્ડોવ તક્કરો.

૪૫૦. ‘‘આગચ્છન્તગ્ગિખન્ધાવ, મચ્ચુ બ્યાધિ જરા તયો;

પચ્ચુગ્ગન્તું બલં નત્થિ, જવો નત્થિ પલાયિતું.

૪૫૧. ‘‘અમોઘં દિવસં કયિરા, અપ્પેન બહુકેન વા;

યં યં વિજહતે રત્તિં, તદૂનં તસ્સ જીવિતં.

૪૫૨. ‘‘ચરતો તિટ્ઠતો વાપિ, આસીનસયનસ્સ વા;

ઉપેતિ ચરિમા રત્તિ, ન તે કાલો પમજ્જિતુ’’ન્તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ છન્નન્તિ છાદિતં યથાભૂતં અવિવટં અપ્પકાસિતં દુચ્ચરિતં. અતિવસ્સતીતિ આપત્તિવસ્સઞ્ચેવ કિલેસવસ્સઞ્ચ અતિવિય વસ્સતિ. આપત્તિયા હિ છાદનં અલજ્જિભાવાદિના તાદિસોવ, છાદનેન તતો અઞ્ઞથાવ પુનપિ તથારૂપં તતો વા પાપિટ્ઠતરં આપત્તિં આપજ્જેય્યાતિ છાદનં વસ્સનસ્સ કારણં વુત્તં. વિવટન્તિ પકાસિતં અપ્પટિચ્છન્નં. નાતિવસ્સતીતિ એત્થ અતીતિ ઉપસગ્ગમત્તં, ન વસ્સતીતિ અત્થો. અવસ્સનઞ્ચેત્થ વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બં ચિત્તસન્તાનસ્સ વિસોધિતત્તા. તસ્માતિ વુત્તમેવત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ, છન્નસ્સ દુચ્ચરિતસ્સ આપત્તિવસ્સાદીનં અતિવસ્સનતો વિવટસ્સ ચ અવસ્સનતોતિ અત્થો. છન્નં વિવરેથાતિ પુથુજ્જનભાવેન છાદનાધિપ્પાયે ઉપ્પન્નેપિ તં અનનુવત્તિત્વા વિવરેથ આવિકરેય્ય, યથાધમ્મં પટિકરેય્ય. એવન્તિ વિવરણેન યથાધમ્મં પટિપત્તિયા. તન્તિ તં છન્નં દુચ્ચરિતં. નાતિવસ્સતિ આપત્તિવસ્સં કિલેસવસ્સઞ્ચ ન વસ્સતિ, સુદ્ધન્તે પુગ્ગલં પતિટ્ઠપેતીતિ અત્થો.

ઇદાનિ ‘‘એકંસેન સીઘંયેવ ચ અત્તા સોધેતબ્બો, અપ્પમાદો કાતબ્બો’’તિ તસ્સ કારણં સંવેગવત્થું દસ્સેન્તો ‘‘મચ્ચુનાબ્ભાહતો લોકો’’તિઆદિમાહ. તત્થ મચ્ચુનાબ્ભાહતો લોકોતિ અયં સબ્બોપિ સત્તલોકો ચોરો વિય ચોરઘાતકેન, સબ્બવટ્ટનિપાતિના મચ્ચુના મરણેન અભિહતો, ન તસ્સ હત્થતો મુચ્ચતિ. જરાય પરિવારિતોતિ અયં લોકો ઉપ્પાદતો ઉદ્ધં મરણૂપનયનરસાય જરાય પરિવારિતો અજ્ઝોત્થટો, જરાસઙ્ઘાતપરિમુક્કોતિ અત્થો. તણ્હાસલ્લેન ઓતિણ્ણોતિ સરીરસ્સ અન્તો નિમુગ્ગેન વિસપીતખુરપ્પેન વિય ઉપાદાનલક્ખણેન તણ્હાસઙ્ખાતેન સલ્લેન ઓતિણ્ણો હદયબ્ભન્તરે ઓગાળ્હો. તણ્હા હિ પીળાજનનતો અન્તો તુદનતો દુરુદ્ધારતો ચ ‘‘સલ્લો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇચ્છાધૂપાયિતોતિ આરમ્મણાભિપત્થનલક્ખણાય ઇચ્છાય સન્તાપિતો. તં વિસયં ઇચ્છન્તો હિ પુગ્ગલો યદિચ્છિતં વિસયં લભન્તો વા અલભન્તો વા તાય એવ અનુદહનલક્ખણાય ઇચ્છાય સન્તત્તો પરિળાહપ્પત્તો હોતિ. સદાતિ સબ્બકાલં, ઇદઞ્ચ પદં સબ્બપદેસુ યોજેતબ્બં.

પરિક્ખિત્તો જરાય ચાતિ ન કેવલં મચ્ચુના અબ્ભાહતોયેવ, અથ ખો જરાય ચ પરિક્ખિત્તો. જરાય સમવરુદ્ધો જરાપાકારપરિક્ખિત્તો, ન તં સમતિક્કમતીતિ અત્થો. હઞ્ઞતિ નિચ્ચમત્તાણોતિ અતાણો અસરણો હુત્વા નિચ્ચકાલં જરામરણેહિ હઞ્ઞતિ વિબાધીયતિ. યથા કિં? પત્તદણ્ડોવ તક્કરો યથા તક્કરો ચોરો કતાપરાધો વજ્ઝપ્પત્તો અતાણો રાજાણાય હઞ્ઞતિ, એવમયં લોકો જરામરણેહીતિ દસ્સેતિ.

આગચ્છન્તગ્ગિખન્ધાવાતિ મહાવને ડય્હમાને તં અભિભવન્તા મહન્તા અગ્ગિક્ખન્ધા વિય મચ્ચુ બ્યાધિ જરાતિ ઇમે તયો અનુદહનટ્ઠેન અગ્ગિક્ખન્ધા ઇમં સત્તલોકં અભિભવન્તા આગચ્છન્તિ, તેસં પન પટિબલો હુત્વા પચ્ચુગ્ગન્તું અભિભવિતું બલં ઉસ્સાહો નત્થિ, ઇમસ્સ લોકસ્સ, જવો નત્થિ પલાયિતું જવન્તેસુ, અજ્ઝોત્થરન્તેસુ. યત્થ તે નાભિભવન્તિ, પિટ્ઠિં દસ્સેત્વા તતો પલાયિતુમ્પિ ઇમસ્સ લોકસ્સ જઙ્ઘાજવો નત્થિ, એવં અત્તના અસમત્થો માયાદીહિ ઉપાયેહિ અપ્પટિકારે તિવિધે બલવતિ પચ્ચામિત્તે નિચ્ચુપટ્ઠિતે કિં કાતબ્બન્તિ ચે? અમોઘં દિવસં કયિરા, અપ્પેન બહુકેન વાતિ અપ્પેન અન્તમસો ગદ્દૂહનમત્તમ્પિ કાલં પવત્તિતેન બહુકેન વા સકલં અહોરત્તં પવત્તિતેન વિપસ્સનામનસિકારેન અમોઘં અવઞ્ઝં દિવસં કરેય્ય, યસ્મા યં યં વિજહતે રત્તિં, તદૂનં તસ્સ જીવિતં અયં સત્તો યં યં રત્તિં વિજહતિ નાસેતિ ખેપેતિ, તદૂનં તેન ઊનં તસ્સ સત્તસ્સ જીવિતં હોતિ. એતેન રત્તિક્ખયો નામ જીવિતક્ખયો તસ્સ અનિવત્તનતોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ –

‘‘યમેકરત્તિં પઠમં, ગબ્ભે વસતિ માણવો;

અબ્ભુટ્ઠિતોવ સો યાતિ, સ ગચ્છં ન નિવત્તતી’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૩૬૩);

ન કેવલં રત્તિવસેનેવ, અથ ખો ઇરિયાપથવસેનાપિ જીવિતક્ખયો ઉપધારેતબ્બોતિ આહ ‘‘ચરતો’’તિઆદિ. ચરતોતિ ગચ્છન્તસ્સ. તિટ્ઠતોતિ ઠિતં કપ્પેન્તસ્સ. આસીનસયનસ્સ વાતિ આસીનસ્સ સયનસ્સ વા, નિસિન્નસ્સ નિપજ્જન્તસ્સ વાતિ અત્થો. ‘‘આસીદન’’ન્તિપિ પઠન્તિ, તત્થ સામિઅત્થે ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં. ઉપેતિ ચરિમા રત્તીતિ ચરિમકચિત્તસહિતા રત્તિ ઉપગચ્છતિ, રત્તિગ્ગહણઞ્ચેત્થ દેસનાસીસમત્તં. ગમનાદીસુ યેન કેનચિ ઇરિયાપથેન સમઙ્ગીભૂતસ્સ ચરિમકાલોયેવ, તેનેવસ્સ ઇરિયાપથક્ખણા જીવિતં ખેપેત્વા એવ ગચ્છન્તિ, તસ્મા ન તે કાલો પમજ્જિતું નાયં તુય્હં પમાદં આપજ્જિતું કાલો ‘‘ઇમસ્મિં નામ કાલે મરણં ન હોતી’’તિ અવિદિતત્તા. વુત્તં હિ –

‘‘અનિમિત્તમનઞ્ઞાતં, મચ્ચાનં ઇધ જીવિતં;

કસિરઞ્ચ પરિત્તઞ્ચ, તઞ્ચ દુક્ખેન સંયુત’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૫૭૯);

તસ્મા એવં અત્તાનં ઓવદિત્વા અપ્પમત્તેન તીસુ સિક્ખાસુ અનુયોગો કાતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

સિરિમણ્ડત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.