૮. વક્કલિત્થેરગાથાવણ્ણના

વાતરોગાભિનીતોતિઆદિકા આયસ્મતો વક્કલિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ સન્તિકં ગચ્છન્તેહિ ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું સદ્ધાધિમુત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સયમ્પિ તં ઠાનં પત્થેન્તો સત્તાહં મહાદાનં દત્વા પણિધાનં અકાસિ. સત્થા તસ્સ અનન્તરાયતં દિસ્વા બ્યાકરિ.

સોપિ યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં સત્થુ કાલે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ, વક્કલીતિસ્સ નામં અકંસુ. સો વુદ્ધિપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા બ્રાહ્મણસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો સત્થારં દિસ્વા રૂપકાયસ્સ સમ્પત્તિદસ્સનેન અતિત્તો સત્થારા સદ્ધિંયેવ વિચરતિ. ‘‘અગારમજ્ઝે વસન્તો નિચ્ચકાલં સત્થારં દટ્ઠું ન લભિસ્સામી’’તિ સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ઠપેત્વા ભોજનવેલં સરીરકિચ્ચકાલઞ્ચ સેસકાલે યત્થ ઠિતેન સક્કા દસબલં પસ્સિતું, તત્થ ઠિતો અઞ્ઞં કિચ્ચં પહાય ભગવન્તં ઓલોકેન્તોવ વિહરતિ. સત્થા તસ્સ ઞાણપરિપાકં આગમેન્તો બહુકાલં તસ્મિં રૂપદસ્સનેનેવ વિચરન્તે કિઞ્ચિ અવત્વા પુનેકદિવસં ‘‘કિં તે, વક્કલિ, ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન? યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતિ. યો મં પસ્સતિ, સો ધમ્મં પસ્સતિ. ધમ્મઞ્હિ, વક્કલિ, પસ્સન્તો મં પસ્સતિ, મં પસ્સન્તો ધમ્મં પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૭) આહ.

સત્થરિ એવં વદન્તેપિ થેરો સત્થુ દસ્સનં પહાય અઞ્ઞત્થ ગન્તું ન સક્કોતિ. તતો સત્થા ‘‘નાયં ભિક્ખુ સંવેગં અલભિત્વા બુજ્ઝિસ્સતી’’તિ વસ્સૂપનાયિકદિવસે ‘‘અપેહિ, વક્કલી’’તિ થેરં પણામેસિ. સો સત્થારા પણામિતો સમ્મુખે ઠાતું અસક્કોન્તો ‘‘કિં મય્હં જીવિતેન, યોહં સત્થારં દટ્ઠું ન લભામી’’તિ ગિજ્ઝકૂટપબ્બતે પપાતટ્ઠાનં અભિરુહિ. સત્થા તસ્સ તં પવત્તિં ઞત્વા ‘‘અયં ભિક્ખુ મમ સન્તિકા અસ્સાસં અલભન્તો મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયં નાસેય્યા’’તિ અત્તાનં દસ્સેતું ઓભાસં વિસ્સજ્જેન્તો –

‘‘પામોજ્જબહુલો ભિક્ખુ, પસન્નો બુદ્ધસાસને;

અધિગચ્છે પદં સન્તં, સઙ્ખારૂપસમં સુખ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૮૧) –

ગાથં વત્વા ‘‘એહિ, વક્કલી’’તિ હત્થં પસારેસિ. થેરો ‘‘દસબલો મે દિટ્ઠો, ‘એહી’તિ અવ્હાનમ્પિ લદ્ધ’’ન્તિ બલવપીતિસોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘કુતો આગચ્છામી’’તિ અત્તનો ગમનભાવં અજાનિત્વા સત્થુ સમ્મુખે આકાસે પક્ખન્દન્તો પઠમપાદેન પબ્બતે ઠિતોયેવ સત્થારા વુત્તગાથં આવજ્જેન્તો આકાસેયેવ પીતિં વિક્ખમ્ભેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણીતિ અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયં (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૦૮) ધમ્મપદવણ્ણનાયઞ્ચ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૧) આગતં.

ઇધ પન એવં વદન્તિ – ‘‘કિં તે, વક્કલી’’તિઆદિના સત્થારા ઓવદિતો ગિજ્ઝકૂટે વિહરન્તો વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ, તસ્સ સદ્ધાય બલવભાવતો એવ વિપસ્સના વીથિં ન ઓતરતિ, ભગવા તં ઞત્વા કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા અદાસિ. પુન વિપસ્સનં મત્થકં પાપેતું નાસક્ખિયેવ, અથસ્સ આહારવેકલ્લેન વાતાબાધો ઉપ્પજ્જિ, તં વાતાબાધેન પીળિયમાનં ઞત્વા ભગવા તત્થ ગન્ત્વા પુચ્છન્તો –

૩૫૦. ‘‘વાતરોગાભિનીતો ત્વં, વિહરં કાનને વને;

પવિદ્ધગોચરે લૂખે, કથં ભિક્ખુ કરિસ્સસી’’તિ. –

આહ. તં સુત્વા થેરો –

૩૫૧. ‘‘પીતિસુખેન વિપુલેન, ફરમાનો સમુસ્સયં;

લૂખમ્પિ અભિસમ્ભોન્તો, વિહરિસ્સામિ કાનને.

૩૫૨. ‘‘ભાવેન્તો સતિપટ્ઠાને, ઇન્દ્રિયાનિ બલાનિ ચ;

બોજ્ઝઙ્ગાનિ ચ ભાવેન્તો, વિહરિસ્સામિ કાનને.

૩૫૩. ‘‘આરદ્ધવીરિયે પહિતત્તે, નિચ્ચં દળ્હપરક્કમે;

સમગ્ગે સહિતે દિસ્વા, વિહરિસ્સામિ કાનને.

૩૫૪. ‘‘અનુસ્સરન્તો સમ્બુદ્ધં, અગ્ગં દન્તં સમાહિતં;

અતન્દિતો રત્તિન્દિવં, વિહરિસ્સામિ કાનને’’તિ. –

ચતસ્સો ગાથા અભાસિ.

તત્થ વાતરોગાભિનીતોતિ વાતાબાધેન અસેરિભાવં ઉપનીતો, વાતબ્યાધિના અભિભૂતો. ત્વન્તિ થેરં આલપતિ. વિહરન્તિ તેન ઇરિયાપથવિહારેન વિહરન્તો. કાનને વનેતિ કાનનભૂતે વને, મહાઅરઞ્ઞેતિ અત્થો. પવિદ્ધગોચરેતિ વિસ્સટ્ઠગોચરે દુલ્લભપચ્ચયે. વાતરોગસ્સ સપ્પાયાનં સપ્પિઆદિભેસજ્જાનં અભાવેન ફરુસભૂમિભાગતાય ચ લૂખે લૂખટ્ઠાને. કથં ભિક્ખુ કરિસ્સસીતિ ભિક્ખુ ત્વં કથં વિહરિસ્સસીતિ ભગવા પુચ્છિ.

તં સુત્વા થેરો નિરામિસપીતિસોમનસ્સાદિના અત્તનો સુખવિહારં પકાસેન્તો ‘‘પીતિસુખેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ પીતિસુખેનાતિ ઉબ્બેગલક્ખણાય ફરણલક્ખણાય ચ પીતિયા તંસમ્પયુત્તસુખેન ચ. તેનાહ ‘‘વિપુલેના’’તિ ઉળારેનાતિ અત્થો. ફરમાનો સમુસ્સયન્તિ યથાવુત્તપીતિસુખસમુટ્ઠિતેહિ પણીતેહિ રૂપેહિ સકલં કાયં ફરાપેન્તો નિરન્તરં ફુટં કરોન્તો. લૂખમ્પિ અભિસમ્ભોન્તોતિ અરઞ્ઞાવાસજનિતં સલ્લેખવુત્તિહેતુકં દુસ્સહમ્પિ પચ્ચયલૂખં અભિભવન્તો અધિવાસેન્તો. વિહરિસ્સામિ કાનનેતિ ઝાનસુખેન વિપસ્સનાસુખેન ચ અરઞ્ઞાયતને વિહરિસ્સામીતિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેસિ’’ન્તિ (પારા. ૧૧).

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ ચ. (ધ. પ. ૩૭૪);

ભાવેન્તો સતિપટ્ઠાનેતિ મગ્ગપરિયાપન્ને કાયાનુપસ્સનાદિકે ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ઉપ્પાદેન્તો વડ્ઢેન્તો ચ. ઇન્દ્રિયાનીતિ મગ્ગપરિયાપન્નાનિ એવ સદ્ધાદીનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. બલાનીતિ તથા સદ્ધાદીનિ પઞ્ચ બલાનિ. બોજ્ઝઙ્ગાનીતિ તથા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાનિ. ચ-સદ્દેન સમ્મપ્પધાનઇદ્ધિપાદમગ્ગઙ્ગાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. તદવિનાભાવતો હિ તગ્ગહણેનેવ તેસં ગહણં હોતિ. વિહરિસ્સામીતિ યથાવુત્તે બોધિપક્ખિયધમ્મે ભાવેન્તો મગ્ગસુખેન તદધિગમસિદ્ધેન ફલસુખેન નિબ્બાનસુખેન ચ વિહરિસ્સામિ.

આરદ્ધવીરિયેતિ ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવસેન પગ્ગહિતવીરિયે. પહિતત્તેતિ નિબ્બાનં પતિપેસિતચિત્તે. નિચ્ચં દળ્હપરક્કમેતિ સબ્બકાલં અસિથિલવીરિયે. અવિવાદવસેન કાયસામગ્ગિદાનવસેન ચ સમગ્ગે. દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સહિતે સબ્રહ્મચારી દિસ્વા. એતેન કલ્યાણમિત્તસમ્પત્તિં દસ્સેતિ.

અનુસ્સરન્તો સમ્બુદ્ધન્તિ સમ્મા સામં સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધં સબ્બસત્તુત્તમતાય, અગ્ગં ઉત્તમેન દમથેન દન્તં, અનુત્તરસમાધિના સમાહિતં અતન્દિતો અનલસો હુત્વા, રત્તિન્દિવં સબ્બકાલં ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહ’’ન્તિઆદિના અનુસ્સરન્તો વિહરિસ્સામિ. એતેન બુદ્ધાનુસ્સતિભાવનાય યુત્તાકારદસ્સનેન સબ્બત્થ કમ્મટ્ઠાનાનુયોગમાહ, પુરિમેન પારિહારિયકમ્મટ્ઠાનાનુયોગં.

એવં પન વત્વા થેરો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૪.૨૮-૬૫) –

‘‘ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ નાયકો;

અનોમનામો અમિતો, નામેન પદુમુત્તરો.

‘‘પદુમાકારવદનો, પદુમામલસુચ્છવી;

લોકેનાનુપલિત્તોવ, તોયેન પદુમં યથા.

‘‘વીરો પદુમપત્તક્ખો, કન્તો ચ પદુમં યથા;

પદુમુત્તરગન્ધોવ, તસ્મા સો પદુમુત્તરો.

‘‘લોકજેટ્ઠો ચ નિમ્માનો, અન્ધાનં નયનૂપમો;

સન્તવેસો ગુણનિધિ, કરુણામતિસાગરો.

‘‘સ કદાચિ મહાવીરો, બ્રહ્માસુરસુરચ્ચિતો;

સદેવમનુજાકિણ્ણે, જનમજ્ઝે જિનુત્તમો.

‘‘વદનેન સુગન્ધેન, મધુરેન રુતેન ચ;

રઞ્જયં પરિસં સબ્બં, સન્થવી સાવકં સકં.

‘‘સદ્ધાધિમુત્તો સુમતિ, મમ દસ્સનલાલસો;

નત્થિ એતાદિસો અઞ્ઞો, યથાયં ભિક્ખુ વક્કલિ.

‘‘તદાહં હંસવતિયં, નગરે બ્રાહ્મણત્રજો;

હુત્વા સુત્વા ચ તં વાક્યં, તં ઠાનમભિરોચયિં.

‘‘સસાવકં તં વિમલં, નિમન્તેત્વા તથાગતં;

સત્તાહં ભોજયિત્વાન, દુસ્સેહચ્છાદયિં તદા.

‘‘નિપચ્ચ સિરસા તસ્સ, અનન્તગુણસાગરે;

નિમુગ્ગો પીતિસમ્પુણ્ણો, ઇદં વચનમબ્રવિં.

‘‘યો સો તયા સન્થવિતો, ઇતો સત્તમકે મુનિ;

ભિક્ખુ સદ્ધાવતં અગ્ગો, તાદિસો હોમહં મુને.

‘‘એવં વુત્તે મહાવીરો, અનાવરણદસ્સનો;

ઇમં વાક્યં ઉદીરેસિ, પરિસાય મહામુનિ.

‘‘પસ્સથેતં માણવકં, પીતમટ્ઠનિવાસનં;

હેમયઞ્ઞોપચિતઙ્ગં, જનનેત્તમનોહરં.

‘‘એસો અનાગતદ્ધાને, ગોતમસ્સ મહેસિનો;

અગ્ગો સદ્ધાધિમુત્તાનં, સાવકોયં ભવિસ્સતિ.

‘‘દેવભૂતો મનુસ્સો વા, સબ્બસન્તાપવજ્જિતો;

સબ્બભોગપરિબ્યૂળ્હો, સુખિતો સંસરિસ્સતિ.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

વક્કલિ નામ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘તેન કમ્મવિસેસેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘સબ્બત્થ સુખિતો હુત્વા, સંસરન્તો ભવાભવે;

સાવત્થિયં પુરે જાતો, કુલે અઞ્ઞતરે અહં.

‘‘નોનીતસુખુમાલં મં, જાતપલ્લવકોમલં;

મન્દં ઉત્તાનસયનં, પિસાચભયતજ્જિતા.

‘‘પાદમૂલે મહેસિસ્સ, સાયેસું દીનમાનસા;

ઇમં દદામ તે નાથ, સરણં હોહિ નાયક.

‘‘તદા પટિગ્ગહિ સો મં, ભીતાનં સરણો મુનિ;

જાલિના ચક્કઙ્કિતેન, મુદુકોમલપાણિના.

‘‘તદા પભુતિ તેનાહં, અરક્ખેય્યેન રક્ખિતો;

સબ્બવેરવિનિમુત્તો, સુખેન પરિવુદ્ધિતો.

‘‘સુગતેન વિના ભૂતો, ઉક્કણ્ઠામિ મુહુત્તકં;

જાતિયા સત્તવસ્સોહં, પબ્બજિં અનગારિયં.

‘‘સબ્બપારમિસમ્ભૂતં, નીલક્ખિનયનં વરં;

રૂપં સબ્બસુભાકિણ્ણં, અતિત્તો વિહરામહં.

‘‘બુદ્ધરૂપરતિં ઞત્વા, તદા ઓવદિ મં જિનો;

અલં વક્કલિ કિં રૂપે, રમસે બાલનન્દિતે.

‘‘યો હિ પસ્સતિ સદ્ધમ્મં, સો મં પસ્સતિ પણ્ડિતો;

અપસ્સમાનો સદ્ધમ્મં, મં પસ્સમ્પિ ન પસ્સતિ.

‘‘અનન્તાદીનવો કાયો, વિસરુક્ખસમૂપમો;

આવાસો સબ્બરોગાનં, પુઞ્જો દુક્ખસ્સ કેવલો.

‘‘નિબ્બિન્દિય તતો રૂપે, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

પસ્સ ઉપક્કિલેસાનં, સુખેનન્તં ગમિસ્સસિ.

‘‘એવં તેનાનુસિટ્ઠોહં, નાયકેન હિતેસિના;

ગિજ્ઝકૂટં સમારુય્હ, ઝાયામિ ગિરિકન્દરે.

‘‘ઠિતો પબ્બતપાદમ્હિ, અસ્સાસયિ મહામુનિ;

વક્કલીતિ જિનો વાચં, તં સુત્વા મુદિતો અહં.

‘‘પક્ખન્દિં સેલપબ્ભારે, અનેકસતપોરિસે;

તદા બુદ્ધાનુભાવેન, સુખેનેવ મહિં ગતો.

‘‘પુનોપિ ધમ્મં દેસેતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

તમહં ધમ્મમઞ્ઞાય, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘સુમહાપરિસમજ્ઝે, તદા મં ચરણન્તગો;

અગ્ગં સદ્ધાધિમુત્તાનં, પઞ્ઞપેસિ મહામતિ.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તોપિ થેરો ઇમા એવ ગાથા અભાસિ. અથ નં સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘમજ્ઝે નિસિન્નો સદ્ધાધિમુત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

વક્કલિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.