૩. ઉપવાણત્થેરગાથાવણ્ણના

અરહં સુગતોતિ આયસ્મતો ઉપવાણત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે દલિદ્દકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો ભગવતિ પરિનિબ્બુતે તસ્સ ધાતું ગહેત્વા મનુસ્સદેવનાગગરુળકુમ્ભણ્ડયક્ખગન્ધબ્બેહિ સત્તરતનમયે સત્તયોજનિકે થૂપે કતે તત્થ સુધોતં અત્તનો ઉત્તરાસઙ્ગં વેળગ્ગે આબન્ધિત્વા ધજં કત્વા પૂજં અકાસિ. તં ગહેત્વા અભિસમ્મતકો નામ યક્ખસેનાપતિ દેવેહિ ચેતિયપૂજારક્ખણત્થં ઠપિતો અદિસ્સમાનકાયો આકાસે ધારેન્તો ચેતિયં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં અકાસિ. સો તં દિસ્વા ભિય્યોસોમત્તાય પસન્નમાનસો અહોસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા ઉપવાણોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો જેતવનપટિગ્ગહણે બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો અરહત્તં પત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૬.૧૨૨-૧૭૮) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

જલિત્વા અગ્ગિક્ખન્ધોવ, સમ્બુદ્ધો પરિનિબ્બુતો.

‘‘મહાજના સમાગમ્મ, પૂજયિત્વા તથાગતં;

ચિત્તં કત્વાન સુગતં, સરીરં અભિરોપયું.

‘‘સરીરકિચ્ચં કત્વાન, ધાતું તત્થ સમાનયું;

સદેવમનુસ્સા સબ્બે, બુદ્ધથૂપં અકંસુ તે.

‘‘પઠમા કઞ્ચનમયા, દુતિયા ચ મણિમયા;

તતિયા રૂપિયમયા, ચતુત્થી ફલિકામયા.

‘‘તત્થ પઞ્ચમિકા ચેવ, લોહિતઙ્કમયા અહુ;

છટ્ઠા મસારગલ્લસ્સ, સબ્બં રતનમયૂપરિ.

‘‘જઙ્ઘા મણિમયા આસિ, વેદિકા રતનામયા;

સબ્બસોણ્ણમયો થૂપો, ઉદ્ધં યોજનમુગ્ગતો.

‘‘દેવા તત્થ સમાગન્ત્વા, એકતો મન્તયું તદા;

મયમ્પિ થૂપં કસ્સામ, લોકનાથસ્સ તાદિનો.

‘‘ધાતુ આવેણિકા નત્થિ, સરીરં એકપિણ્ડિતં;

ઇમમ્હિ બુદ્ધથૂપમ્હિ, કસ્સામ કઞ્ચુકં મયં.

‘‘દેવા સત્તહિ રત્નેહિ, અઞ્ઞં વડ્ઢેસું યોજનં;

થૂપો દ્વિયોજનુબ્બેધો, તિમિરં બ્યપહન્તિ સો.

‘‘નાગા તત્થ સમાગન્ત્વા, એકતો મન્તયું તદા;

મનુસ્સા ચેવ દેવા ચ, બુદ્ધથૂપં અકંસુ તે.

‘‘મા નો પમત્તા અસ્સુમ્હ, અપ્પમત્તા સદેવકા;

મયમ્પિ થૂપં કસ્સામ, લોકનાથસ્સ તાદિનો.

‘‘ઇન્દનીલં મહાનીલં, અથો જોતિરસં મણિં;

એકતો સન્નિપાતેત્વા, બુદ્ધથૂપં અછાદયું.

‘‘સબ્બં મણિમયં આસિ, યાવતા બુદ્ધચેતિયં;

તિયોજનસમુબ્બેધં, આલોકકરણં તદા.

‘‘ગરુળા ચ સમાગન્ત્વા, એકતો મન્તયું તદા;

મનુસ્સા દેવનાગા ચ, બુદ્ધપૂજં અકંસુ તે.

‘‘મા નો પમત્તા અસ્સુમ્હ, અપ્પમત્તા સદેવકા;

મયમ્પિ થૂપં કસ્સામ, લોકનાથસ્સ તાદિનો.

‘‘સબ્બં મણિમયં થૂપં, અકરું તે ચ કઞ્ચુકં;

યોજનં તેપિ વડ્ઢેસું, આયતં બુદ્ધચેતિયં.

‘‘ચતુયોજનમુબ્બેધો, બુદ્ધથૂપો વિરોચતિ;

ઓભાસેતિ દિસા સબ્બા, સતરંસીવ ઉગ્ગતો.

‘‘કુમ્ભણ્ડા ચ સમાગન્ત્વા, એકતો મન્તયું તદા;

મનુસ્સા ચેવ દેવા ચ, નાગા ચ ગરુળા તથા.

‘‘પચ્ચેકં બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ, અકંસુ થૂપમુત્તમં;

મા નો પમત્તા અસ્સુમ્હ, અપ્પમત્તા સદેવકા.

‘‘મયમ્પિ થૂપં કસ્સામ, લોકનાથસ્સ તાદિનો;

રતનેહિ છાદેસ્સામ, આયતં બુદ્ધચેતિયં.

‘‘યોજનં તેપિ વડ્ઢેસું, આયતં બુદ્ધચેતિયં;

પઞ્ચયોજનમુબ્બેધો, થૂપો ઓભાસતે તદા.

‘‘યક્ખા તત્થ સમાગન્ત્વા, એકતો મન્તયું તદા;

મનુસ્સા દેવનાગા ચ, ગરુળા ચ કુમ્ભણ્ડકા.

‘‘પચ્ચેકં બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ, અકંસુ થૂપમુત્તમં;

મા નો પમત્તા અસ્સુમ્હ, અપ્પમત્તા સદેવકા.

‘‘મયમ્પિ થૂપં કસ્સામ, લોકનાથસ્સ તાદિનો;

ફલિકા છાદયિસ્સામ, આયતં બુદ્ધચેતિયં.

‘‘યોજનં તેપિ વડ્ઢેસું, આયતં બુદ્ધચેતિયં;

છયોજનિકમુબ્બેધો, થૂપો ઓભાસતે તદા.

‘‘ગન્ધબ્બા ચ સમાગન્ત્વા, એકતો મન્તયું તદા;

મનુજા દેવતા નાગા, કુમ્ભણ્ડા ગરુળા તથા.

‘‘સબ્બે અકંસુ બુદ્ધથૂપં, મયમેત્થ અકારકા;

મયમ્પિ થૂપં કસ્સામ, લોકનાથસ્સ તાદિનો.

‘‘વેદિયો સત્ત કત્વાન, ધજં છત્તં અકંસુ તે;

સબ્બસોણ્ણમયં થૂપં, ગન્ધબ્બા કારયું તદા.

‘‘સત્તયોજનમુબ્બેધો, થૂપો ઓભાસતે તદા;

રત્તિન્દિવા ન ઞાયન્તિ, આલોકો હોતિ સબ્બદા.

‘‘અભિભોન્તિ ન તસ્સાભા, ચન્દસૂરા સતારકા;

સમન્તા યોજનસતે, પદીપોપિ ન પજ્જલિ.

‘‘તેન કાલેન યે કેચિ, થૂપં પૂજેન્તિ માનુસા;

ન તે થૂપં આરુહન્તિ, અમ્બરે ઉક્ખિપન્તિ તે.

‘‘દેવેહિ ઠપિતો યક્ખો, અભિસમ્મતનામકો;

ધજં વા પુપ્ફદામં વા, અભિરોપેતિ ઉત્તરિં.

‘‘ન તે પસ્સન્તિ તં યક્ખં, દામં પસ્સન્તિ ગચ્છતો;

એવં પસ્સિત્વા ગચ્છન્તા, સબ્બે ગચ્છન્તિ સુગ્ગતિં.

‘‘વિરુદ્ધા યે પાવચને, પસન્ના યે ચ સાસને;

પાટિહીરં દટ્ઠુકામા, થૂપં પૂજેન્તિ માનુસા.

‘‘નગરે હંસવતિયા, અહોસિં ભતકો તદા;

આમોદિતં જનં દિસ્વા, એવં ચિન્તેસહં તદા.

‘‘ઉળારો ભગવા નેસો, યસ્સ ધાતુઘરે દિસં;

ઇમા ચ જનતા તુટ્ઠા, કારં કુબ્બં ન તપ્પરે.

‘‘અહમ્પિ કારં કસ્સામિ, લોકનાથસ્સ તાદિનો;

તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ભવિસ્સામિ અનાગતે.

‘‘સુધોતં રજકેનાહં, ઉત્તરેય્યં પટં મમ;

વેળગ્ગે આલગ્ગેત્વાન, ધજં ઉક્ખિપિમમ્બરે.

‘‘અભિસમ્મતકો ગય્હ, અમ્બરે હાસિ મે ધજં;

વાતેરિતં ધજં દિસ્વા, ભિય્યો હાસં જનેસહં.

‘‘તત્થ ચિત્તં પસાદેત્વા, સમણં ઉપસઙ્કમિં;

તં ભિક્ખું અભિવાદેત્વા, વિપાકં પુચ્છહં ધજે.

‘‘સો મે કથેસિ આનન્દી, પીતિસઞ્જનનં મમ;

તસ્સ ધજસ્સ વિપાકં, અનુભોસ્સસિ સબ્બદા.

‘‘હત્થિઅસ્સરથાપત્તી, સેના ચ ચતુરઙ્ગિની;

પરિવારેસ્સન્તિ તં નિચ્ચં, ધજદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘સટ્ઠિતૂરિયસહસ્સાનિ, ભેરિયો સમલઙ્કતા;

પરિવારેસ્સન્તિ તં નિચ્ચં, ધજદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘છળસીતિ સહસ્સાનિ, નારિયો સમલઙ્કતા;

વિચિત્તવત્થાભરણા, આમુક્કમણિકુણ્ડલા.

‘‘અળારપમ્હા હસુલા, સુસઞ્ઞા તનુમજ્ઝિમા;

પરિવારેસ્સન્તિ તં નિચ્ચં, ધજદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘તિંસકપ્પસહસ્સાનિ, દેવલોકે રમિસ્સસિ;

અસીતિક્ખત્તું દેવિન્દો, દેવરજ્જં કરિસ્સસિ.

‘‘સહસ્સક્ખત્તું રાજા ચ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ;

પદેસરજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં.

‘‘કપ્પસતસહસ્સમ્હિ, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘દેવલોકા ચવિત્વાન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

પુઞ્ઞકમ્મેન સઞ્ઞુત્તો, બ્રહ્મબન્ધુ ભવિસ્સસિ.

‘‘અસીતિકોટિં છડ્ડેત્વા, દાસે કમ્મકરે બહૂ;

ગોતમસ્સ ભગવતો, સાસને પબ્બજિસ્સસિ.

‘‘આરાધયિત્વા સમ્બુદ્ધં, ગોતમં સક્યપુઙ્ગવં;

ઉપવાણોતિ નામેન, હેસ્સસિ સત્થુ સાવકો.

‘‘સતસહસ્સે કતં કમ્મં, ફલં દસ્સેસિ મે ઇધ;

સુમુત્તો સરવેગોવ, કિલેસે ઝાપયિં મમ.

‘‘ચક્કવત્તિસ્સ સન્તસ્સ, ચાતુદ્દીપિસ્સરસ્સ મે;

તીણિ યોજનાનિ સામન્તા, ઉસ્સીયન્તિ ધજા સદા.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ધજદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અથાયસ્મા ઉપવાણો ભગવતો ઉપટ્ઠાકો અહોસિ. તેન ચ સમયેન ભગવતો વાતાબાધો ઉપ્પજ્જિ. થેરસ્સ ચ ગિહિસહાયો દેવહિતો નામ બ્રાહ્મણો સાવત્થિયં પટિવસતિ. સો થેરં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ પવેદેસિ. અથાયસ્મા ઉપવાણો નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નિવેસનં ઉપગચ્છિ. બ્રાહ્મણો ‘‘કેનચિ અઞ્ઞેન પયોજનેન થેરો આગતો’’તિ ઞત્વા, ‘‘વદેય્યાથ, ભન્તે, કેનત્થો’’તિ આહ. થેરો તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પયોજનં આચિક્ખન્તો –

૧૮૫. ‘‘અરહં સુગતો લોકે, વાતેહાબાધિકો મુનિ;

સચે ઉણ્હોદકં અત્થિ, મુનિનો દેહિ બ્રાહ્મણ.

૧૮૬. ‘‘પૂજિતો પૂજનેય્યાનં, સક્કરેય્યાન સક્કતો;

અપચિતોપચેય્યાનં, તસ્સ ઇચ્છામિ હાતવે’’તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તસ્સત્થો – યો ઇમસ્મિં લોકે પૂજનેય્યાનં પૂજેતબ્બેહિ સક્કાદીહિ દેવેહિ મહાબ્રહ્માદીહિ ચ બ્રહ્મેહિ પૂજિતો, સક્કરેય્યાનં સક્કાતબ્બેહિ બિમ્બિસારકોસલરાજાદીહિ સક્કતો, અપચેય્યાનં અપચાયિતબ્બેહિ મહેસીહિ ખીણાસવેહિ અપચિતો, કિલેસેહિ આરકત્તાદિના અરહં, સોભનગમનાદિના સુગતો સબ્બઞ્ઞૂ મુનિ મય્હં સત્થા દેવદેવો સક્કાનં અતિસક્કો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા, સો દાનિ વાતેહિ વાતહેતુ વાતક્ખોભનિમિત્તં આબાધિકો જાતો. સચે, બ્રાહ્મણ, ઉણ્હોદકં અત્થિ, તસ્સ વાતાબાધવૂપસમનત્થં તં હાતવે ઉપનેતું ઇચ્છામીતિ. તં સુત્વા બ્રાહ્મણો ઉણ્હોદકં તદનુરૂપં વાતારહઞ્ચ ભેસજ્જં ભગવતો ઉપનામેસિ. તેન ચ સત્થુ રોગો વૂપસમિ. તસ્સ ભગવા અનુમોદનં અકાસીતિ.

ઉપવાણત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.