૧. મિગસિરત્થેરગાથાવણ્ણના

યતો અહં પબ્બજિતોતિ આયસ્મતો મિગસિરત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નચિત્તો કુસટ્ઠકં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કોસલરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે પટિસન્ધિં ગહેત્વા મિગસિરનક્ખત્તેન જાતત્તા મિગસિરોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો બ્રાહ્મણાનં વિજ્જાસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો છવસીસમન્તં નામ સિક્ખિ, યં પરિજપ્પેત્વા તિવસ્સમત્થકે મતાનમ્પિ સીસં નખેન આકોટેત્વા ‘‘અયં સત્તો અસુકટ્ઠાને નિબ્બત્તો’’તિ જાનાતિ.

સો ઘરાવાસં અનિચ્છન્તો પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તં વિજ્જં નિસ્સાય લોકેન સક્કતો ગરુકતો લાભી હુત્વા વિચરન્તો સાવત્થિં ઉપગતો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા અત્તનો આનુભાવં પકાસેન્તો – ‘‘અહં, ભો ગોતમ, મતાનં નિબ્બત્તટ્ઠાનં જાનામી’’તિ વત્વા, ‘‘કથં પન ત્વં જાનાસી’’તિ વુત્તે, ‘‘છવસીસાનિ આહરાપેત્વા મન્તં પરિજપ્પેત્વા નખેન સીસં આકોટેન્તો નિરયાદિકં તેહિ તેહિ નિબ્બત્તટ્ઠાનં જાનામી’’તિ કથેસિ. અથસ્સ ભગવા પરિનિબ્બુતસ્સ ભિક્ખુનો સીસકપાલં આહરાપેત્વા, ‘‘કથેહિ તાવ તસ્સ ગતિં, યસ્સિદં સીસકપાલ’’ન્તિ આહ. સો તં કપાલં મન્તં પરિજપ્પેત્વા નખેન આકોટેત્વા નેવ અન્તં ન કોટિં પસ્સતિ. અથ સત્થારા, ‘‘ન સક્કોસિ પરિબ્બાજકા’’તિ વુત્તે, ‘‘ઉપપરિક્ખિસ્સામિ તાવા’’તિ વત્વા પુનપ્પુનં પરિવત્તેન્તોપિ ન પસ્સતેવ. બાહિરકમન્તેન હિ ખીણાસવસ્સ ગતિં કથં જાનિસ્સતિ, અથસ્સ મત્થકતો કચ્છેહિ ચ સેદો મુચ્ચિ. સો લજ્જિત્વા તુણ્હીભૂતો અટ્ઠાસિ. સત્થા ‘‘કિલમસિ પરિબ્બાજકા’’તિ આહ. સો ‘‘આમ, કિલમામિ, ન ઇમસ્સ ગતિં જાનામિ, તુમ્હે પન જાનાથા’’તિ. ‘‘અહં એતં જાનામિ, ઇતો ઉત્તરિતરમ્પિ જાનામી’’તિ વત્વા ‘‘નિબ્બાનં ગતો સો’’તિ આહ. પરિબ્બાજકો ‘‘ઇમં વિજ્જં મય્હં દેથા’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ પબ્બજા’’તિ વત્વા તં પબ્બાજેત્વા પઠમં સમથકમ્મટ્ઠાને નિયોજેત્વા ઝાનાભિઞ્ઞાસુ પતિટ્ઠિતસ્સ વિપસ્સનાય કમ્મં ઉપદિસિ. સો વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૮.૫૬-૬૦) –

‘‘કસ્સપસ્સ ભગવતો, બ્રાહ્મણસ્સ વુસીમતો;

પસન્નચિત્તો સુમનો, કુસટ્ઠકમદાસહં.

‘‘ઇમસ્મિંયેવ કપ્પસ્મિં, કુસટ્ઠકમદાસહં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, કુસટ્ઠકસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૧૮૧. ‘‘યતો અહં પબ્બજિતો, સમ્માસમ્બુદ્ધસાસને;

વિમુચ્ચમાનો ઉગ્ગચ્છિં, કામધાતું ઉપચ્ચગં.

૧૮૨. ‘‘બ્રહ્મુનો પેક્ખમાનસ્સ, તતો ચિત્તં વિમુચ્ચિ મે;

અકુપ્પા મે વિમુત્તીતિ, સબ્બસંયોજનક્ખયા’’તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ યતો અહં પબ્બજિતો, સમ્માસમ્બુદ્ધસાસનેતિ યતો પભુતિ અહં પબ્બજિતો બુદ્ધસ્સ ભગવતો સાસને, પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય. વિમુચ્ચમાનો ઉગ્ગચ્છિન્તિ સંકિલેસપક્ખતો પઠમં તાવ સમથવિપસ્સનાહિ વિમુચ્ચમાનો વોદાનધમ્મસવનેન ઉટ્ઠહિં. એવં ઉગ્ગચ્છન્તો કામધાતું ઉપચ્ચગં અનાગામિમગ્ગેન અચ્ચન્તમેવ કામધાતું અતિક્કમિં.

બ્રહ્મુનો પેક્ખમાનસ્સ, તતો ચિત્તં વિમુચ્ચિ મેતિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગભૂતત્તા સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મુનો બુદ્ધસ્સ ભગવતો મહાકરુણાયોગેન ‘‘અયં કુલપુત્તો મમ સાસને પબ્બજિત્વા કથં નુ ખો પટિપજ્જતી’’તિ પેક્ખન્તસ્સ તતો અનાગામિમગ્ગાધિગમતો પચ્છા અગ્ગમગ્ગાધિગમેન મમ ચિત્તં સબ્બસંકિલેસતો અચ્ચન્તમેવ મુચ્ચિ. અકુપ્પા મે વિમુત્તીતિ, સબ્બસંયોજનક્ખયાતિ તથાવિમુત્તચિત્તત્તા એવ સબ્બેસં સંયોજનાનં ખયા પરિક્ખયા ઇતિ એવં અકુપ્પા મે વિમુત્તીતિ અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

મિગસિરત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.