૪. વલ્લિયત્થેરગાથાવણ્ણના

યં કિચ્ચં દળ્હવીરિયેનાતિઆદિકા આયસ્મતો વલ્લિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સુમેધસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો વિજ્જાસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો અસીતિકોટિવિભવં પહાય તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા પબ્બતપાદે અરઞ્ઞાયતને એકિસ્સા નદિયા તીરે અસ્સમં કારેત્વા વિહરન્તો અત્તનો અનુગ્ગણ્હનત્થં ઉપગતં સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો અજિનચમ્મં પત્થરિત્વા અદાસિ. તત્થ નિસિન્નં ભગવન્તં પુપ્ફેહિ ચ ચન્દનેન ચ પૂજેત્વા અમ્બફલાનિ દત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિ. તસ્સ ભગવા નિસિન્નાસનસમ્પત્તિં પકાસેન્તો અનુમોદનં વત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વેસાલિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા ‘‘કણ્હમિત્તો’’તિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો સત્થુ વેસાલિગમને બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો મહાકચ્ચાનત્થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિ. સો મન્દપઞ્ઞો દન્ધપરક્કમો ચ હુત્વા ચિરં કાલં વિઞ્ઞું સબ્રહ્મચારિં નિસ્સાયેવ વસતિ. ભિક્ખૂ ‘‘યથા નામ વલ્લિ રુક્ખાદીસુ કિઞ્ચિ અનિસ્સાય વડ્ઢિતું ન સક્કોતિ, એવમયમ્પિ કઞ્ચિ પણ્ડિતં અનિસ્સાય વડ્ઢિતું ન સક્કોતી’’તિ વલ્લિયોત્વેવ સમુદાચરિંસુ. અપરભાગે પન વેણુદત્તત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા સતો સમ્પજાનો હુત્વા વિહરન્તો ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા પટિપત્તિક્કમં થેરં પુચ્છન્તો –

૧૬૭. ‘‘યં કિચ્ચં દળ્હવીરિયેન, યં કિચ્ચં બોદ્ધુમિચ્છતા;

કરિસ્સં નાવરજ્ઝિસ્સં, પસ્સ વીરિયં પરક્કમં.

૧૬૮. ‘‘ત્વઞ્ચ મે મગ્ગમક્ખાહિ, અઞ્જસં અમતોગધં;

અહં મોનેન મોનિસ્સં, ગઙ્ગાસોતોવ સાગર’’ન્તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ યં કિચ્ચં દળ્હવીરિયેનાતિ દળ્હેન વીરિયેન થિરેન પરક્કમેન, દળ્હવીરિયેન વા પુરિસધોરય્હેન યં કિચ્ચં કાતબ્બં પટિપજ્જિતબ્બં. યં કિચ્ચં બોદ્ધુમિચ્છતાતિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ નિબ્બાનમેવ વા બોદ્ધું બુજ્ઝિતું ઇચ્છન્તેન પટિવિજ્ઝિતુકામેન યં કિચ્ચં કરણીયં. કરિસ્સં નાવરજ્ઝિસ્સન્તિ તમહં દાનિ કરિસ્સં ન વિરાધેસ્સં, યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જિસ્સામિ. પસ્સ વીરિયં પરક્કમન્તિ યથા પટિપજ્જમાને ધમ્મે વિધિના ઈરણતો ‘‘વીરિયં’’, પરં પરં ઠાનં અક્કમનતો ‘‘પરક્કમો’’તિ ચ લદ્ધનામં સમ્માવાયામં પસ્સ ન સદ્ધમેવાતિ અત્તનો કત્તુકામતં દસ્સેતિ.

ત્વઞ્ચાતિ કમ્મટ્ઠાનદાયકં કલ્યાણમિત્તં આલપતિ. મેતિ મય્હં. મગ્ગમક્ખાહીતિ અરિયમગ્ગં કથેહિ, લોકુત્તરમગ્ગસમ્પાપકં ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં કથેહીતિ અત્થો. અઞ્જસન્તિ ઉજુકં મજ્ઝિમપટિપદાભાવેન અન્તદ્વયસ્સ અનુપગમનતો. અમતે નિબ્બાને સમ્પાપકભાવેન પતિટ્ઠિતત્તા અમતોગધં. મોનેનાતિ ઞાણેન મગ્ગપઞ્ઞાય. મોનિસ્સન્તિ જાનિસ્સં નિબ્બાનં પટિવિજ્ઝિસ્સં પાપુણિસ્સં. ગઙ્ગાસોતોવ સાગરન્તિ યથા ગઙ્ગાય સોતો સાગરં સમુદ્દં અવિરજ્ઝન્તો એકંસતો ઓગાહતિ, એવં ‘‘અહં કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તો મગ્ગઞાણેન નિબ્બાનં અધિગમિસ્સામિ, તસ્મા તં કમ્મટ્ઠાનં મે આચિક્ખથા’’તિ થેરં કમ્મટ્ઠાનં યાચિ.

તં સુત્વા વેણુદત્તત્થેરો તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં અદાસિ. સોપિ કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તો નચિરસ્સેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૯.૭૫-૧૦૫) –

‘‘પઞ્ચ કામગુણે હિત્વા, પિયરૂપે મનોરમે;

અસીતિ કોટિયો હિત્વા, પબ્બજિં અનગારિયં.

‘‘પબ્બજિત્વાન કાયેન, પાપકમ્મં વિવજ્જયિં;

વચીદુચ્ચરિતં હિત્વા, નદીકૂલે વસામહં.

‘‘એકકં મં વિહરન્તં, બુદ્ધસેટ્ઠો ઉપાગમિ;

નાહં જાનામિ બુદ્ધોતિ, અકાસિં પટિસન્થારં.

‘‘કરિત્વા પટિસન્થારં, નામગોત્તમપુચ્છહં;

દેવતાનુસિ ગન્ધબ્બો, અદુ સક્કો પુરિન્દદો.

‘‘કો વા ત્વં કસ્સ વા પુત્તો, મહાબ્રહ્મા ઇધાગતો;

વિરોચેસિ દિસા સબ્બા, ઉદયં સૂરિયો યથા.

‘‘સહસ્સારાનિ ચક્કાનિ, પાદે દિસ્સન્તિ મારિસ;

કો વા ત્વં કસ્સ વા પુત્તો, કથં જાનેમુ તં મયં.

‘‘નામગોત્તં પવેદેહિ, સંસયં અપનેહિ મે;

નમ્હિ દેવા ન ગન્ધબ્બો, નમ્હિ સક્કો પુરિન્દદો.

‘‘બ્રહ્મભાવો ચ મે નત્થિ, એતેસં ઉત્તમો અહં;

અતીતો વિસયં તેસં, દાલયિં કામબન્ધનં.

‘‘સબ્બે કિલેસે ઝાપેત્વા, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમં;

તસ્સ વાચં સુણિત્વાહં, ઇદં વચનમબ્રવિં.

‘‘યદિ બુદ્ધોસિ સબ્બઞ્ઞૂ, નિસીદ ત્વં મહામુને;

તમહં પૂજયિસ્સામિ, દુક્ખસ્સન્તકરો તુવં.

‘‘પત્થરિત્વાજિનચમ્મં, અદાસિ સત્થુનો અહં;

નિસીદિ તત્થ ભગવા, સીહોવ ગિરિગબ્ભરે.

‘‘ખિપ્પં પબ્બતમારુય્હ, અમ્બસ્સ ફલમગ્ગહિં;

સાલકલ્યાણિકં પુપ્ફં, ચન્દનઞ્ચ મહારહં.

‘‘ખિપ્પં પગ્ગય્હ તં સબ્બં, ઉપેત્વા લોકનાયકં;

ફલં બુદ્ધસ્સ દત્વાન, સાલપુપ્ફમપૂજયિં.

‘‘ચન્દનં અનુલિમ્પિત્વા, અવન્દિં સત્થુનો અહં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, વિપુલાય ચ પીતિયા.

‘‘અજિનમ્હિ નિસીદિત્વા, સુમેધો લોકનાયકો;

મમ કમ્મં પકિત્તેસિ, હાસયન્તો મમં તદા.

‘‘ઇમિના ફલદાનેન, ગન્ધમાલેહિ ચૂભયં;

પઞ્ચવીસે કપ્પસતે, દેવલોકે રમિસ્સતિ.

‘‘અનૂનમનસઙ્કપ્પો, વસવત્તી ભવિસ્સતિ;

છબ્બીસતિકપ્પસતે, મનુસ્સત્તં ગમિસ્સતિ.

‘‘ભવિસ્સતિ ચક્કવત્તી, ચાતુરન્તો મહિદ્ધિકો;

વેભારં નામ નગરં, વિસ્સકમ્મેન માપિતં.

‘‘હેસ્સતિ સબ્બસોવણ્ણં, નાનારતનભૂસિતં;

એતેનેવ ઉપાયેન, સંસરિસ્સતિ સો ભવે.

‘‘સબ્બત્થ પૂજિતો હુત્વા, દેવત્તે અથ માનુસે;

પચ્છિમે ભવે સમ્પત્તે, બ્રહ્મબન્ધુ ભવિસ્સતિ.

‘‘અગારા અભિનિક્ખમ્મ, અનગારી ભવિસ્સતિ;

અભિઞ્ઞાપારગૂ હુત્વા, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘ઇદં વત્વાન સમ્બુદ્ધો, સુમેધો લોકનાયકો;

મમ નિજ્ઝાયમાનસ્સ, પક્કામિ અનિલઞ્જસે.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘તુસિતતો ચવિત્વાન, નિબ્બત્તિં માતુકુચ્છિયં;

ભોગે મે ઊનતા નત્થિ, યમ્હિ ગબ્ભે વસામહં.

‘‘માતુકુચ્છિગતે મયિ, અન્નપાનઞ્ચ ભોજનં;

માતુયા મમ છન્દેન, નિબ્બત્તતિ યદિચ્છકં.

‘‘જાતિયા પઞ્ચવસ્સેન, પબ્બજિં અનગારિયં;

ઓરોપિતમ્હિ કેસમ્હિ, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘પુબ્બકમ્મં ગવેસન્તો, ઓરેન નાદ્દસં અહં;

તિંસકપ્પસહસ્સમ્હિ, મમ કમ્મમનુસ્સરિં.

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

તવ સાસનમાગમ્મ, પત્તોમ્હિ અચલં પદં.

‘‘તિંસકપ્પસહસ્સમ્હિ, યં બુદ્ધમભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો થેરો ઇમાયેવ ગાથા અભાસીતિ.

વલ્લિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.