૧. ફુસ્સત્થેરગાથાવણ્ણના

તિંસનિપાતે પાસાદિકે બહૂ દિસ્વાતિઆદિકા આયસ્મતો ફુસ્સત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે એકસ્સ મણ્ડલિકરઞ્ઞો પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, ફુસ્સોતિ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો ખત્તિયકુમારેહિ સિક્ખિતબ્બસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો. ઉપનિસ્સયસમ્પન્નત્તા કામેસુ અલગ્ગચિત્તો અઞ્ઞતરસ્સ મહાથેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા ચરિયાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ભાવનં અનુયુઞ્જન્તો ઝાનાનિ નિબ્બત્તેત્વા ઝાનપાદકં વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. અથેકદિવસં પણ્ડરગોત્તો નામ એકો તાપસો તસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા નિસિન્નો સમ્બહુલે ભિક્ખૂ સીલાચારસમ્પન્ને સુસંવુતિન્દ્રિયે ભાવિતકાયે ભાવિતચિત્તે દિસ્વા પસન્નચિત્તો ‘‘સાધુ વતાયં પટિપત્તિ લોકે ચિરં તિટ્ઠેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કથં નુ ખો, ભન્તે, અનાગતમદ્ધાનં ભિક્ખૂનં પટિપત્તિ ભવિસ્સતી’’તિ થેરં પુચ્છિ. તમત્થં દસ્સેન્તો સઙ્ગીતિકારા –

૯૪૯. ‘‘પાસાદિકે બહૂ દિસ્વા, ભાવિતત્તે સુસંવુતે;

ઇસિ પણ્ડરસગોત્તો, અપુચ્છિ ફુસ્સસવ્હય’’ન્તિ. – ગાથં આદિતો ઠપેસું;

તત્થ પાસાદિકેતિ અત્તનો પટિપત્તિયા પસાદારહે. બહૂતિ સમ્બહુલે. ભાવિતત્તેતિ સમથવિપસ્સનાભાવનાહિ ભાવિતચિત્તે. સુસંવુતેતિ સુટ્ઠુ સંવુતિન્દ્રિયે. ઇસીતિ તાપસો. પણ્ડરસગોત્તોતિ પણ્ડરસ્સ નામ ઇસિનો વંસે જાતત્તા તેન સમાનગોત્તો. ફુસ્સસવ્હયન્તિ ફુસ્સસદ્દેન અવ્હાતબ્બં, ફુસ્સનામકન્તિ અત્થો.

૯૫૦. ‘‘કિં છન્દા કિમધિપ્પાયા, કિમાકપ્પા ભવિસ્સરે;

અનાગતમ્હિ કાલમ્હિ, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’તિ. –

અયં તસ્સ ઇસિનો પુચ્છાગાથા.

તત્થ કિં છન્દાતિ ઇમસ્મિં સાસને અનાગતે ભિક્ખૂ કીદિસચ્છન્દા કીદિસાધિમુત્તિકા, કિં હીનાધિમુત્તિકા, ઉદાહુ પણીતાધિમુત્તિકાતિ અત્થો. કિમધિપ્પાયાતિ કીદિસાધિપ્પાયા કીદિસજ્ઝાસયા, કિં સંકિલેસજ્ઝાસયા, ઉદાહુ વોદાનજ્ઝાસયાતિ અત્થો. અથ વા છન્દા નામ કત્તુકમ્યતા, તસ્મા કીદિસી તેસં કત્તુકમ્યતાતિ અત્થો. અધિપ્પાયો અજ્ઝાસયોયેવ. કિમાકપ્પાતિ કીદિસાકપ્પા. આકપ્પાતિ ચ વેસગહણાદિવારિત્તચારિત્તવન્તોતિ અત્થો. ભવિસ્સરેતિ ભવિસ્સન્તિ. તં મેતિ તં અનાગતે ભિક્ખૂનં છન્દાધિપ્પાયાકપ્પભેદં પુચ્છિતો મય્હં અક્ખાહિ કથેહીતિ થેરં અજ્ઝેસતિ. તસ્સ થેરો તમત્થં આચિક્ખન્તો સક્કચ્ચસવને તાવ નિયોજેતું –

૯૫૧. ‘‘સુણોહિ વચનં મય્હં, ઇસિ પણ્ડરસવ્હય;

સક્કચ્ચં ઉપધારેહિ, આચિક્ખિસ્સામ્યનાગત’’ન્તિ. – ગાથમાહ;

તસ્સત્થો – ભો પણ્ડરનામ ઇસિ, યં ત્વં મં પુચ્છસિ, તં તે અનાગતં આચિક્ખિસ્સામિ, આચિક્ખતો પન મમ વચનં સુણાહિ અનાગતત્થદીપનતો સંવેગાવહતો ચ સક્કચ્ચં ઉપધારેહીતિ.

અથ થેરો અનાગતંસઞાણેન ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનઞ્ચ ભાવિનિં પવત્તિં યથાભૂતં દિસ્વા તસ્સ આચિક્ખન્તો –

૯૫૨. ‘‘કોધના ઉપનાહી ચ, મક્ખી થમ્ભી સઠા બહૂ;

ઇસ્સુકી નાનાવાદા ચ, ભવિસ્સન્તિ અનાગતે.

૯૫૩. ‘‘અઞ્ઞાતમાનિનો ધમ્મે, ગમ્ભીરે તીરગોચરા;

લહુકા અગરૂ ધમ્મે, અઞ્ઞમઞ્ઞમગારવા.

૯૫૪. ‘‘બહૂ આદીનવા લોકે, ઉપ્પજ્જિસ્સન્ત્યનાગતે;

સુદેસિતં ઇમં ધમ્મં, કિલેસિસ્સન્તિ દુમ્મતી.

૯૫૫. ‘‘ગુણહીનાપિ સઙ્ઘમ્હિ, વોહરન્તા વિસારદા;

બલવન્તો ભવિસ્સન્તિ, મુખરા અસ્સુતાવિનો.

૯૫૬. ‘‘ગુણવન્તોપિ સઙ્ઘમ્હિ, વોહરન્તા યથાત્થતો;

દુબ્બલા તે ભવિસ્સન્તિ, હિરીમના અનત્થિકા.

૯૫૭. ‘‘રજતં જાતરૂપઞ્ચ, ખેત્તં વત્થુમજેળકં.

દાસિદાસઞ્ચ દુમ્મેધા, સાદિયિસ્સન્ત્યનાગતે.

૯૫૮. ‘‘ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિનો બાલા, સીલેસુ અસમાહિતા;

ઉન્નળા વિચરિસ્સન્તિ, કલહાભિરતા મગા.

૯૫૯. ‘‘ઉદ્ધતા ચ ભવિસ્સન્તિ, નીલચીવરપારુતા;

કુહા થદ્ધા લપા સિઙ્ગી, ચરિસ્સન્ત્યરિયા વિય.

૯૬૦. ‘‘તેલસણ્ઠેહિ કેસેહિ, ચપલા અઞ્જનક્ખિકા;

રથિયાય ગમિસ્સન્તિ, દન્તવણ્ણિકપારુતા.

૯૬૧. ‘‘અજેગુચ્છં વિમુત્તેહિ, સુરત્તં અરહદ્ધજં;

જિગુચ્છિસ્સન્તિ કાસાવં, ઓદાતેસુ સમુચ્છિતા.

૯૬૨. ‘‘લાભકામા ભવિસ્સન્તિ, કુસીતા હીનવીરિયા;

કિચ્છન્તા વનપત્થાનિ, ગામન્તેસુ વસિસ્સરે.

૯૬૩. ‘‘યે યે લાભં લભિસ્સન્તિ, મિચ્છાજીવરતા સદા;

તે તેવ અનુસિક્ખન્તા, ભજિસ્સન્તિ અસંયતા.

૯૬૪. ‘‘યે યે અલાભિનો લાભં, ન તે પુજ્જા ભવિસ્સરે;

સુપેસલેપિ તે ધીરે, સેવિસ્સન્તિ ન તે તદા.

૯૬૫. ‘‘મિલક્ખુરજનં રત્તં, ગરહન્તા સકં ધજં;

તિત્થિયાનં ધજં કેચિ, ધારિસ્સન્ત્યવદાતકં.

૯૬૬. ‘‘અગારવો ચ કાસાવે, તદા તેસં ભવિસ્સતિ;

પટિસઙ્ખા ચ કાસાવે, ભિક્ખૂનં ન ભવિસ્સતિ.

૯૬૭. ‘‘અભિભૂતસ્સ દુક્ખેન, સલ્લવિદ્ધસ્સ રુપ્પતો;

પટિસઙ્ખા મહાઘોરા, નાગસ્સાસિ અચિન્તિયા.

૯૬૮. ‘‘છદ્દન્તો હિ તદા દિસ્વા, સુરત્તં અરહદ્ધજં;

તાવદેવભણી ગાથા, ગજો અત્થોપસંહિતા.

૯૬૯. ‘‘અનિક્કસાવો કાસાવં, યો વત્થં પરિધસ્સતિ;

અપેતો દમસચ્ચેન, ન સો કાસાવમરહતિ.

૯૭૦. ‘‘યો ચ વન્તકસાવસ્સ, સીલેસુ સુસમાહિતો;

ઉપેતો દમસચ્ચેન, સ વે કાસાવમરહતિ.

૯૭૧. ‘‘વિપન્નસીલો દુમ્મેધો, પાકટો કામકારિયો;

વિબ્ભન્તચિત્તો નિસ્સુક્કો, ન સો કાસાવમરહતિ.

૯૭૨. ‘‘યો ચ સીલેન સમ્પન્નો, વીતરાગો સમાહિતો;

ઓદાતમનસઙ્કપ્પો, સ વે કાસાવમરહતિ.

૯૭૩. ‘‘ઉદ્ધતો ઉન્નળો બાલો, સીલં યસ્સ ન વિજ્જતિ;

ઓદાતકં અરહતિ, કાસાવં કિં કરિસ્સતિ.

૯૭૪. ‘‘ભિક્ખૂ ચ ભિક્ખુનિયો ચ, દુટ્ઠચિત્તા અનાદરા;

તાદીનં મેત્તચિત્તાનં, નિગ્ગણ્હિસ્સન્ત્યનાગતે.

૯૭૫. ‘‘સિક્ખાપેન્તાપિ થેરેહિ, બાલા ચીવરધારણં;

ન સુણિસ્સન્તિ દુમ્મેધા, પાકટા કામકારિયા.

૯૭૬. ‘‘તે તથા સિક્ખિતા બાલા, અઞ્ઞમઞ્ઞં અગારવા;

નાદિયિસ્સન્તુપજ્ઝાયે, ખળુઙ્કો વિય સારથિં.

૯૭૭. ‘‘એવં અનાગતદ્ધાનં, પટિપત્તિ ભવિસ્સતિ;

ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનઞ્ચ, પત્તે કાલમ્હિ પચ્છિમે.

૯૭૮. ‘‘પુરા આગચ્છતે એતં, અનાગતં મહબ્ભયં;

સુબ્બચા હોથ સખિલા, અઞ્ઞમઞ્ઞં સગારવા.

૯૭૯. ‘‘મેત્તચિત્તા કારુણિકા, હોથ સીલેસુ સંવુતા;

આરદ્ધવીરિયા પહિતત્તા, નિચ્ચં દળ્હપરક્કમા.

૯૮૦. ‘‘પમાદં ભયતો દિસ્વા, અપ્પમાદઞ્ચ ખેમતો;

ભાવેથટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, ફુસન્તા અમતં પદ’’ન્તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થ કોધનાતિ કુજ્ઝનસીલા. ભવિસ્સન્તિ અનાગતેતિ સમ્બન્ધો. કિં થેરસ્સ કાલે તથા નાહેસુન્તિ? ન નાહેસું. તદા પન કલ્યાણમિત્તબહુલતાય ઓવાદકેસુ વિઞ્ઞાપકેસુ સબ્રહ્મચારીસુ બહૂસુ વિજ્જમાનેસુ કિલેસેસુ બલવન્તેસુ પટિસઙ્ખાનબહુલતાય ચ યેભુય્યેન ભિક્ખૂ અક્કોધના અહેસું, આયતિં તબ્બિપરિયાયે અતિકોધના ભવિસ્સન્તિ, તસ્મા ‘‘અનાગતે’’તિ વુત્તં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઉપનાહીતિ આઘાતવત્થૂસુ આઘાતસ્સ ઉપનય્હનસીલા ઉપનાહસમ્ભવતો વા ઉપનાહી. તત્થ પુરિમકાલિકો બ્યાપાદો કોધો, અપરકાલિકો ઉપનાહો. સકિં પવત્તો વા દોસો કોધો, અનેકક્ખત્તું પવત્તો ઉપનાહો. પરેસં વિજ્જમાને ગુણે મક્ખન્તિ પુઞ્જન્તિ, તેસં વા ઉદકપુઞ્જનિયા વિય ઉદકસ્સ મક્ખો મક્ખનં પુઞ્જનં એતેસં અત્થીતિ મક્ખી. અતિમાનલક્ખણો થમ્ભો એતેસં અત્થીતિ થમ્ભી. સઠાતિ અસન્તગુણવિભાવનલક્ખણેન સાઠેય્યેન સમન્નાગતા. ઇસ્સુકીતિ પરસમ્પત્તિખિય્યનલક્ખણાય ઇસ્સાય સમન્નાગતા. નાનાવાદાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધવાદા વિરુદ્ધદિટ્ઠિકા, કલહકારકા ચાતિ અત્થો.

અઞ્ઞાતમાનિનો ધમ્મે, ગમ્ભીરે તીરગોચરાતિ ગમ્ભીરે દુરોભાસે સદ્ધમ્મે અઞ્ઞાતે એવ ‘‘ઞાતોતિ, દિટ્ઠો’’તિ એવં માનિનો, તતો એવ તસ્સ ઓરભાગે પવત્તિતાય ઓરિમતીરગોચરા. લહુકાતિ લહુસભાવા ચપલા. અગરૂ ધમ્મેતિ સદ્ધમ્મે ગારવરહિતા. અઞ્ઞમઞ્ઞમગારવાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્મિં અપ્પતિસ્સા, સઙ્ઘે સબ્રહ્મચારીસુ ચ ગરુગારવવિરહિતા. બહૂ આદીનવાતિ વુત્તપ્પકારા, વક્ખમાના ચ બહૂ અનેકદોસા અન્તરાયા. લોકેતિ સત્તલોકે. ઉપ્પજ્જિસ્સન્ત્યનાગતેતિ અનાગતે પાતુ ભવિસ્સન્તિ. સુદેસિતં ઇમં ધમ્મન્તિ, સમ્માસમ્બુદ્ધેન સુટ્ઠુ અવિપરીતં આદિકલ્યાણાદિપ્પકારેન દેસિતં ઇમં આગમસદ્ધમ્મં. કિલેસિસ્સન્તીતિ કિલિટ્ઠં કિલેસદૂસિતં કરિસ્સન્તિ, ‘‘આપત્તિં ‘અનાપત્તી’તિ ગરુકાપત્તિં ‘લહુકાપત્તી’’’તિઆદિના દુચ્ચરિતસંકિલેસેન અસદ્ધમ્મેન સણ્હસુખુમં રૂપારૂપધમ્મં પટિક્ખિપિસ્સન્તિ, દિટ્ઠિસંકિલેસેન ઉભયત્રાપિ તણ્હાસંકિલેસેન સંકિલેસિસ્સન્તિ મલિનં કરિસ્સન્તિ. દુમ્મતીતિ નિપ્પઞ્ઞા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘ભવિસ્સન્તિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ અનાગતમદ્ધાનં…પે… અભિધમ્મકથં વેદલ્લકથં કથેન્તા કણ્હધમ્મં ઓક્કમમાના ન બુજ્ઝિસ્સન્તી’’તિ (અ. નિ. ૫.૭૯).

ગુણહીનાતિ સીલાદિગુણવિરહિતા દુસ્સીલા, અલજ્જિનો ચ. અથ વા ગુણહીનાતિ વિનયવારિત્તાદિગુણેન હીના ધમ્મવિનયે અપ્પકતઞ્ઞુનો. સઙ્ઘમ્હીતિ સઙ્ઘમજ્ઝે. વોહરન્તાતિ કથેન્તા, સઙ્ઘે વિનિચ્છયકથાય વત્તમાનાય યંકિઞ્ચિ ભણન્તા. વિસારદાતિ નિબ્ભયા પગબ્ભા. બલવન્તોતિ પક્ખબલેન બલવન્તો. મુખરાતિ મુખખરા ખરવાદિનો. અસ્સુતાવિનોતિ ન સુતવન્તો, કેવલં લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સયેન ગુણધરા હુત્વા ‘‘ધમ્મં ‘અધમ્મો’તિ, અધમ્મઞ્ચ ‘ધમ્મો’તિ, વિનયં ‘અવિનયો’તિ, અવિનયઞ્ચ ‘વિનયો’’’તિ એવં અત્તના યથિચ્છિતમત્થં સઙ્ઘમજ્ઝે પતિટ્ઠપેન્તા બલવન્તો ભવિસ્સન્તિ.

ગુણવન્તોતિ સીલાદિગુણસમ્પન્ના. વોહરન્તા યથાત્થતોતિ અત્થાનુરૂપં, અવિપરીતત્થં ‘‘ધમ્મં ‘ધમ્મો’તિ, અધમ્મં ‘અધમ્મો’તિ, વિનયં ‘વિનયો’તિ અવિનયં ‘અવિનયો’’’તિ એવં દીપેન્તા. દુબ્બલા તે ભવિસ્સન્તીતિ પરિસાયં અલજ્જુસ્સન્નતાય બલવિરહિતા તે ભવિસ્સન્તિ, તેસં વચનં ન તિટ્ઠિસ્સતિ. હિરીમના અનત્થિકાતિ હિરીમન્તો કેનચિ અનત્થિકા. તે હિ ધમ્મેન વત્તું સમત્થાપિ પાપજિગુચ્છતાય અપ્પકિચ્ચતાય ચ કેહિચિ વિરોધં અકરોન્તા અત્તનો વાદં પતિટ્ઠાપેતું ન વાયમન્તા દિટ્ઠાવિકમ્મં વા અધિટ્ઠાનં વા અકત્વા તુણ્હી હોન્તિ.

રજતન્તિ રૂપિયં, તેન કહાપણલોહમાસકાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. જાતરૂપન્તિ સુવણ્ણં, તેન મણિમુત્તાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. વા-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો ‘‘અપદા વા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩૪; ૫.૩૨; ઇતિવુ. ૯૦) વિય. ‘‘રજતજાતરૂપઞ્ચા’’તિ વા પાઠો. ખેત્તન્તિ યત્થ પુબ્બણ્ણાપરણ્ણં રુહતિ, તં ખેત્તં. તદત્થં અકતભૂમિભાગો વત્થુ. અજેળકન્તિ એળકા નામ અજાયેવ, તે ઠપેત્વા અવસેસા પસુજાતી અજા નામ. અજેળકગ્ગહણેનેવ હેત્થ ગોમહિંસાદીનમ્પિ સઙ્ગહો કતો. દાસિદાસઞ્ચાતિ દાસિયો ચ દાસે ચ. દુમ્મેધાતિ અવિદ્દસુનો, કપ્પિયાકપ્પિયં સારુપ્પાસારુપ્પં અજાનન્તા અત્તનો અત્થાય સાદિયિસ્સન્તિ સમ્પટિચ્છિસ્સન્તિ.

ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિનોતિ પરે હેટ્ઠતો કત્વા ઓલોકનચિત્તા, અનુજ્ઝાયિતબ્બટ્ઠાનેપિ વા ઉજ્ઝાનસીલા. બાલાતિ દુચ્ચિન્તિતચિન્તનાદિના બાલલક્ખણેન સમન્નાગતા, તતો એવ સીલેસુ અસમાહિતા ચતુપારિસુદ્ધિસીલેસુ ન સમાહિતચિત્તા. ઉન્નળાતિ, સમુસ્સિતતુચ્છમાના. વિચરિસ્સન્તીતિ માનદ્ધજં ઉક્ખિપિત્વા વિચરિસ્સન્તિ. કલહાભિરતા મગાતિ સારમ્ભબહુલતાય કરણુત્તરિયપસુતા કલહે એવ અભિરતા મગસદિસા મિગા વિય અત્તહિતાપેક્ખા ઘાસેસનાભિરતા દુબ્બલવિહેસપરાતિ અત્થો.

ઉદ્ધતાતિ ઉદ્ધચ્ચેન સમન્નાગતા ચિત્તેકગ્ગતારહિતા. નીલચીવરપારુતાતિ અકપ્પિયરજનરત્તેન નીલવણ્ણેન ચીવરેન પારુતા, તાદિસં ચીવરં નિવાસેત્વા ચેવ પારુપિત્વા ચ વિચરણકા. કુહાતિ સામન્તજપ્પનાદિના કુહનવત્થુના કુહકા, અસન્તગુણસમ્ભાવનિચ્છાય કોહઞ્ઞં કત્વા પરેસં વિમ્હાપયા. થદ્ધાતિ કોધેન માનેન ચ થદ્ધમાનસા કક્ખળહદયા. લપાતિ લપનકા કુહનવુત્તિકા, પસન્નમાનસેહિ મનુસ્સેહિ ‘‘કેન, ભન્તે, અય્યસ્સ અત્થો’’તિ પચ્ચયદાયકાનં વદાપનકા, પયુત્તવાચાવસેન, નિપ્પેસિકતાવસેન ચ પચ્ચયત્થં લપકાતિ વા અત્થો. સિઙ્ગીતિ ‘‘તત્થ કતમં સિઙ્ગં? યં સિઙ્ગં સિઙ્ગારતા ચાતુરતા ચાતુરિયં પરિક્ખતતા પારિક્ખતિય’’ન્તિ (વિભ. ૮૫૨) એવં વુત્તેહિ સિઙ્ગસદિસેહિ પાકટકિલેસેહિ સમન્નાગતા, સિઙ્ગારચરિતાતિ અત્થો. ‘‘અરિયા વિયા’’તિ ઇદં ‘‘કુહા’’તિ એતસ્સેવ અત્થદસ્સનં. કુહકાનઞ્હિ અરિયાનમિવ ઠિતભાવં દસ્સેન્તો અરિયા વિય વિચરન્તીતિ આહ.

તેલસણ્ઠેહીતિ સિત્થકતેલેન વા ઉદકતેલેન વા ઓસણ્ઠિતેહિ. ચપલાતિ કાયમણ્ડનપરિક્ખારમણ્ડનાદિના ચાપલ્લેન યુત્તા. અઞ્જનક્ખિકાતિ અલઙ્કારઞ્જનેન અઞ્જિતનેત્તા. રથિયાય ગમિસ્સન્તીતિ ભિક્ખાચરિયાય કુલૂપસઙ્કમનાપદેસેહિ, મહારચ્છાય ઇતો ચિતો ચ પરિબ્ભમિસ્સન્તિ. દન્તવણ્ણિકપારુતાતિ દન્તવણ્ણરત્તેન ચીવરેન પારુતસરીરા.

અજેગુચ્છન્તિ અજિગુચ્છિતબ્બં. વિમુત્તેહીતિ અરિયેહિ. સુરત્તન્તિ કપ્પિયરજનેન સુટ્ઠુ રત્તં, અરહન્તાનં બુદ્ધાદીનં ચિણ્ણતાય અરહદ્ધજં જિગુચ્છિસ્સન્તિ કાસાવં. કસ્મા? ઓદાતેસુ સમુચ્છિતા ગેધં આપન્ના. દન્તવણ્ણપારુપનસ્સ હિ ઇદં કારણવચનં. તે હિ સેતકં સમ્ભાવેન્તા ‘‘સબ્બેન સબ્બં સેતકે ગહિતે લિઙ્ગપરિચ્ચાગો એવ સિયા’’તિ દન્તવણ્ણં પારુપન્તિ.

લાભકામાતિ લાભગિદ્ધા. ભિક્ખાચરિયાસુપિ કોસજ્જયોગતો કુસીતા. સમણધમ્મં કાતું ચિત્તસ્સ ઉસ્સાહાભાવેન હીનવીરિયા. કિચ્છન્તાતિ, કિલમન્તા, વનપત્થેસુ વસિતું કિચ્છન્તા કિલન્તચિત્તાતિ અત્થો. ગામન્તેસૂતિ ગામન્તસેનાસનેસુ ગામસમીપેસુ સેનાસનેસુ, ગામદ્વારેસુ વા સેનાસનેસુ. વસિસ્સરેતિ વસિસ્સન્તિ.

તે તેવ અનુસિક્ખન્તાતિ યે યે મિચ્છાજીવપ્પયોગેન લદ્ધલાભા, તે તે એવ પુગ્ગલે અનુસિક્ખન્તા ભમિસ્સન્તિ. ભમિસ્સન્તીતિ સયમ્પિ તે વિય મિચ્છાજીવેન લાભં ઉપ્પાદેતું રાજકુલાદીનિ સેવન્તા પરિબ્ભમિસ્સન્તિ. ‘‘ભજિસ્સન્તી’’તિ વા પાઠો, સેવિસ્સન્તીતિ અત્થો. અસંયતાતિ સીલસંયમરહિતા.

યે યે અલાભિનો લાભન્તિ યે યે ભિક્ખૂ મિચ્છાજીવપરિવજ્જનેન અપ્પપુઞ્ઞતાય ચ લાભસ્સ પચ્ચયસ્સ ન લાભિનો, તે પુજ્જા પૂજનીયા પાસંસા તદા અનાગતે કાલે ન ભવિસ્સન્તિ. સુપેસલેપિ તે ધીરેતિ ધિતિસમ્પન્નતાય ધીરે સુટ્ઠુ પેસલેપિ તે ભિક્ખૂ ન સેવિસ્સન્તિ, તદા અનાગતે તે લાભિનો લાભકામાવ ભિક્ખૂતિ અત્થો.

મિલક્ખુરજનં રત્તન્તિ કાલકચ્છકરજનેન રત્તં. સમાસપદઞ્હેતં, ગાથાસુખત્થં સાનુનાસિકનિદ્દેસો. ગરહન્તા સકં ધજન્તિ અત્તનો ધજભૂતં કાસાવં જિગુચ્છન્તા. સાસને પબ્બજિતાનઞ્હિ કાસાવો ધજો નામ. તિત્થિયાનં ધજં કેચીતિ કેચિ સક્યપુત્તિયભાવં પટિજાનન્તા એવ તિત્થિયાનં સેતવત્થિકાનં ધજભૂતં અવદાતકં સેતવત્થં ધારેસ્સન્તિ.

અગારવો ચ કાસાવેતિ અરહદ્ધજભૂતે કાસાવે અગારવો અબહુમાનં તદા અનાગતે તેસં ભવિસ્સતિ. પટિસઙ્ખા ચ કાસાવેતિ ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પટિસેવામી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન પચ્ચવેક્ખણમત્તમ્પિ કાસાવપરિભોગે ન ભવિસ્સતિ.

કાસાવં ધારેન્તેન કાસાવં બહુમાનેન ‘‘દુચ્ચરિતતો ઓરમિતબ્બ’’ન્તિ કાસાવસ્સ ગરુકાતબ્બભાવે છદ્દન્તજાતકમુદાહરન્તો ‘‘અભિભૂતસ્સ દુક્ખેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ સલ્લવિદ્ધસ્સાતિ પુથુના સવિસેન સલ્લેન વિદ્ધસ્સ, તતો એવ મહતા દુક્ખેન અભિભૂતસ્સ. રુપ્પતોતિ સરીરવિકારં આપજ્જતો. મહાઘોરાતિ સરીરજીવિતેસુ નિરપેક્ખતાય ભિમ્મા ગરુતરા પટિસઙ્ખા અઞ્ઞેહિ અચિન્તિયા ચિન્તામત્તેન પવત્તેતું અસક્કુણેય્યા છદ્દન્તમહાનાગસ્સઆસિ, અહોસિ. છદ્દન્તનાગરાજકાલે હિ બોધિસત્તો સોણુત્તરેન નામ નેસાદેન પટિચ્છન્નટ્ઠાને ઠત્વા વિસપીતેન સલ્લેન વિદ્ધો મહતા દુક્ખેન અભિભૂતો તં ગહેત્વા પરિદહિતં કાસાવં દિસ્વા ‘‘અયં અરિયદ્ધજેન પટિચ્છન્નો, ન મયા હિંસિતબ્બો’’તિ તત્થ મેત્તચિત્તમેવ પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા ઉપરિધમ્મં દેસેસિ. યથાહ –

‘‘સમપ્પિતો પુથુસલ્લેન નાગો,

અદુટ્ઠચિત્તો લુદ્દકમજ્ઝભાસિ;

કિમત્થયં કિસ્સ વા સમ્મ હેતુ,

મમં વધી કસ્સ વાયં પયોગો’’તિઆદિ. (જા. ૧.૧૬.૧૨૪);

ઇમમત્થં દસ્સેન્તો થેરો ‘‘છદ્દન્તો હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુરત્તં અરહદ્ધજન્તિ સોણુત્તરેન પરિદહિતકાસાવં સન્ધાયાહ. અભણીતિ અભાસિ. ગાથાતિ ગાથાયો. ગજોતિ છદ્દન્તો નાગરાજા. અત્થોપસંહિતાતિ અત્થસન્નિસ્સિતા હિતા, હિતયુત્તાતિ અત્થો.

છદ્દન્તનાગરાજેન વુત્તગાથાસુ અનિક્કસાવોતિ રાગાદીહિ કસાવેહિ કસાવો, પરિદહિસ્સતીતિ નિવાસનપારુપનઅત્થરણવસેન પરિભુઞ્જિસ્સતિ. ‘‘પરિધસ્સતી’’તિ વા પાઠો. અપેતો દમસચ્ચેનાતિ ઇન્દ્રિયદમેન ચેવ પરમત્થસચ્ચપક્ખિકેન વચીસચ્ચેન ચ અપેતો, વિયુત્તો પરિચ્ચત્તોતિ અત્થો. ન સોતિ સો એવરૂપો પુગ્ગલો કાસાવં પરિદહિતું નારહતિ.

વન્તકસાવસ્સાતિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ વન્તકસાવો છડ્ડિતકસાવો પહીનકસાવો અસ્સ ભવેય્યાતિ અત્થો. સીલેસૂતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલેસુ. સુસમાહિતોતિ સુટ્ઠુ સમાહિતો. ઉપેતોતિ ઇન્દ્રિયદમેન ચેવ વુત્તપ્પકારેન સચ્ચેન ચ ઉપગતો સમન્નાગતો. સ વેતિ સો એવરૂપો પુગ્ગલો તં ગન્ધકાસાવવત્થં એકન્તેન અરહતીતિ અત્થો.

વિપન્નસીલોતિ ભિન્નસીલો. દુમ્મેધોતિ નિપ્પઞ્ઞો સીલવિસોધનપઞ્ઞાય વિરહિતો. પાકટોતિ ‘‘દુસ્સીલો અય’’ન્તિ પાકટો પકાસો, વિક્ખિત્તિન્દ્રિયતાય વા પાકટો પાકટિન્દ્રિયોતિ અત્થો. કામકારિયોતિ ભિન્નસંવરતાય યથિચ્છિતકારકો, કામસ્સ વા મારસ્સ યથાકામકરણીયો. વિબ્ભન્તચિત્તોતિ રૂપાદીસુ વિસયેસુ વિક્ખિત્તચિત્તો. નિસ્સુક્કોતિ અસુક્કો સુક્કધમ્મરહિતો હિરોત્તપ્પવિવજ્જિતો, કુસલધમ્મસમ્પાદનઉસ્સુક્કરહિતો વા.

વીતરાગોતિ વિગતચ્છન્દરાગો. ઓદાતમનસઙ્કપ્પોતિ સુવિસુદ્ધમનોવિતક્કો, અનાવિલસઙ્કપ્પો વા.

કાસાવં કિં કરિસ્સતીતિ યસ્સ સીલં નત્થિ, તસ્સ કાસાવં કિં નામ પયોજનં સાધેસ્સતિ, ચિત્તકતસદિસં તસ્સ પબ્બજિતલિઙ્ગન્તિ અત્થો.

દુટ્ઠચિત્તાતિ રાગાદિદોસેહિ દૂસિતચિત્તા. અનાદરાતિ સત્થરિ ધમ્મે અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ આદરરહિતા અગારવા. તાદીનં મેત્તચિત્તાનન્તિ મેત્તાભાવનાય સમ્પયુત્તહદયે તેનેવ અરહત્તાધિગમેન ઇટ્ઠાદીસુ તાદિભાવપ્પત્તે ઉળારગુણે. ઉપયોગત્થે હિ ઇદં સામિવચનં. નિગ્ગણ્હિસ્સન્તીતિ ‘‘સીલાદિસમ્પન્ને દિસ્વા તે સમ્ભાવેન્તા વિપન્નસીલે અમ્હે ન બહું મઞ્ઞિસ્સન્તી’’તિ અત્તનિ અગારવભયેન યથા તે ઉબ્બાળ્હા પક્કમિસ્સન્તિ, તથા બાધિસ્સન્તીતિ અત્થો.

સિક્ખાપેન્તાપીતિ સિક્ખાપિયમાનાપિ. કમ્મત્થે હિ અયં કત્તુનિદ્દેસો. થેરેહીતિ અત્તનો આચરિયુપજ્ઝાયેહિ. ચીવરધારણન્તિ ઇદં સમણપટિપત્તિયા નિદસ્સનમત્તં, તસ્મા ‘‘એવં તે અભિક્કમિતબ્બં, એવં તે પટિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદિના (અ. નિ. ૪.૧૨૨) સિક્ખાપિયમાનાપીતિ અત્થો. ન સુણિસ્સન્તીતિ ઓવાદં ન ગણ્હિસ્સન્તિ.

તે તથા સિક્ખિતા બાલાતિ તે અન્ધબાલા આચરિયુપજ્ઝાયેહિ સિક્ખાપિયમાનાપિ અનાદરતાય અસિક્ખિતાતિ. નાદિયિસ્સન્તુપજ્ઝાયેતિ ઉપજ્ઝાયે આચરિયે ચ આદરં ન કરોન્તિ, તેસં અનુસાસનિયં ન તિટ્ઠન્તિ. યથા કિં? ખળુઙ્કો વિય સારથિં યથા ખળુઙ્કો દુટ્ઠસ્સો અસ્સદમકં નાદિયતિ ન તસ્સ ઉપદેસે તિટ્ઠતિ, એવં તેપિ ઉપજ્ઝાયાચરિયે ન ભાયન્તિ ન સારજ્જન્તીતિ અત્થો.

‘‘એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ નિગમનં. તત્થ એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન. અનાગતદ્ધાનન્તિ અનાગતમદ્ધાનં, અનાગતે કાલેતિ અત્થો. તંયેવ સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘પત્તે કાલમ્હિ પચ્છિમે’’તિ આહ. તત્થ કતમો પચ્છિમકાલો? ‘‘તતિયસઙ્ગીતિતો પટ્ઠાય પચ્છિમકાલો’’તિ કેચિ, તં એકે નાનુજાનન્તિ. સાસનસ્સ હિ પઞ્ચયુગાનિ વિમુત્તિયુગં, સમાધિયુગં, સીલયુગં, સુતયુગં, દાનયુગન્તિ. તેસુ પઠમં વિમુત્તિયુગં, તસ્મિં અન્તરહિતે સમાધિયુગં વત્તતિ, તસ્મિમ્પિ અન્તરહિતે સીલયુગં વત્તતિ, તસ્મિમ્પિ અન્તરહિતે સુતયુગં વત્તતેવ. અપરિસુદ્ધસીલો હિ એકદેસેન પરિયત્તિબાહુસચ્ચં પગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ લાભાદિકામતાય. યદા પન માતિકાપરિયોસાના પરિયત્તિ સબ્બસો અન્તરધાયતિ, તતો પટ્ઠાય લિઙ્ગમત્તમેવ અવસિસ્સતિ, તદા યથા તથા ધનં સંહરિત્વા દાનમુખેન વિસ્સજ્જેન્તિ, સા કિર નેસં ચરિમા સમ્માપટિપત્તિ. તત્થ સુતયુગતો પટ્ઠાય પચ્છિમકાલો, ‘‘સીલયુગતો પટ્ઠાયા’’તિ અપરે.

એવં થેરો પચ્છિમે કાલે ઉપ્પજ્જનકં મહાભયં દસ્સેત્વા પુન તત્થ સન્નિપતિતભિક્ખૂનં ઓવાદં દદન્તો ‘‘પુરા આગચ્છતે’’તિઆદિના તિસ્સો ગાથા અભાસિ. તત્થ પુરા આગચ્છતે એતન્તિ એતં મયા તુમ્હાકં વુત્તં પટિપત્તિઅન્તરાયકરં અનાગતં મહાભયં આગચ્છતિ પુરા, યાવ આગમિસ્સતિ, તાવદેવાતિ અત્થો. સુબ્બચાતિ વચનક્ખમા સોવચસ્સકારકેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતા, ગરૂનં અનુસાસનિયો પદક્ખિણગ્ગાહિનો હોથાતિ અત્થો. સખિલાતિ મુદુહદયા.

મેત્તચિત્તાતિ સબ્બસત્તેસુ હિતૂપસંહારલક્ખણાય મેત્તાય સમ્પયુત્તચિત્તા. કારુણિકાતિ કરુણાય નિયુત્તા પરેસં દુક્ખાપનયનાકારવુત્તિયા કરુણાય સમન્નાગતા. આરદ્ધવીરિયાતિ અકુસલાનં પહાનાય કુસલાનં ઉપસમ્પદાય પગ્ગહિતવીરિયા. પહિતત્તાતિ નિબ્બાનં પટિપેસિતચિત્તા. નિચ્ચન્તિ સબ્બકાલં. દળ્હપરક્કમાતિ થિરવીરિયા.

પમાદન્તિ પમજ્જનં, કુસલાનં ધમ્માનં અનનુટ્ઠાનં, અકુસલેસુ ચ ધમ્મેસુ ચિત્તવોસ્સગ્ગો. વુત્તઞ્હિ –

‘‘તત્થ કતમો પમાદો? કાયદુચ્ચરિતે વા વચીદુચ્ચરિતે વા મનોદુચ્ચરિતે વા પઞ્ચસુ વા કામગુણેસુ ચિત્તસ્સ વોસ્સગ્ગો વોસ્સગ્ગાનુપ્પદાનં, કુસલાનં ધમ્માનં ભાવનાય અસક્કચ્ચકિરિયતા’’તિઆદિ (વિભ. ૯૩૦).

અપ્પમાદન્તિ અપ્પમજ્જનં, સો પમાદસ્સ પટિપક્ખતો વેદિતબ્બો. અત્થતો હિ અપ્પમાદો નામ સતિયા અવિપ્પવાસો, ઉપટ્ઠિતાય સતિયા એવ ચેતં નામં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યસ્મા પમાદમૂલકા સબ્બે અનત્થા, અપ્પમાદમૂલકા ચ સબ્બે અત્થા, તસ્મા પમાદં ભયતો ઉપદ્દવતો દિસ્વા અપ્પમાદઞ્ચ ખેમતો અનુપદ્દવતો દિસ્વા અપ્પમાદપટિપત્તિયા સિખાભૂતં સીલાદિક્ખન્ધત્તયસઙ્ગહં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં અટ્ઠન્નં અઙ્ગાનં વસેન અટ્ઠઙ્ગિકં અરિયમગ્ગં ભાવેથ, અમતં નિબ્બાનં ફુસન્તા સચ્છિકરોન્તા અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદેથ, દસ્સનમગ્ગમત્તે અટ્ઠત્વા ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં ઉપ્પાદનવસેન વડ્ઢેથ, એવં વો અપ્પમાદભાવના સિખાપત્તા ભવિસ્સતીતિ.

એવં થેરો સમ્પત્તપરિસં ઓવદતિ. ઇમા એવ ચિમસ્સ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથા અહેસુન્તિ.

ફુસ્સત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.