૯. અનુરુદ્ધત્થેરગાથાવણ્ણના

પહાય માતાપિતરોતિઆદિકા આયસ્મતો અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે વિભવસમ્પન્નો કુટુમ્બિકો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો એકદિવસં વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું દિબ્બચક્ખુકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા સતસહસ્સભિક્ખુપરિવારસ્સ ભગવતો સત્તાહં મહાદાનં પવત્તેત્વા સત્તમે દિવસે ભગવતો, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ઉત્તમાનિ વત્થાનિ દત્વા પણિધાનમકાસિ. સત્થાપિસ્સ અનન્તરાયેન સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા ‘‘અનાગતે ગોતમસ્સ નામ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસને દિબ્બચક્ખુકાનં અગ્ગો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. સોપિ તત્થ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે નિટ્ઠિતે સત્તયોજનિકે સુવણ્ણચેતિયે અનેકસહસ્સેહિ દીપરુક્ખેહિ દીપકપલ્લિકાહિ ચ ‘‘દિબ્બચક્ખુઞાણસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતૂ’’તિ ઉળારં દીપપૂજં અકાસિ.

એવં યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે બારાણસિયં કુટુમ્બિકગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે નિટ્ઠિતે યોજનિકે કનકથૂપે બહૂ કંસપાતિયો કારેત્વા સપ્પિમણ્ડસ્સ પૂરેત્વા મજ્ઝે એકેકં ગુળપિણ્ડં ઠપેત્વા મુખવટ્ટિયા મુખવટ્ટિં ફુસાપેન્તો ચેતિયં પરિક્ખિપાપેત્વા અત્તના એકં મહતિં કંસપાતિં કારેત્વા સપ્પિમણ્ડસ્સ પૂરેત્વા સહસ્સવટ્ટિયો જાલાપેત્વા સીસે ઠપેત્વા સબ્બરત્તિં ચેતિયં અનુપરિયાયિ.

એવં તસ્મિમ્પિ અત્તભાવે યાવજીવં કુસલં કત્વા તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતો અનુપ્પન્ને બુદ્ધે બારાણસિયંયેવ દુગ્ગતકુલે નિબ્બત્તિ, અન્નભારોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો સુમનસેટ્ઠિસ્સ નામ ગેહે કમ્મં કરોન્તો જીવતિ. સો એકદિવસં ઉપરિટ્ઠં નામ પચ્ચેકબુદ્ધં નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ગન્ધમાદનપબ્બતતો આકાસેનાગન્ત્વા બારાણસીનગરદ્વારે ઓતરિત્વા ચીવરં પારુપિત્વા નગરે પિણ્ડાય પવિસન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો પત્તં ગહેત્વા અત્તનો અત્થાય ઠપિતં એકં ભાગભત્તં પત્તે પક્ખિપિત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દાતુકામો આરભિ. ભરિયાપિસ્સ અત્તનો ભાગભત્તં તત્થેવ પક્ખિપિ. સો તં નેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ હત્થે ઠપેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધો તં ગહેત્વા અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. તં દિસ્વા રત્તિં સુમનસેટ્ઠિસ્સ છત્તે અધિવત્થા દેવતા ‘‘અહો દાનં પરમદાનં, ઉપરિટ્ઠે, સુપ્પતિટ્ઠિત’’ન્તિ મહાસદ્દેન અનુમોદિ. તં સુત્વા સુમનસેટ્ઠિ ‘‘એવં દેવતાય અનુમોદિતં ઇદમેવ ઉત્તમદાન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તત્થ પત્તિં યાચિ. અન્નભારો પન તસ્સ પત્તિં અદાસિ. તેન પસન્નચિત્તો સુમનસેટ્ઠિ તસ્સ સહસ્સં દત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય તુય્હં સહત્થેન કમ્મકરણકિચ્ચં નત્થિ, પતિરૂપં ગેહં કત્વા નિચ્ચં વસાહી’’તિ આહ.

યસ્મા નિરોધતો વુટ્ઠિતસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દિન્નપિણ્ડપાતો તંદિવસમેવ ઉળારતરવિપાકો હોતિ, તસ્મા તંદિવસં સુમનસેટ્ઠિ રઞ્ઞો સન્તિકં ગચ્છન્તો તં ગહેત્વા અગમાસિ. રાજા પન તં આદરવસેન ઓલોકેસિ. સેટ્ઠિ ‘‘મહારાજ, અયં ઓલોકેતબ્બયુત્તોયેવા’’તિ વત્વા તદા તેન કતપુઞ્ઞં અત્તનાપિસ્સ સહસ્સં દિન્નભાવં કથેસિ. તં સુત્વા રાજા તુસ્સિત્વા સહસ્સં દત્વા અસુકસ્મિં નામ ઠાને ગેહં કત્વા વસા’’તિ ગેહટ્ઠાનમસ્સ આણાપેસિ. તસ્સ તં ઠાનં સોધાપેન્તસ્સ મહન્તિયો નિધિકુમ્ભિયો ઉટ્ઠહિંસુ. તા દિસ્વા સો રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા સબ્બં ધનં ઉદ્ધરાપેત્વા રાસિકતં દિસ્વા ‘‘એત્તકં ધનં ઇમસ્મિં નગરે કસ્સ ગેહે અત્થી’’તિ? ‘‘ન કસ્સચિ, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ અયં અન્નભારો ઇમસ્મિં નગરે મહાધનસેટ્ઠિ નામ હોતૂ’’તિ તંદિવસમેવ તસ્સ સેટ્ઠિછત્તં ઉસ્સાપેસિ.

સો તતો પટ્ઠાય યાવજીવં કુસલકમ્મં કત્વા તતો ચુતો દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુનગરે સુક્કોદનસક્કસ્સ ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, અનુરુદ્ધોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો મહાનામસ્સ સક્કસ્સ કનિટ્ઠભાતા, સત્થુ ચૂળપિતુ પુત્તો પરમસુખુમાલો મહાપુઞ્ઞો તિણ્ણં ઉતૂનં અનુચ્છવિકેસુ તીસુ પાસાદેસુ અલઙ્કતનાટકિત્થીહિ પરિવુતો દેવો વિય સમ્પત્તિં અનુભવન્તો સુદ્ધોદનમહારાજેન ઉસ્સાહિતેહિ સક્યરાજૂહિ સત્થુ પરિવારત્થં પેસિતેહિ ભદ્દિયકુમારાદીહિ અનુપિયમ્બવને વિહરન્તં સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા અન્તોવસ્સેયેવ દિબ્બચક્ખું નિબ્બત્તેત્વા, પુન ધમ્મસેનાપતિસ્સ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ચેતિયરટ્ઠે પાચીનવંસદાયં ગન્ત્વા સમણધમ્મં કરોન્તો સત્તમહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેત્વા અટ્ઠમં જાનિતું નાસક્ખિ. તસ્સ તં પવત્તિં ઞત્વા સત્થા અટ્ઠમં મહાપુરિસવિતક્કં કથેત્વા ચતુપચ્ચયસન્તોસભાવનારામપટિમણ્ડિતં મહાઅરિયવંસપટિપદં દેસેતિ. સો દેસનાનુસારેન વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાપરિવારં અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧.૪૨૧-૪૩૩) –

‘‘સુમેધં ભગવન્તાહં, લોકજેટ્ઠં નરાસભં;

વૂપકટ્ઠં વિહરન્તં, અદ્દસં લોકનાયકં.

‘‘ઉપગન્ત્વાન સમ્બુદ્ધં, સુમેધં લોકનાયકં;

અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વાન, બુદ્ધસેટ્ઠમયાચહં.

‘‘અનુકમ્પ મહાવીર, લોકજેટ્ઠ નરાસભ;

પદીપં તે પદસ્સામિ, રુક્ખમૂલમ્હિ ઝાયતો.

‘‘અધિવાસેસિ સો ધીરો, સયમ્ભૂ વદતં વરો;

દુમેસુ વિનિવિજ્ઝિત્વા, યન્તં યોજિયહં તદા.

‘‘સહસ્સવટ્ટિં પાદાસિં, બુદ્ધસ્સ લોકબન્ધુનો;

સત્તાહં પજ્જલિત્વાન, દીપા વૂપસમિંસુ મે.

‘‘તેન ચિત્તપ્પસાદેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, વિમાનમુપપજ્જહં.

‘‘ઉપપન્નસ્સ દેવત્તં, બ્યમ્હં આસિ સુનિમ્મિતં;

સમન્તતો પજ્જલતિ, દીપદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘સમન્તા યોજનસતં, વિરોચેસિમહં તદા;

સબ્બે દેવે અભિભોમિ, દીપદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘તિંસકપ્પાનિ દેવિન્દો, દેવરજ્જમકારયિં;

ન મં કેચીતિમઞ્ઞન્તિ, દીપદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘અટ્ઠવીસતિક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી અહોસહં;

દિવા રત્તિઞ્ચ પસ્સામિ, સમન્તા યોજનં તદા.

‘‘સહસ્સલોકં ઞાણેન, પસ્સામિ સત્થુ સાસને;

દિબ્બચક્ખુમનુપ્પત્તો, દીપદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘સુમેધો નામ સમ્બુદ્ધો, તિંસકપ્પસહસ્સિતો;

તસ્સ દીપો મયા દિન્નો, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અથ નં સત્થા અપરભાગે જેતવનમહાવિહારે અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો દિબ્બચક્ખુકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં દિબ્બચક્ખુકાનં યદિદં અનુરુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૦, ૧૯૨).

સો વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદી વિહરન્તો એકદિવસં અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા પીતિસોમનસ્સજાતો ઉદાનવસેન ‘‘પહાય માતાપિતરો’’તિઆદિકા ગાથા અભાસિ. કેચિ પન ‘‘થેરસ્સ પબ્બજ્જં અરહત્તપ્પત્તિઞ્ચ પકાસેન્તેહિ સઙ્ગીતિકારેહિ આદિતો ચતસ્સો ગાથા ભાસિતા. તતો પરા થેરસ્સ અરિયવંસપટિપત્તિયા આરાધિતચિત્તેન ભગવતા ભાસિતા. ઇતરા સબ્બાપિ તેન તેન કારણેન થેરેનેવ ભાસિતા’’તિ વદન્તિ. ઇતિ સબ્બથાપિ ઇમા ગાથા થેરેન ભાસિતાપિ, થેરં ઉદ્દિસ્સ ભાસિતાપિ થેરસ્સ ચેતા ગાથાતિ વેદિતબ્બા. સેય્યથિદં –

૮૯૨. ‘‘પહાય માતાપિતરો, ભગિની ઞાતિભાતરો;

પઞ્ચ કામગુણે હિત્વા, અનુરુદ્ધોવ ઝાયતિ.

૮૯૩. ‘‘સમેતો નચ્ચગીતેહિ, સમ્મતાળપ્પબોધનો;

ન તેન સુદ્ધિમજ્ઝગં, મારસ્સ વિસયે રતો.

૮૯૪. ‘‘એતઞ્ચ સમતિક્કમ્મ, રતો બુદ્ધસ્સ સાસને;

સબ્બોઘં સમતિક્કમ્મ, અનુરુદ્ધોવ ઝાયતિ.

૮૯૫. ‘‘રૂપા સદ્દા રસા ગન્ધા, ફોટ્ઠબ્બા ચ મનોરમા;

એતે ચ સમતિક્કમ્મ, અનુરુદ્ધોવ ઝાયતિ.

૮૯૬. ‘‘પિણ્ડપાતમતિક્કન્તો, એકો અદુતિયો મુનિ;

એસતિ પંસુકૂલાનિ અનુરુદ્ધો અનાસવો.

૮૯૭. ‘‘વિચિની અગ્ગહી ધોવિ, રજયી ધારયી મુનિ;

પંસુકૂલાનિ મતિમા, અનુરુદ્ધો અનાસવો.

૮૯૮. ‘‘મહિચ્છો ચ અસન્તુટ્ઠો, સંસટ્ઠો યો ચ ઉદ્ધતો;

તસ્સ ધમ્મા ઇમે હોન્તિ, પાપકા સંકિલેસિકા.

૮૯૯. ‘‘સતો ચ હોતિ અપ્પિચ્છો, સન્તુટ્ઠો અવિઘાતવા;

પવિવેકરતો વિત્તો, નિચ્ચમારદ્ધવીરિયો.

૯૦૦. ‘‘તસ્સ ધમ્મા ઇમે હોન્તિ, કુસલા બોધિપક્ખિકા;

અનાસવો ચ સો હોતિ, ઇતિ વુત્તં મહેસિના.

૯૦૧. ‘‘મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, સત્થા લોકે અનુત્તરો;

મનોમયેન કાયેન, ઇદ્ધિયા ઉપસઙ્કમિ.

૯૦૨. ‘‘યદા મે અહુ સઙ્કપ્પો, તતો ઉત્તરિ દેસયિ;

નિપ્પપઞ્ચરતો બુદ્ધો, નિપ્પપઞ્ચમદેસયિ.

૯૦૩. ‘‘તસ્સાહં ધમ્મમઞ્ઞાય, વિહાસિં સાસને રતો;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં.

૯૦૪. ‘‘પઞ્ચપઞ્ઞાસવસ્સાનિ, યતો નેસજ્જિકો અહં;

પઞ્ચવીસતિવસ્સાનિ, યતો મિદ્ધં સમૂહતં.

૯૦૫. ‘‘નાહુ અસ્સાસપસ્સાસા, ઠિતચિત્તસ્સ તાદિનો;

અનેજો સન્તિમારબ્ભ, ચક્ખુમા પરિનિબ્બુતો.

૯૦૬. ‘‘અસલ્લીનેન ચિત્તેન, વેદનં અજ્ઝવાસયિ;

પજ્જોતસ્સેવ નિબ્બાનં, વિમોક્ખો ચેતસો અહુ.

૯૦૭. ‘‘એતે પચ્છિમકા દાનિ, મુનિનો ફસ્સપઞ્ચમા;

નાઞ્ઞે ધમ્મા ભવિસ્સન્તિ, સમ્બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે.

૯૦૮. ‘‘નત્થિ દાનિ પુનાવાસો, દેવકાયસ્મિ જાલિનિ;

વિક્ખીણો જાતિસંસારો, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

૯૦૯. ‘‘યસ્સ મુહુત્તેન સહસ્સધા, લોકો સંવિદિતો સબ્રહ્મકપ્પો;

વસી ઇદ્ધિગુણે ચુતૂપપાતે, કાલે પસ્સતિ દેવતા સ ભિક્ખુ.

૯૧૦. ‘‘અન્નભારો પુરે આસિં, દલિદ્દો ઘાસહારકો;

સમણં પટિપાદેસિં, ઉપરિટ્ઠં યસસ્સિનં.

૯૧૧. ‘‘સોમ્હિ સક્યકુલે જાતો, અનુરુદ્ધોતિ મં વિદૂ;

ઉપેતો નચ્ચગીતેહિ, સમ્મતાળપ્પબોધનો.

૯૧૨. ‘‘અથદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં, સત્થારં અકુતોભયં;

તસ્મિં ચિત્તં પસાદેત્વા, પબ્બજિં અનગારિયં.

૯૧૩. ‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, યત્થ મે વુસિતં પુરે;

તાવતિંસેસુ દેવેસુ, અટ્ઠાસિં સક્કજાતિયા.

૯૧૪. ‘‘સત્તક્ખત્તું મનુસ્સિન્દો, અહં રજ્જમકારયિં;

ચાતુરન્તો વિજિતાવી, જમ્બુસણ્ડસ્સ ઇસ્સરો;

અદણ્ડેન અસત્થેન, ધમ્મેન અનુસાસયિં.

૯૧૫. ‘‘ઇતો સત્ત તતો સત્ત, સંસારાનિ ચતુદ્દસ;

નિવાસમભિજાનિસ્સં, દેવલોકે ઠિતો તદા.

૯૧૬. ‘‘પઞ્ચઙ્ગિકે સમાધિમ્હિ, સન્તે એકોદિભાવિતે;

પટિપ્પસ્સદ્ધિલદ્ધમ્હિ, દિબ્બચક્ખુ વિસુજ્ઝિ મે.

૯૧૭. ‘‘ચુતૂપપાતં જાનામિ, સત્તાનં આગતિં ગતિં;

ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં, ઝાને પઞ્ચઙ્ગિકે ઠિતો.

૯૧૮. ‘‘પરિચિણ્ણો મયા સત્થા…પે… ભવનેત્તિ સમૂહતા.

૯૧૯. ‘‘વજ્જીનં વેળુવગામે, અહં જીવિતસઙ્ખયા;

હેટ્ઠતો વેળુગુમ્બસ્મિં, નિબ્બાયિસ્સં અનાસવો’’તિ.

તત્થ પહાયાતિ પજહિત્વા. માતાપિતરોતિ માતરઞ્ચ પિતરઞ્ચ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – યથા અઞ્ઞે કેચિ ઞાતિપારિજુઞ્ઞેન વા ભોગપારિજુઞ્ઞેન વા અભિભૂતા પબ્બજન્તિ, પબ્બજિતા ચ કિચ્ચન્તરપસુતા વિહરન્તિ, ન એવં મયં. મયં પન મહન્તં ઞાતિપરિવટ્ટં, મહન્તઞ્ચ ભોગક્ખન્ધં પહાય કામેસુ નિરપેક્ખા પબ્બજિતાતિ. ઝાયતીતિ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનં લક્ખણૂપનિજ્ઝાનઞ્ચાતિ, દુવિધમ્પિ ઝાનં અનુયુત્તો વિહરતિ.

સમેતો નચ્ચગીતેહીતિ નચ્ચેહિ ચ ગીતેહિ ચ સમઙ્ગીભૂતો, નચ્ચાનિ પસ્સન્તો ગીતાનિ સુણન્તોતિ અત્થો. ‘‘સમ્મતો’’તિ ચ પઠન્તિ, નચ્ચગીતેહિ પૂજિતોતિ અત્થો. સમ્મતાળપ્પબોધનોતિ સમ્મતાળસદ્દેહિ પચ્ચૂસકાલે પબોધેતબ્બો. ન તેન સુદ્ધિમજ્ઝગન્તિ તેન કામભોગેન સંસારસુદ્ધિં નાધિગચ્છિં. મારસ્સ વિસયે રતોતિ કિલેસમારસ્સ વિસયભૂતે કામગુણે રતો. ‘‘કિલેસમારસ્સ વિસયભૂતેન કામગુણભોગેન સંસારસુદ્ધિ હોતી’’તિ એવંદિટ્ઠિકો અહુત્વાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘એતઞ્ચ સમતિક્કમ્મા’’તિઆદિ. તત્થ એતન્તિ એતં પઞ્ચવિધમ્પિ કામગુણં. સમતિક્કમ્માતિ સમતિક્કમિત્વા, અનપેક્ખો છડ્ડેત્વાતિ અત્થો. સબ્બોઘન્તિ કામોઘાદિકં સબ્બમ્પિ ઓઘં.

પઞ્ચ કામગુણે સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘રૂપા સદ્દા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ મનોરમાતિ લોભનીયટ્ઠેન મનં રમયન્તીતિ મનોરમા, મનાપિયાતિ વુત્તં હોતિ. યથાહ ‘‘કતમે પઞ્ચ મનાપિયા રૂપા, મનાપિયા સદ્દા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૩૨૮ અત્થતો સમાનં).

પિણ્ડપાતમતિક્કન્તોતિ પિણ્ડપાતગ્ગહણં અતિક્કન્તો, પિણ્ડપાતગ્ગહણતો નિવત્તેન્તોતિ અત્થો. એકોતિ એકાકી અપચ્છાસમણો. અદુતિયોતિ નિત્તણ્હો. તણ્હા હિ પુરિસસ્સ દુતિયો નામ. યથાહ ‘‘તણ્હાદુતિયો પુરિસો’’તિ (ઇતિવુ. ૧૫, ૧૦૫; મહાનિ. ૧૯૧). એસતીતિ પરિયેસતિ.

વિચિનીતિ એસન્તોવ તત્થ તત્થ સઙ્કારકૂટાદિકે પંસુકૂલુપ્પત્તિટ્ઠાને વિચિનિ. અગ્ગહીતિ વિચિનિત્વા અસુચિમક્ખિતમ્પિ અજિગુચ્છન્તો ગણ્હિ. ધોવીતિ, વિક્ખાલેસિ. રજયીતિ ધોવિત્વા ગહિતં સિબ્બિત્વા કપ્પિયરજનેન રજયિ. ધારયીતિ રજિત્વા કપ્પબિન્દું દત્વા ધારેસિ, નિવાસેસિ ચેવ પારુપિ ચ.

ઇદાનિ પાચીનવંસદાયે સત્થારા દિન્નઓવાદં તસ્સ ચ અત્તના મત્થકપ્પત્તભાવં દીપેન્તો ‘‘મહિચ્છો ચ અસન્તુટ્ઠો’’તિઆદિકા ગાથા અભાસિ. તત્થ મહિચ્છોતિ મહતિયા પચ્ચયિચ્છાય સમન્નાગતો, ઉળારુળારે બહૂ ચ પચ્ચયે ઇચ્છન્તોતિ અત્થો. અસન્તુટ્ઠોતિ નિસ્સન્તુટ્ઠો, યથાલાભસન્તોસાદિના સન્તોસેન વિરહિતો. સંસટ્ઠોતિ ગિહીહિ ચેવ પબ્બજિતેહિ ચ અનનુલોમિકેન સંસગ્ગેન સંસટ્ઠો. ઉદ્ધતોતિ ઉક્ખિત્તો. તસ્સાતિ ‘‘મહિચ્છો’’તિઆદિના વુત્તપુગ્ગલસ્સ. ધમ્માતિ મહિચ્છતા અસન્તોસો, સંસટ્ઠતા વિક્ખેપોતિ ઈદિસા. લામકટ્ઠેન પાપકા. સંકિલેસિકાતિ તસ્સ ચિત્તસ્સ મલીનભાવકરણતો સંકિલેસિકા ધમ્મા હોન્તિ.

સતો ચ હોતિ અપ્પિચ્છોતિ યદા પનાયં પુગ્ગલો કલ્યાણમિત્તે સેવન્તો ભજન્તો પયિરુપાસન્તો સદ્ધમ્મં સુણન્તો યોનિસો મનસિ કરોન્તો સતિમા ચ મહિચ્છતં પહાય અપ્પિચ્છો ચ હોતિ. અસન્તોસં પહાય સન્તુટ્ઠો, ચિત્તસ્સ વિઘાતકરં વિક્ખેપં પહાય અવિઘાતવા અવિક્ખિત્તો સમાહિતો, ગણસઙ્ગણિકં પહાય પવિવેકરતો, વિવેકાભિરતિયા નિબ્બિદાય ધમ્મપીતિયા વિત્તો સુમનો તુટ્ઠચિત્તો, સબ્બસો કોસજ્જપહાનેન આરદ્ધવીરિયો.

તસ્સ એવં અપ્પિચ્છતાદિગુણસમન્નાગતસ્સ ઇમે સતિપટ્ઠાનાદયો સત્તતિંસપ્પભેદા તિવિધવિપસ્સનાસઙ્ગહા કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન કુસલા, મગ્ગપરિયાપન્ના બોધિપક્ખિકા ધમ્મા હોન્તિ. સો તેહિ સમન્નાગતો સબ્બસો આસવાનં ખેપનેન અગ્ગમગ્ગક્ખણતો પટ્ઠાય અનાસવો ચ હોતિ. ઇતિ એવં વુત્તં મહેસિના સમ્માસમ્બુદ્ધેન પાચીનવંસદાયે મહાપુરિસવિતક્કે મત્થકં પાપનવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાયાતિ ‘‘અપિચ્છસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મહિચ્છસ્સા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૮.૩૦) મહાપુરિસવિતક્કવસેન આરદ્ધં, તે ચ મત્થકં પાપેતું અસમત્થભાવેન ઠિતં મમ સઙ્કપ્પં જાનિત્વા. મનોમયેનાતિ મનોમયેન વિય, મનસા નિમ્મિતસદિસેન પરિણામિતેનાતિ અત્થો. ઇદ્ધિયાતિ ‘‘અયં કાયો ઇદં ચિત્તં વિય હોતૂ’’તિ એવં પવત્તઅધિટ્ઠાનિદ્ધિયા.

યદા મે અહુ સઙ્કપ્પોતિ યસ્મિં કાલે મય્હં ‘‘કીદિસો નુ ખો અટ્ઠમો મહાપુરિસવિતક્કો’’તિ પરિવિતક્કો અહોસિ. તતો મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય ઇદ્ધિયા ઉપસઙ્કમીતિ યોજના. ઉત્તરિ દેસયીતિ ‘‘નિપ્પપઞ્ચારામસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો નિપ્પપઞ્ચરતિનો, નાયંધમ્મો પપઞ્ચારામસ્સ પપઞ્ચરતિનો’’તિ (અ. નિ. ૮.૩૦) ઇમમટ્ઠમં મહાપુરિસવિતક્કં પૂરેન્તો ઉપરિ દેસયિ. તં પન દેસિતં ધમ્મં દેસેન્તો આહ ‘‘નિપ્પપઞ્ચરતો બુદ્ધો, નિપ્પપઞ્ચમદેસયી’’તિ. પપઞ્ચા નામ રાગાદયો કિલેસા, તેસં વૂપસમતાય, તદભાવતો ચ લોકુત્તરધમ્મા નિપ્પપઞ્ચા નામ. તસ્મિં નિપ્પપઞ્ચે રતો અભિરતો સમ્માસમ્બુદ્ધો યથા તં પાપુણામિ, તથા તાદિસં ધમ્મં અદેસયિ, સામુક્કંસિકં ચતુસચ્ચધમ્મદેસનં પકાસયીતિ અત્થો.

તસ્સાહં ધમ્મમઞ્ઞાયાતિ તસ્સા સત્થુ દેસનાય ધમ્મં જાનિત્વા યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જન્તો વિહાસિં સિક્ખત્તયસઙ્ગહે સાસને રતો અભિરતો હુત્વાતિ અત્થો.

સત્થારા અત્તનો સમાગમં તેન સાધિતમત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તનો પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય આરદ્ધવીરિયતં, કાયે અનપેક્ખતાય સેય્યસુખપસ્સસુખાનં પરિચ્ચાગં, અપ્પમિદ્ધકાલતો પટ્ઠાય આરદ્ધવીરિયતઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ચપઞ્ઞાસવસ્સાની’’તિ ગાથમાહ. તત્થ યતો નેસજ્જિકો અહન્તિ યતો પટ્ઠાય ‘‘યોગાનુકૂલતા કમ્મટ્ઠાનપરિયુટ્ઠિતસપ્પુરિસચરિયા સલ્લેખવુત્તી’’તિ એવમાદિગુણે દિસ્વા નેસજ્જિકો અહોસિં તાનિ પઞ્ચપઞ્ઞાસ વસ્સાનિ. યતો મિદ્ધં સમૂહતન્તિ યતો પટ્ઠાય મયા નિદ્દા પરિચ્ચત્તા તાનિ પઞ્ચવીસતિવસ્સાનિ. ‘‘થેરસ્સ પઞ્ચપઞ્ઞાસાય વસ્સેસુ નેસજ્જિકસ્સ સતો આદિતો પઞ્ચવીસતિવસ્સાનિ નિદ્દા નાહોસિ, તતો પરં સરીરકિલમથેન પચ્છિમયામે નિદ્દા અહોસી’’તિ વદન્તિ.

‘‘નાહુ અસ્સાસપસ્સાસા’’ તિઆદિકા તિસ્સો ગાથા સત્થુ પરિનિબ્બાનકાલે ભિક્ખૂહિ ‘‘કિં ભગવા પરિનિબ્બુતો’’તિ પુટ્ઠો પરિનિબ્બાનભાવં પવેદેન્તો આહ. તત્થ નાહુ અસ્સાસપસ્સાસા, ઠિતચિત્તસ્સ તાદિનોતિ અનુલોમપટિલોમતો અનેકાકારવોકારા સબ્બા સમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય સબ્બપચ્છા ચતુત્થજ્ઝાને ઠિતચિત્તસ્સ તાદિનો બુદ્ધસ્સ ભગવતો અસ્સાસપસ્સાસા નાહુ નાહેસુન્તિ અત્થો. એતેન યસ્મા ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપન્નસ્સ કાયસઙ્ખારા નિરુજ્ઝન્તિ. કાયસઙ્ખારાતિ ચ અસ્સાસપસ્સાસા વુચ્ચન્તિ, તસ્મા ચતુત્થજ્ઝાનક્ખણતો પટ્ઠાય અસ્સાસપસ્સાસા નાહેસુન્તિ દસ્સેતિ. તણ્હાસઙ્ખાતાય એજાય અભાવતો અનેજો, સમાધિસ્મિં ઠિતત્તા વા અનેજો. સન્તિમારબ્ભાતિ અનુપાદિસેસં નિબ્બાનં આરબ્ભ પટિચ્ચ સન્ધાય. ચક્ખુમાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. પરિનિબ્બુતોતિ પરિનિબ્બાયિ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – નિબ્બાનારમ્મણચતુત્થજ્ઝાનફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તદનન્તરમેવ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતોતિ.

અસલ્લીનેનાતિ અલીનેન અસંકુટિતેન સુવિકસિતેનેવ ચિત્તેન. વેદનં અજ્ઝવાસયીતિ સતો સમ્પજાનો હુત્વા મારણન્તિકં વેદનં અધિવાસેસિ, ન વેદનાનુવત્તી હુત્વા ઇતો ચિતો ચ સમ્પરિવત્તિ. પજ્જોતસ્સેવ નિબ્બાનં, વિમોક્ખો ચેતસો અહૂતિ યથા તેલઞ્ચ પટિચ્ચ, વટ્ટિઞ્ચ પટિચ્ચ પજ્જલન્તો પજ્જોતો પદીપો તેસં પરિક્ખયે નિબ્બાયતિ. નિબ્બુતો ચ કત્થચિ ગન્ત્વા ન તિટ્ઠતિ, અઞ્ઞદત્થુ અન્તરધાયતિ, અદસ્સનમેવ ગચ્છતિ; એવં કિલેસાભિસઙ્ખારે નિસ્સાય પવત્તમાનો ખન્ધસન્તાનો તેસં પરિક્ખયે નિબ્બાયતિ, નિબ્બુતો ચ કત્થચિ ગન્ત્વા ન તિટ્ઠતિ, અઞ્ઞદત્થુ અન્તરધાયતિ, અદસ્સનમેવ ગચ્છતીતિ દસ્સેતિ. તેન વુત્તં ‘‘નિબ્બન્તિ ધીરા યથાયં પદીપો’’તિ (ખુ. પા. ૬.૧૫), ‘‘અચ્ચી યથા વાતવેગેન ખિત્તા’’તિ (સુ. નિ. ૧૦૮૦) ચ આદિ.

એતેતિ પરિનિબ્બાનક્ખણે સત્થુ સન્તાને પવત્તમાનાનં ધમ્માનં અત્તનો પચ્ચક્ખતાય વુત્તં. પચ્છિમકા તતો પરં ચિત્તુપ્પાદાભાવતો. દાનીતિ એતરહિ. ફસ્સપઞ્ચમાતિ ફસ્સપઞ્ચમકાનં ધમ્માનં પાકટભાવતો વુત્તં. તથા હિ ચિત્તુપ્પાદકથાયમ્પિ ફસ્સપઞ્ચમકાવ આદિતો વુત્તા. અઞ્ઞે ધમ્માતિ સહ નિસ્સયેન અઞ્ઞે ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, ન પરિનિબ્બાનચિત્તચેતસિકા. નનુ તેપિ ન ભવિસ્સન્તેવાતિ? સચ્ચં ન ભવિસ્સન્તિ, આસઙ્કાભાવતો પન તે સન્ધાય ‘‘ન ભવિસ્સન્તી’’તિ ન વત્તબ્બમેવ. ‘‘ઇતરે પન સેક્ખપુથુજ્જનાનં વિય ભવિસ્સન્તિ નુ ખો’’તિ સિયા આસઙ્કાતિ તદાસઙ્કાનિવત્તનત્થં ‘‘નાઞ્ઞે ધમ્મા ભવિસ્સન્તી’’તિ વુત્તં.

નત્થિ દાનિ પુનાવાસો, દેવકાયસ્મિ જાલિનીતિ, એત્થ જાલિનીતિ દેવતં આલપતિ, દેવતે દેવકાયસ્મિં દેવસમૂહે ઉપપજ્જનવસેન પુન આવાસો આવસનં ઇદાનિ મય્હં નત્થીતિ અત્થો. તત્થ કારણમાહ ‘‘વિક્ખીણો’’તિઆદિના. સા કિર દેવતા પુરિમત્તભાવે થેરસ્સ પાદપરિચારિકા, તસ્મા ઇદાનિ થેરં જિણ્ણં વુદ્ધં દિસ્વા પુરિમસિનેહેન આગન્ત્વા ‘‘તત્થ ચિત્તં પણિધેહિ, યત્થ તે વુસિતં પુરે’’તિ દેવૂપપત્તિં યાચિ. અથ ‘‘દાનિ નત્થી’’તિઆદિના થેરો તસ્સા પટિવચનં અદાસિ. તં સુત્વા દેવતા વિહતાસા તત્થેવન્તરધાયિ.

અથ થેરો વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા અત્તનો આનુભાવં સબ્રહ્મચારીનં પકાસેન્તો ‘‘યસ્સ મુહુત્તેના’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યસ્સ ખીણાસવભિક્ખુનો મુહુત્તમત્તેન એવ સહસ્સધા સહસ્સપ્પકારો તિસહસ્સિમહાસહસ્સિપભેદો, લોકો સબ્રહ્મકપ્પો સહબ્રહ્મલોકો, સંવિદિતો સમ્મદેવ વિદિતો ઞાતો પચ્ચક્ખં કતો, એવં ઇદ્ધિગુણે ઇદ્ધિસમ્પદાય ચુતૂપપાતે ચ વસીભાવપ્પત્તો સો ભિક્ખુ ઉપગતકાલે દેવતા પસ્સતિ, ન તસ્સ દેવતાનં દસ્સને પરિહાનીતિ. થેરેન કિર જાલિનિયા દેવતાય પટિવચનદાનવસેન ‘‘નત્થિ દાની’’તિ ગાથાય વુત્તાય ભિક્ખૂ જાલિનિં અપસ્સન્તા ‘‘કિં નુ ખો થેરો ધમ્માલપનવસેન કિઞ્ચિ આલપતી’’તિ ચિન્તેસું. તેસં ચિત્તાચારં ઞત્વા થેરો ‘‘યસ્સ મુહુત્તેના’’તિ ઇમં ગાથમાહ.

અન્નભારો પુરેતિ એવંનામો પુરિમત્તભાવે. ઘાસહારકોતિ ઘાસમત્તસ્સ અત્થાય ભત્તિં કત્વા જીવનકો. સમણન્તિ સમિતપાપં. પટિપાદેસિન્તિ પટિમુખો હુત્વા પાદાસિં, પસાદેન અભિમુખો હુત્વા આહારદાનં અદાસિન્તિ અધિપ્પાયો. ઉપરિટ્ઠન્તિ એવંનામકં પચ્ચેકબુદ્ધં. યસસ્સિનન્તિ કિત્તિમન્તં પત્થટયસં. ઇમાય ગાથાય યાવ ચરિમત્તભાવા ઉળારસમ્પત્તિહેતુભૂતં અત્તનો પુબ્બકમ્મં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘સોમ્હિ સક્યકુલે જાતો’’તિઆદિ.

ઇતો સત્તાતિ ઇતો મનુસ્સલોકતો ચવિત્વા દેવલોકે દિબ્બેન આધિપચ્ચેન સત્ત. તતો સત્તાતિ તતો દેવલોકતો ચવિત્વા મનુસ્સલોકે ચક્કવત્તિભાવેન સત્ત. સંસારાનિ ચતુદ્દસાતિ ચતુદ્દસ ભવન્તરસંસરણાનિ. નિવાસમભિજાનિસ્સન્તિ પુબ્બેનિવાસં અઞ્ઞાસિં. દેવલોકે ઠિતો તદાતિ તઞ્ચ ખો ન ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે, અપિ ચ ખો યદા ઇતો અનન્તરાતીતે અત્તભાવે દેવલોકે ઠિતો, તદા અઞ્ઞાસિન્તિ અત્થો.

ઇદાનિ અત્તના દિબ્બચક્ખુઞાણચુતૂપપાતઞાણાનં અધિગતાકારં દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ચઙ્ગિકે’’તિઆદિના દ્વે ગાથા અભાસિ. તત્થ પઞ્ચઙ્ગિકે સમાધિમ્હીતિ અભિઞ્ઞાપાદકચતુત્થજ્ઝાનસમાધિમ્હિ. સો હિ પીતિફરણતા, સુખફરણતા, ચેતોફરણતા, આલોકફરણતા, પચ્ચવેક્ખણનિમિત્તન્તિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતત્તા પઞ્ચઙ્ગિકો સમાધીતિ વુચ્ચતિ. સન્તેતિ પટિપક્ખવૂપસમેન અઙ્ગસન્તતાય ચ સન્તે. એકોદિભાવિતેતિ એકોદિભાવગતે, સુચિણ્ણે વસીભાવપ્પત્તેતિ અત્થો. પટિપ્પસ્સદ્ધિલદ્ધમ્હીતિ કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા લદ્ધે. દિબ્બચક્ખુ વિસુજ્ઝિ મેતિ એવંવિધે સમાધિમ્હિ સમ્પાદિતે મય્હં દિબ્બચક્ખુઞાણં વિસુજ્ઝિ, એકાદસહિ ઉપક્કિલેસેહિ વિમુત્તિયા વિસુદ્ધં અહોસિ.

ચુતૂપપાતં જાનામીતિ સત્તાનં ચુતિઞ્ચ ઉપપત્તિઞ્ચ જાનામિ, જાનન્તો ચ ‘‘ઇમે સત્તા અમુમ્હા લોકમ્હા આગન્ત્વા ઇધૂપપન્ના, ઇમમ્હા ચ લોકા ગન્ત્વા અમુમ્હિ લોકે ઉપપજ્જિસ્સન્તી’’તિ સત્તાનં આગતિં ગતિઞ્ચ જાનામિ, જાનન્તો એવ ચ નેસં ઇત્થભાવં મનુસ્સભાવં તતો અઞ્ઞથાભાવં અઞ્ઞથાતિરચ્છાનભાવઞ્ચ ઉપપત્તિતો પુરેતરમેવ જાનામિ. તયિદં સબ્બમ્પિ પઞ્ચઙ્ગિકે સમાધિમ્હિ સમ્પાદિતે એવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઝાને પઞ્ચઙ્ગિકે ઠિતો’’તિ. તત્થ પઞ્ચઙ્ગિકે ઝાને ઠિતો પતિટ્ઠિતો હુત્વા એવં જાનામીતિ અત્થો.

એવં વિજ્જાત્તયં દસ્સેત્વા તપ્પસઙ્ગેન પુબ્બે દસ્સિતમ્પિ તતિયવિજ્જં સહ કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા દસ્સેન્તો ‘‘પરિચિણ્ણો મયા સત્થા’’તિઆદિના ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ વજ્જીનં વેળુવગામેતિ વજ્જિરટ્ઠસ્સ વેળુવગામે, વજ્જિરટ્ઠે યત્થ પચ્છિમવસ્સં ઉપગચ્છિ વેળુવગામે. હેટ્ઠતો વેળુગુમ્બસ્મિન્તિ તત્થ અઞ્ઞતરસ્સ વેળુગુમ્બસ્સ હેટ્ઠા. નિબ્બાયિસ્સન્તિ નિબ્બાયિસ્સામિ, અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિસ્સામીતિ અત્થો.

અનુરુદ્ધત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.