૨. ઉદાયિત્થેરગાથાવણ્ણના

મનુસ્સભૂતન્તિઆદિકા આયસ્મતો ઉદાયિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુસ્મિં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા ઉદાયીતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો સત્થુ ઞાતિસમાગમે બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા, પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તયો હિ ઇમે ઉદાયિત્થેરા અમચ્ચપુત્તો પુબ્બે આગતો કાળુદાયી, કોવરિયપુત્તો લાલુદાયી, અયં બ્રાહ્મણપુત્તો મહાઉદાયીતિ. સ્વાયં એકદિવસં સત્થારા સેતવારણં સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતં મહાજનેન પસંસિયમાનં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા નાગોપમસુત્તન્તે (અ. નિ. ૬.૪૩) દેસિતે દેસનાપરિયોસાને અત્તનો ઞાણબલાનુરૂપં સત્થુ ગુણે અનુસ્સરિત્વા, બુદ્ધારમ્મણાય પીતિયા સમુસ્સાહિતમાનસો ‘‘અયં મહાજનો ઇમં તિરચ્છાનગતં નાગં પસંસતિ, ન બુદ્ધમહાનાગં. હન્દાહં બુદ્ધમહાગન્ધહત્થિનો ગુણે પાકટે કરિસ્સામી’’તિ સત્થારં થોમેન્તો –

૬૮૯. ‘‘મનુસ્સભૂતં સમ્બુદ્ધં, અત્તદન્તં સમાહિતં;

ઇરિયમાનં બ્રહ્મપથે, ચિત્તસ્સૂપસમે રતં.

૬૯૦. ‘‘યં મનુસ્સા નમસ્સન્તિ, સબ્બધમ્માન પારગું;

દેવાપિ તં નમસ્સન્તિ, ઇતિ મે અરહતો સુતં.

૬૯૧. ‘‘સબ્બસંયોજનાતીતં, વના નિબ્બનમાગતં;

કામેહિ નેક્ખમ્મરતં, મુત્તં સેલાવ કઞ્ચનં.

૬૯૨. ‘‘સ વે અચ્ચરુચિ નાગો, હિમવાવઞ્ઞે સિલુચ્ચયે;

સબ્બેસં નાગનામાનં, સચ્ચનામો અનુત્તરો.

૬૯૩. ‘‘નાગં વો કિત્તયિસ્સામિ, ન હિ આગું કરોતિ સો;

સોરચ્ચં અવિહિંસા ચ, પાદા નાગસ્સ તે દુવે.

૬૯૪. ‘‘સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ, ચરણા નાગસ્સ તેપરે;

સદ્ધાહત્થો મહાનાગો, ઉપેક્ખાસેતદન્તવા.

૬૯૫. ‘‘સતિ ગીવા સિરો પઞ્ઞા, વીમંસા ધમ્મચિન્તના;

ધમ્મકુચ્છિસમાવાસો, વિવેકો તસ્સ વાલધિ.

૬૯૬. ‘‘સો ઝાયી અસ્સાસરતો, અજ્ઝત્તં સુસમાહિતો;

ગચ્છં સમાહિતો નાગો, ઠિતો નાગો સમાહિતો.

૬૯૭. ‘‘સયં સમાહિતો નાગો, નિસિન્નોપિ સમાહિતો;

સબ્બત્થ સંવુતો નાગો, એસા નાગસ્સ સમ્પદા.

૬૯૮. ‘‘ભુઞ્જતિ અનવજ્જાનિ, સાવજ્જાનિ ન ભુઞ્જતિ;

ઘાસમચ્છાદનં લદ્ધા, સન્નિધિં પરિવજ્જયં.

૬૯૯. ‘‘સંયોજનં અણું થૂલં, સબ્બં છેત્વાન બન્ધનં;

યેન યેનેવ ગચ્છતિ, અનપેક્ખોવ ગચ્છતિ.

૭૦૦. ‘‘યથાપિ ઉદકે જાતં, પુણ્ડરીકં પવડ્ઢતિ;

નોપલિપ્પતિ તોયેન, સુચિગન્ધં મનોરમં.

૭૦૧. ‘‘તથેવ ચ લોકે જાતો, બુદ્ધો લોકે વિહરતિ;

નોપલિપ્પતિ લોકેન, તોયેન પદુમં યથા.

૭૦૨. ‘‘મહાગિનિ પજ્જલિતો, અનાહારોપસમ્મતિ;

અઙ્ગારેસુ ચ સન્તેસુ, નિબ્બુતોતિ પવુચ્ચતિ.

૭૦૩. ‘‘અત્થસ્સાયં વિઞ્ઞાપની, ઉપમા વિઞ્ઞૂહિ દેસિતા;

વિઞ્ઞિસ્સન્તિ મહાનાગા, નાગં નાગેન દેસિતં.

૭૦૪. ‘‘વીતરાગો વીતદોસો, વીતમોહો અનાસવો;

સરીરં વિજહં નાગો, પરિનિબ્બિસ્સત્યનાસવો’’તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થ મનુસ્સભૂતન્તિ મનુસ્સેસુ ભૂતં, નિબ્બત્તં; મનુસ્સત્તભાવં વા પત્તં. સત્થા હિ આસવક્ખયઞાણાધિગમેન સબ્બગતિવિમુત્તોપિ ચરિમત્તભાવે ગહિતપટિસન્ધિવસેન ‘‘મનુસ્સો’’ત્વેવ વોહરીયતીતિ. ગુણવસેન પન દેવાનં અતિદેવો, બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા. સમ્બુદ્ધન્તિ સયમેવ બુજ્ઝિતબ્બબુદ્ધવન્તં. અત્તદન્તન્તિ અત્તનાયેવ દન્તં. ભગવા હિ અત્તનાયેવ ઉપ્પાદિતેન અરિયમગ્ગેન ચક્ખુતોપિ…પે… મનતોપિ ઉત્તમેન દમથેન દન્તો. સમાહિતન્તિ અટ્ઠવિધેન સમાધિના મગ્ગફલસમાધિના ચ સમાહિતં. ઇરિયમાનં બ્રહ્મપથેતિ ચતુબ્બિધેપિ બ્રહ્મવિહારપથે, બ્રહ્મે વા સેટ્ઠે ફલસમાપત્તિપથે સમાપજ્જનવસેન પવત્તમાનં. કિઞ્ચાપિ ભગવા ન સબ્બકાલં યથાવુત્તે બ્રહ્મપથે ઇરિયતિ, તત્થ ઇરિયસામત્થિયં પન તન્નિન્નતઞ્ચ ઉપાદાય ‘‘ઇરિયમાન’’ન્તિ વુત્તં. ચિત્તસ્સૂપસમે રતન્તિ ચિત્તસ્સ ઉપસમહેતુભૂતે સબ્બસઙ્ખારસમથે, નિબ્બાને, અભિરતં. યં મનુસ્સા નમસ્સન્તિ, સબ્બધમ્માન પારગુન્તિ યં સમ્માસમ્બુદ્ધં સબ્બેસં ખન્ધાયતનાદિધમ્માનં અભિઞ્ઞાપારગૂ, પરિઞ્ઞાપારગૂ, પહાનપારગૂ, ભાવનાપારગૂ, સચ્છિકિરિયપારગૂ, સમાપત્તિપારગૂતિ છધા પારગું પરમુક્કંસગતસમ્પત્તિં ખત્તિયપણ્ડિતાદયો મનુસ્સા નમસ્સન્તિ. ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિયા પૂજેન્તા કાયેન વાચાય મનસા ચ તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા હોન્તિ. દેવાપિ તં નમસ્સન્તીતિ ન કેવલં મનુસ્સા એવ, અથ ખો અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ દેવાપિ તં નમસ્સન્તિ. ઇતિ મે અરહતો સુતન્તિ એવં મયા આરકત્તાદીહિ કારણેહિ અરહતો, ભગવતો, ધમ્મસેનાપતિઆદીનઞ્ચ ‘‘સત્થા દેવમનુસ્સાન’’ન્તિઆદિકં વદન્તાનં સન્તિકે એવં સુતન્તિ દસ્સેતિ.

સબ્બસંયોજનાતીતન્તિ સબ્બાનિ દસપિ સંયોજનાનિ યથારહં ચતૂહિ મગ્ગેહિ સહ વાસનાય અતિક્કન્તં. વના નિબ્બનમાગતન્તિ કિલેસવનતો તબ્બિરહિતં નિબ્બનં ઉપગતં. કામેહિ નેક્ખમ્મરતન્તિ સબ્બસો કામેહિ નિક્ખમિત્વા પબ્બજ્જાઝાનવિપસ્સનાદિભેદે નેક્ખમ્મે અભિરતં. મુત્તં સેલાવ કઞ્ચનન્તિ અસારતો નિસ્સટસારસભાવત્તા સેલતો નિસ્સટકઞ્ચનસદિસં દેવાપિ તં નમસ્સન્તીતિ યોજના.

સ વે અચ્ચરુચિ નાગોતિ સો એકંસતો આગું ન કરોતિ, પુનબ્ભવં ન ગચ્છતિ; નાગો વિય બલવાતિ. ‘‘નાગો’’તિ લદ્ધનામો સમ્માસમ્બુદ્ધો, અચ્ચરુચીતિ અત્તનો કાયરુચિયા ઞાણરુચિયા ચ સદેવકં લોકં અતિક્કમિત્વા રુચિ, સોભિ. યથા કિં? હિમવાવઞ્ઞે સિલુચ્ચયે, યથા હિ હિમવા પબ્બતરાજા અત્તનો થિરગરુમહાસારભાવાદીહિ ગુણેહિ અઞ્ઞે પબ્બતે અતિરોચતિ, એવં અતિરોચતીતિ અત્થો. સબ્બેસં નાગનામાનન્તિ અહિનાગહત્થિનાગપુરિસનાગાનં, સેખાસેખપચ્ચેકબુદ્ધનાગાનં વા. સચ્ચનામોતિ સચ્ચેનેવ નાગનામો. તં પન સચ્ચનામતં ‘‘ન હિ આગું કરોતી’’તિઆદિના સયમેવ વક્ખતિ.

ઇદાનિ બુદ્ધનાગં અવયવતો ચ દસ્સેન્તો નામતો તાવ દસ્સેતું ‘‘ન હિ આગું કરોતિ સો’’તિ આહ. યસ્મા આગું, પાપં, સબ્બેન સબ્બં ન કરોતિ, તસ્મા નાગોતિ અત્થો. સોરચ્ચન્તિ સીલં. અવિહિંસાતિ કરુણા. તદુભયં સબ્બસ્સપિ ગુણરાસિસ્સ પુબ્બઙ્ગમન્તિ, કત્વા બુદ્ધનાગસ્સ પુરિમપાદભાવો તસ્સ યુત્તોતિ આહ ‘‘પાદા નાગસ્સ તે દુવે’’તિ.

અપરપાદભાવેન વદન્તો ‘‘સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ, ચરણા નાગસ્સ તેપરે’’તિ આહ. ‘‘ત્યાપરે’’તિ વા પાઠો. તે અપરેત્વેવ પદવિભાગો. અનવજ્જધમ્માનં આદાને સદ્ધા હત્થો એતસ્સાતિ, સદ્ધાહત્થો. સુપરિસુદ્ધવેદના ઞાણપ્પભેદા ઉપેક્ખા સેતદન્તા તે એતસ્સ અત્થીતિ, ઉપેક્ખાસેતદન્તવા.

ઉત્તમઙ્ગં પઞ્ઞા, તસ્સા અધિટ્ઠાનં સતીતિ આહ ‘‘સતિ ગીવા સિરો પઞ્ઞા’’તિ. વીમંસા ધમ્મચિન્તનાતિ યથા ખાદિતબ્બાખાદિતબ્બસ્સ સોણ્ડાય પરામસનં ઘાયનઞ્ચ હત્થિનાગસ્સ વીમંસા નામ હોતિ, એવં બુદ્ધનાગસ્સ કુસલાદિધમ્મચિન્તના વીમંસા. સમા વસન્તિ એત્થાતિ, સમાવાસો, ભાજનં કુચ્છિ એવ સમાવાસો, અભિઞ્ઞાસમથાનં આધાનભાવતો સમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતો ધમ્મો કુચ્છિસમાવાસો એતસ્સાતિ ધમ્મકુચ્છિસમાવાસો. વિવેકોતિ ઉપધિવિવેકો. તસ્સાતિ બુદ્ધનાગસ્સ. વાલધિ, પરિયોસાનઙ્ગભાવતો.

ઝાયીતિ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનેન ચ ઝાયનસીલો. અસ્સાસરતોતિ પરમસ્સાસભૂતે નિબ્બાને રતો. અજ્ઝત્તં સુસમાહિતોતિ વિસયજ્ઝત્તે ફલસમાપત્તિયં સુટ્ઠુ સમાહિતો તદિદં સમાધાનં સુટ્ઠુ સબ્બકાલિકન્તિ દસ્સેતું ‘‘ગચ્છં સમાહિતો નાગો’’તિઆદિ વુત્તં. ભગવા હિ સવાસનસ્સ ઉદ્ધચ્ચસ્સ પહીનત્તા વિક્ખેપાભાવતો નિચ્ચં સમાહિતોવ. તસ્મા યં યં ઇરિયાપથં કપ્પેતિ, તં તં સમાહિતોવ કપ્પેસીતિ.

સબ્બત્થાતિ, સબ્બસ્મિં ગોચરે, સબ્બસ્મિઞ્ચ દ્વારે સબ્બસો પિહિતવુત્તિ. તેનાહ – ‘‘સબ્બં કાયકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્ત’’ન્તિઆદિ (નેત્તિ. ૧૫). એસા નાગસ્સ સમ્પદાતિ એસા ‘‘ન હિ આગું કરોતિ સો’’તિઆદિના ‘‘સમ્બુદ્ધ’’ન્તિઆદિના એવ વા યથાવુત્તા વક્ખમાના ચ બુદ્ધગન્ધહત્થિનો સમ્પત્તિ ગુણપરિપુણ્ણા.

ભુઞ્જતિ અનવજ્જાનીતિ સમ્માજીવસ્સ ઉક્કંસપારમિપ્પત્તિયા ભુઞ્જતિ અગરહિતબ્બાનિ, મિચ્છાજીવસ્સ સબ્બસો સવાસનાનઞ્ચ પહીનત્તા સાવજ્જાનિ ગરહિતબ્બાનિ ન ભુઞ્જતિ અનવજ્જાનિ ભુઞ્જન્તો ચ સન્નિધિં પરિવજ્જયં ભુઞ્જતીતિ યોજના.

સંયોજનન્તિ વટ્ટદુક્ખેન સદ્ધિં સન્તાનં સંયોજનતો વટ્ટે ઓસીદાપનસમત્થં દસવિધમ્પિ સંયોજનં. અણું થૂલન્તિ ખુદ્દકઞ્ચેવ મહન્તઞ્ચ. સબ્બં છેત્વાન બન્ધનન્તિ મગ્ગઞાણેન અનવસેસં કિલેસબન્ધનં છિન્દિત્વા. યેન યેનાતિ યેન યેન દિસાભાગેન.

યથા હિ ઉદકે જાતં પુણ્ડરીકં ઉદકે પવડ્ઢતિ નોપલિપ્પતિ તોયેન, અનુપલેપસભાવત્તા, તથેવ લોકે જાતો બુદ્ધો લોકે વિહરતિ, નોપલિપ્પતિ લોકેન તણ્હાદિટ્ઠિમાનલેપાભાવતોતિ યોજના.

ગિનીતિ અગ્ગિ. અનાહારોતિ અનિન્ધનો.

અત્થસ્સાયં વિઞ્ઞાપનીતિ સત્થુ ગુણસઙ્ખાતસ્સ ઉપમેય્યત્થસ્સ વિઞ્ઞાપની, પકાસની અયં નાગૂપમા. વિઞ્ઞૂહીતિ સત્થુ પટિવિદ્ધચતુસચ્ચધમ્મં પરિજાનન્તેહિ અત્તાનં સન્ધાય વદતિ. વિઞ્ઞિસ્સન્તીતિઆદિ કારણવચનં, યસ્મા નાગેન મયા દેસિતં નાગં તથાગતગન્ધહત્થિં મહાનાગા ખીણાસવા અત્તનો વિસયે ઠત્વા વિજાનિસ્સન્તિ, તસ્મા અઞ્ઞેસં પુથુજ્જનાનં ઞાપનત્થં અયં ઉપમા અમ્હેહિ ભાસિતાતિ અધિપ્પાયો.

સરીરં વિજહં નાગો, પરિનિબ્બિસ્સત્યનાસવોતિ બોધિમૂલે સઉપાદિસેસપરિનિબ્બાનેન અનાસવો સમ્માસમ્બુદ્ધનાગો, ઇદાનિ સરીરં અત્તભાવં વિજહન્તો ખન્ધપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયિસ્સતીતિ.

એવં ચુદ્દસહિ ઉપમાહિ મણ્ડેત્વા, સોળસહિ ગાથાહિ, ચતુસટ્ઠિયા પાદેહિ સત્થુ ગુણે વણ્ણેન્તો અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

ઉદાયિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સોળસકનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.