૨. ગોદત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

યથાપિ ભદ્દોતિઆદિકા આયસ્મતો ગોદત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સત્થવાહકુલે નિબ્બત્તો. ગોદત્તોતિ નામેન વયપ્પત્તો પિતરિ કાલઙ્કતે કુટુમ્બં સણ્ઠપેન્તો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ ભણ્ડં આદાય અપરાપરં સઞ્ચરિત્વા વાણિજ્જેન જીવિકં કપ્પેતિ યથાવિભવં પુઞ્ઞાનિપિ કરોતિ. સો એકદિવસં અન્તરામગ્ગે ધુરે યુત્તગોણે વહિતું અસક્કોન્તે પતિતે મનુસ્સેસુ તં વુટ્ઠાપેતું અસક્કોન્તેસુ સયમેવ ગન્ત્વા તં નઙ્ગુટ્ઠે ગાળ્હં વિજ્ઝિ. ગોણો ‘‘અયં અસપ્પુરિસો મમ બલાબલં અજાનન્તો ગાળ્હં વિજ્ઝતી’’તિ કુદ્ધો મનુસ્સવાચાય, ‘‘ભો ગોદત્ત, અહં એત્તકં કાલં અત્તનો બલં અનિગુહન્તો તુય્હં ભારં વહિં, અજ્જ પન અસમત્થભાવેન પતિતં મં અતિવિય બાધસિ, હોતુ, ઇતો ચવિત્વા નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને તં બાધેતું સમત્થો પટિસત્તુ ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનાનુરૂપેન અક્કોસિ. તં સુત્વા ગોદત્તો ‘‘એવં નામ સત્તે બાધેત્વા કિં ઇમાય જીવિકાયા’’તિ સંવેગજાતો સબ્બં વિભવં પહાય અઞ્ઞતરસ્સ મહાથેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્વા સમાપત્તિસુખેન વીતિનામેન્તો એકદિવસં અત્તનો સન્તિકં ઉપગતાનં ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં અરિયગણાનં લોકધમ્મે આરબ્ભ ધમ્મં કથેન્તો –

૬૫૯. ‘‘યથાપિ ભદ્દો આજઞ્ઞો, ધુરે યુત્તો ધુરસ્સહો;

મથિતો અતિભારેન, સંયુગં નાતિવત્તતિ.

૬૬૦. ‘‘એવં પઞ્ઞાય યે તિત્તા, સમુદ્દો વારિના યથા;

ન પરે અતિમઞ્ઞન્તિ, અરિયધમ્મોવ પાણિનં.

૬૬૧. ‘‘કાલે કાલવસં પત્તા, ભવાભવવસં ગતા;

નરા દુક્ખં નિગચ્છન્તિ, તેધ સોચન્તિ માણવા.

૬૬૨. ‘‘ઉન્નતા સુખધમ્મેન, દુક્ખધમ્મેન ચોનતા;

દ્વયેન બાલા હઞ્ઞન્તિ, યથાભૂતં અદસ્સિનો.

૬૬૩. ‘‘યે ચ દુક્ખે સુખસ્મિઞ્ચ, મજ્ઝે સિબ્બિનિમચ્ચગૂ;

ઠિતા તે ઇન્દખીલોવ, ન તે ઉન્નતઓનતા.

૬૬૪. ‘‘ન હેવ લાભે નાલાભે, ન યસે ન ચ કિત્તિયા;

ન નિન્દાયં પસંસાય, ન તે દુક્ખે સુખમ્હિ ચ.

૬૬૫. ‘‘સબ્બત્થ તે ન લિમ્પન્તિ, ઉદબિન્દુવ પોક્ખરે;

સબ્બત્થ સુખિતા ધીરા, સબ્બત્થ અપરાજિતા.

૬૬૬. ‘‘ધમ્મેન ચ અલાભો યો, યો ચ લાભો અધમ્મિકો;

અલાભો ધમ્મિકો સેય્યો, યઞ્ચે લાભો અધમ્મિકો.

૬૬૭. ‘‘યસો ચ અપ્પબુદ્ધીનં, વિઞ્ઞૂનં અયસો ચ યો;

અયસોવ સેય્યો વિઞ્ઞૂનં, ન યસો અપ્પબુદ્ધિનં.

૬૬૮. ‘‘દુમ્મેધેહિ પસંસા ચ, વિઞ્ઞૂહિ ગરહા ચ યા;

ગરહાવ સેય્યો વિઞ્ઞૂહિ, યઞ્ચે બાલપ્પસંસના.

૬૬૯. ‘‘સુખઞ્ચ કામમયિકં, દુક્ખઞ્ચ પવિવેકિયં;

પવિવેકદુક્ખં સેય્યો, યઞ્ચે કામમયં સુખં.

૬૭૦. ‘‘જીવિતઞ્ચ અધમ્મેન, ધમ્મેન મરણઞ્ચ યં;

મરણં ધમ્મિકં સેય્યો, યઞ્ચે જીવે અધમ્મિકં.

૬૭૧. ‘‘કામકોપપ્પહીના યે, સન્તચિત્તા ભવાભવે;

ચરન્તિ લોકે અસિતા, નત્થિ તેસં પિયાપિયં.

૬૭૨. ‘‘ભાવયિત્વાન બોજ્ઝઙ્ગે, ઇન્દ્રિયાનિ બલાનિ ચ;

પપ્પુય્ય પરમં સન્તિં, પરિનિબ્બન્તિનાસવા’’તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થ આજઞ્ઞોતિ, ઉસભાજાનીયો. ધુરે યુત્તોતિ, સકટધુરે યોજિતો. ધુરસ્સહોતિ, ધુરવાહો. ગાથાસુખત્થઞ્ચેત્થ દ્વિસકારતો નિદ્દેસો કતો, સકટભારં વહિતું સમત્થોતિ અત્થો. મથિતો અતિભારેનાતિ, અતિભારેન ગરુભારેન પીળિતો. ‘‘મદ્દિતો’’તિપિ પાળિ, સો એવત્થો. સંયુગન્તિ, અત્તનો ખન્ધે ઠપિતં યુગં નાતિવત્તતિ ન અતિક્કામેતિ, સમ્મા યો ઉદ્ધરિત્વા ધુરં છડ્ડેત્વા ન તિટ્ઠતિ. એવન્તિ યથા સો ધોરય્હો અત્તનો ભદ્રાજાનીયતાય અત્તનો ધીરવીરતાય અત્તનો ભારં નાતિવત્તતિ ન પરિચ્ચજતિ, એવં યે વારિના વિય મહાસમુદ્દો લોકિયલોકુત્તરાય પઞ્ઞાય તિત્તા ધાતા પરિપુણ્ણા, તે પરે નિહીનપઞ્ઞે ન અતિમઞ્ઞન્તિ, ન પરિભવન્તિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘અરિયધમ્મોવ પાણિન’’ન્તિ, પાણિનં સત્તેસુ અયં અરિયાનં ધમ્મો યદિદં તેસં પઞ્ઞાય પારિપૂરિં ગતત્તા લાભાદિના અત્તાનુક્કંસનં વિય અલાભાદિના પરેસં અવમ્ભનં.

એવં પઞ્ઞાપારિપૂરિયા અરિયાનં સુખવિહારં દસ્સેત્વા તદભાવતો અનરિયાનં દુક્ખવિહારં દસ્સેતું ‘‘કાલે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કાલેતિ લાભાલાભાદિના સમઙ્ગીભૂતકાલે. કાલવસં પત્તાતિ લાભાદિકાલસ્સ ચ વસં ઉપગતા, લાભાદિના સોમનસ્સિતા અલાભાદિના ચ દોમનસ્સિતાતિ અત્થો. ભવાભવવસં ગતાતિ ભવસ્સ અભવસ્સ ચ વસં ઉપગતા વુદ્ધિહાનિયો અનુવત્તન્તા તે. નરા દુક્ખં નિગચ્છન્તિ, તેધ સોચન્તિ માણવાતિ તે નરા ‘‘માણવા’’તિ લદ્ધનામા સત્તા લાભાલાભાદિવસેન વુદ્ધિહાનિવસેન અનુરોધપટિવિરોધં આપન્ના ઇધલોકે સોચન્તિ, પરલોકે ચ નિરયાદિદુક્ખં ગચ્છન્તિ પાપુણન્તીતિ અત્થો.

‘‘ઉન્નતા’’તિઆદિનાપિ લોકધમ્મવસેન સત્તાનં અનત્થપ્પત્તિમેવ દસ્સેતિ. તત્થ ઉન્નતા સુખધમ્મેનાતિ સુખહેતુના સુખપચ્ચયેન ભોગસમ્પત્તિઆદિના ઉન્નતિં ગતા, ભોગમદાદિના મત્તાતિ અત્થો. દુક્ખધમ્મેન ચોનતાતિ દુક્ખહેતુના દુક્ખપચ્ચયેન ભોગવિપત્તિઆદિના નિહીનતં ગતા દાલિદ્દિયાદિના કાપઞ્ઞતં પત્તા. દ્વયેનાતિ યથાવુત્તેન ઉન્નતિઓનતિદ્વયેન લાભાલાભાદિદ્વયેન વા બાલપુથુજ્જના હઞ્ઞન્તિ, અનુરોધપટિવિરોધવસેન વિબાધીયન્તિ પીળિયન્તિ. કસ્મા? યથાભૂતં અદસ્સિનો યસ્મા તે ધમ્મસભાવં યાથાવતો નબ્ભઞ્ઞંસુ, પરિઞ્ઞાતક્ખન્ધા પહીનકિલેસા ચ ન હોન્તિ, તસ્માતિ અત્થો. ‘‘યથાભૂતં અદસ્સના’’તિપિ પઠન્તિ, અદસ્સનહેતૂતિ અત્થો. યે ચ દુક્ખે સુખસ્મિઞ્ચ, મજ્ઝે સિબ્બિનિમચ્ચગૂતિ યે પન અરિયા દુક્ખવેદનાય સુખવેદનાય મજ્ઝત્તતાવેદનાય ચ તપ્પટિબદ્ધં છન્દરાગભૂતં સિબ્બિનિં તણ્હં અગ્ગમગ્ગાધિગમેન અચ્ચગૂ અતિક્કમિંસુ, તે ઇન્દખીલો વિય વાતેહિ લોકધમ્મેહિ અસમ્પકમ્પિયા ઠિતા, ન તે ઉન્નતઓનતા, કદાચિપિ ઉન્નતા વા ઓનતા વા ન હોન્તિ સબ્બસો અનુનયપટિઘાભાવતો.

એવં વેદનાધિટ્ઠાનં અરહતો અનુપલેપં દસ્સેત્વા ઇદાનિ લોકધમ્મે વિભજિત્વા સબ્બત્થકમેવસ્સ અનુપલેપં દસ્સેન્તો ‘‘ન હેવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ લાભેતિ ચીવરાદીનં પચ્ચયાનં પટિલાભે. અલાભેતિ તેસંયેવ અપ્પટિલાભે અપગમે. ન યસેતિ પરિવારહાનિયં અકિત્તિયઞ્ચ. કિત્તિયાતિ પરમ્મુખા કિત્તને પત્થટયસતાયં. નિન્દાયન્તિ સમ્મુખા ગરહાયં. પસંસાયન્તિ, પચ્ચક્ખતો ગુણાભિત્થવને. દુક્ખેતિ દુક્ખે ઉપ્પન્ને. સુખેતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં યથાવુત્તે અટ્ઠવિધેપિ લોકધમ્મે, સબ્બત્થ વા રૂપાદિકે વિસયે તે ખીણાસવા ન લિમ્પન્તિ સબ્બસો પહીનકિલેસત્તા. યથા કિં? ઉદબિન્દુવ પોક્ખરે યથા કમલદલે જલબિન્દુ અલ્લીયિત્વા ઠિતમ્પિ તેન ન લિમ્પતિ, જલબિન્દુના ચ કમલદલં, અઞ્ઞદત્થુ વિસંસટ્ઠમેવ, એવમેતેપિ ઉપટ્ઠિતે લાભાદિકે, આપાથગતે રૂપાદિઆરમ્મણે ચ વિસંસટ્ઠા એવં. તતો એવ ધીરા પણ્ડિતા સબ્બત્થ લાભાદીસુ ઞાણમુખેન પિયનિમિત્તાનં સોકાદીનઞ્ચ અભાવતો સુખિતા લાભાદીહિ ચ અનભિભવનીયતો સબ્બત્થ અપરાજિતાવ હોન્તિ.

ઇદાનિ લાભાલાભાદીસુ સેય્યં નિદ્ધારેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્મેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ધમ્મેન ચ અલાભો યોતિ યો ધમ્મં રક્ખન્તસ્સ તંનિમિત્તં અલાભો લાભાભાવો, લાભહાનિ. યો ચ લાભો અધમ્મિકો અધમ્મેન અઞ્ઞાયેન બુદ્ધપટિકુટ્ઠેન વિધિના ઉપ્પન્નો, તેસુ દ્વીસુ અલાભો ધમ્મિકો ધમ્માવહો સેય્યો, યાદિસં લાભં પરિવજ્જન્તસ્સ અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, તાદિસો અલાભો પાસંસતરો અત્થાવહો. યઞ્ચે લાભો અધમ્મિકોતિ યો લાભો અધમ્મેન ઉપ્પન્નો, સો ન સેય્યોતિ અધિપ્પાયો.

યસો ચ અપ્પબુદ્ધીનં, વિઞ્ઞૂનં અયસો ચ યોતિ યો અપ્પબુદ્ધીનં દુપ્પઞ્ઞાનં વસેન પુગ્ગલસ્સ યસો લબ્ભતિ, યો ચ વિઞ્ઞૂનં પણ્ડિતાનં વસેન અયસો યસહાનિ. ઇમેસુ દ્વીસુ અયસોવ સેય્યો વિઞ્ઞૂનં. તે હિસ્સ યથા અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, એવં યસહાનિં ઇચ્છેય્યું, તથા ચ ભબ્બજાતિકો તં અગુણં પહાય ગુણે પતિટ્ઠેય્ય. ન યસો અપ્પબુદ્ધીનન્તિ દુપ્પઞ્ઞાનં વસેન યસો સેય્યો હોતિ, તે હિ અભૂતગુણાભિબ્યાહારવસેનાપિ નં ઉપ્પાદેય્યું, સો ચસ્સ ઇધ ચેવ વિઞ્ઞૂગરહાદિના સમ્પરાયે ચ દુગ્ગતિયં દુક્ખપરિક્કિલેસાદિના અનત્થાવહો. તેનાહ ભગવા – ‘‘લાભો સિલોકો સક્કારો, મિચ્છાલદ્ધો ચ યો યસો’’તિ (સુ. નિ. ૪૪૦) ‘‘સક્કારો કાપુરિસં હન્તી’’તિ (ચૂળવ. ૩૩૫; અ. નિ. ૪.૬૮) ચ.

દુમ્મેધેહીતિ, નિપ્પઞ્ઞેહિ. યઞ્ચે બાલપ્પસંસનાતિ બાલેહિ અવિદ્દસૂહિ યા નામ પસંસના.

કામમયિકન્તિ વત્થુકામમયં, કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં. દુક્ખઞ્ચ પવિવેકિયન્તિ પવિવેકતો નિબ્બત્તં કાયકિલમથવસેન પવત્તં વિસમાસનુપતાપાદિહેતુકં કાયિકં દુક્ખં, તં પન નિરામિસવિવટ્ટૂપનિસ્સયતાય વિઞ્ઞૂનં પાસંસા. તેન વુત્તં ‘‘પવિવેકદુક્ખં સેય્યો’’તિ.

જીવિતઞ્ચ અધમ્મેનાતિ અધમ્મેન જીવિકકપ્પનં જીવિતહેતુ અધમ્મચરણં. ધમ્મેન મરણં નામ ‘‘ઇમં નામ પાપં અકરોન્તં તં મારેસ્સામી’’તિ કેનચિ વુત્તે મારેન્તેપિ તસ્મિં પાપં અકત્વા ધમ્મં અવિકોપેન્તસ્સ ધમ્મહેતુમરણં ધમ્મિકં સેય્યોતિ તાદિસં મરણં ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મિકં સગ્ગસમ્પાપનતો નિબ્બાનુપનિસ્સયતો ચ વિઞ્ઞૂનં પાસંસતરં. તથા હિ વુત્તં –

‘‘ચજે ધનં અઙ્ગવરસ્સ હેતુ, અઙ્ગં ચજે જીવિતં રક્ખમાનો;

અઙ્ગં ધનં જીવિતઞ્ચાપિ સબ્બં, ચજે નરો ધમ્મમનુસ્સરન્તો’’તિ. (જા. ૨.૨૧.૪૭૦);

યઞ્ચે જીવે અધમ્મિકન્તિ પુરિસો યં ધમ્મતો અપેતં જીવિકં જીવેય્ય, તં ન સેવેય્ય વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતત્તા અપાયસમ્પાપનતો ચાતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ યથાવુત્તં ખીણાસવાનં અનુપલેપં કારણતો દસ્સેન્તો ‘‘કામકોપપહીના’’તિઆદિગાથમાહ.

તત્થ કામકોપપહીનાતિ અરિયમગ્ગેન સબ્બસોવ પહીના અનુરોધપટિવિરોધા. સન્તચિત્તા ભવાભવેતિ ખુદ્દકે ચેવ મહન્તે ચ ભવે અનવસેસપહીનકિલેસપરિળાહતાય વૂપસન્તચિત્તા. લોકેતિ ખન્ધાદિલોકે. અસિતાતિ તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયવસેન અનિસ્સિતા. નત્થિ તેસં પિયાપિયન્તિ તેસં ખીણાસવાનં કત્થચિ લાભાદિકે રૂપાદિવિસયે ચ પિયં વા અપિયં વા નત્થિ, તંનિમિત્તાનં કિલેસાનં સબ્બસો સમુચ્છિન્નત્તા.

ઇદાનિ યાય ભાવનાય તે એવરૂપા જાતા, તં દસ્સેત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા દેસનાય કૂટં ગણ્હન્તો ‘‘ભાવયિત્વાના’’તિ ઓસાનગાથમાહ. તત્થ પપ્પુય્યાતિ, પાપુણિત્વા. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. ઇમા એવ ચ ગાથા થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણાપિ અહેસું.

ગોદત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચુદ્દસકનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.