૧. સંકિચ્ચત્થેરગાથાવણ્ણના

એકાદસનિપાતે કિં તવત્થો વને તાતાતિઆદિકા આયસ્મતો સંકિચ્ચત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્મિં કુચ્છિગતેયેવ માતા બ્યાધિતા હુત્વા કાલમકાસિ. તસ્સા સુસાનં નેત્વા ઝાપિયમાનાય ગબ્ભાસયો ન ઝાયિ. મનુસ્સા સૂલેહિ કુચ્છિં વિજ્ઝન્તા દારકસ્સ અક્ખિકોટિં પહરિંસુ. તે તં વિજ્ઝિત્વા અઙ્ગારેહિ પટિચ્છાદેત્વા પક્કમિંસુ. કુચ્છિપદેસોપિ ઝાયિ, અઙ્ગારમત્થકે પન સુવણ્ણબિમ્બસદિસો દારકો પદુમગબ્ભે નિપન્નો વિય અહોસિ. પચ્છિમભવિકસત્તસ્સ હિ સિનેરુના ઓત્થરિયમાનસ્સપિ અરહત્તં અપ્પત્વા જીવિતક્ખયો નામ નત્થિ.

પુનદિવસે આળાહનટ્ઠાનં ગતા મનુસ્સા તથાનિપન્નં દારકં દિસ્વા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતા દારકં આદાય ગામં પવિસિત્વા નેમિત્તકે પુચ્છિંસુ. નેમિત્તકા ‘‘સચે અયં દારકો અગારં અજ્ઝાવસિસ્સતિ, યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા દુગ્ગતા ભવિસ્સન્તિ. સચે પબ્બજિસ્સતિ, પઞ્ચહિ સમણસતેહિ પરિવુતો વિચરિસ્સતી’’તિ આહંસુ. ઞાતકા ‘‘હોતુ, વડ્ઢિતકાલે અમ્હાકં અય્યસ્સ સારિપુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકે તં પબ્બાજેસ્સામા’’તિ વત્વા સઙ્કુના છિન્નક્ખિકોટિતાય સંકિચ્ચોતિ વદન્તા અપરભાગે સંકિચ્ચોતિ વોહરિંસુ. સો સત્તવસ્સિકકાલે અત્તનો ગબ્ભગતસ્સેવ માતુ મરણં, ગબ્ભે ચ અત્તનો પવત્તિં સુત્વા સંવેગજાતો ‘‘પબ્બજિસ્સામી’’તિ આહ. ઞાતકા ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ ધમ્મસેનાપતિસ્સ સન્તિકં નેત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમં પબ્બાજેથા’’તિ અદંસુ. થેરો તં તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં દત્વા પબ્બાજેસિ. સો ખુરગ્ગેયેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા તિંસમત્તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં અરઞ્ઞે વિહરન્તો ચે ચોરહત્થતો મોચેત્વા સયમ્પિ તે ચોરે દમેત્વા પબ્બાજેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં વિહારે બહૂહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં વિહરન્તો તે વિવાદપસુતે દિસ્વા ‘‘અઞ્ઞત્થ ગચ્છામી’’તિ ભિક્ખૂ આપુચ્છિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન ધમ્મપદવત્થુમ્હિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.સઙ્કિચ્ચસામણેરવત્થુ) આગતનયેનેવ વેદિતબ્બો. અથ નં અઞ્ઞતરો ઉપાસકો ઉપટ્ઠાતુકામો આસન્નટ્ઠાને વાસં યાચન્તો –

૫૯૭. ‘‘કિં તવત્થો વને તાત, ઉજ્જુહાનોવ પાવુસે;

વેરમ્ભા રમણીયા તે, પવિવેકો હિ ઝાયિન’’ન્તિ. –

પઠમં ગાથમાહ. તં સુત્વા થેરો –

૫૯૮. ‘‘યથા અબ્ભાનિ વેરમ્ભો, વાતો નુદતિ પાવુસે;

સઞ્ઞા મે અભિકિરન્તિ, વિવેકપટિસઞ્ઞુતા.

૫૯૯. ‘‘અપણ્ડરો અણ્ડસમ્ભવો, સીવથિકાય નિકેતચારિકો;

ઉપ્પાદયતેવ મે સતિં, સન્દેહસ્મિં વિરાગનિસ્સિતં.

૬૦૦. ‘‘યઞ્ચ અઞ્ઞે ન રક્ખન્તિ, યો ચ અઞ્ઞે ન રક્ખતિ;

સ વે ભિક્ખુ સુખં સેતિ, કામેસુ અનપેક્ખવા.

૬૦૧. ‘‘અચ્છોદિકા પુથુસિલા, ગોનઙ્ગલમિગાયુતા;

અમ્બુસેવાલસઞ્છન્ના, તે સેલા રમયન્તિ મં.

૬૦૨. ‘‘વસિતં મે અરઞ્ઞેસુ, કન્દરાસુ ગુહાસુ ચ;

સેનાસનેસુ પન્તેસુ, વાળમિગનિસેવિતે.

૬૦૩. ‘‘‘ઇમે હઞ્ઞન્તુ વજ્ઝન્તુ, દુક્ખં પપ્પોન્તુ પાણિનો’;

સઙ્કપ્પં નાભિજાનામિ, અનરિયં દોસસંહિતં.

૬૦૪. ‘‘પરિચિણ્ણો મયા સત્થા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં;

ઓહિતો ગરુકો ભારો, ભવનેત્તિ સમૂહતા.

૬૦૫. ‘‘યસ્સ ચત્થાય પબ્બજિતો, અગારસ્માનગારિયં;

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, સબ્બસંયોજનક્ખયો.

૬૦૬. ‘‘નાભિનન્દામિ મરણં, નાભિનન્દામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, નિબ્બિસં ભતકો યથા.

૬૦૭. ‘‘નાભિનન્દામિ મરણં, નાભિનન્દામિ જીવિતં.

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, સમ્પજાનો પતિસ્સતો’’તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થ કિં તવત્થો વનેતિ કિન્તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં. વને કો તવત્થો, કિં પયોજનન્તિ અત્થો. તાતાતિ દહરસામણેરતાય નં અત્તનો પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા આલપતિ. ઉજ્જુહાનોવ પાવુસેતિ ઉજ્જુહાનો કિર નામ એકો પબ્બતો, સો પન ગહનસઞ્છન્નો બહુસોણ્ડિકન્દરો, તહં તહં સન્દમાનસલિલો, વસ્સકાલે અસપ્પાયો, તસ્મા ઉજ્જુહાનો વા પબ્બતો એતરહિ પાવુસકાલે તવ કિમત્થિયોતિ અત્થો. કેચિ પનેત્થ ‘‘ઉજ્જુહાનો નામ એકો સકુણો સીતં ન સહતિ, વસ્સકાલે વનગુમ્બે નિલીનો અચ્છતી’’તિ વદન્તિ. તેસં મતેન ઉજ્જુહાનસ્સ વિય સકુણસ્સ પાવુસકાલે કો તવ અત્થો વનેતિ? વેરમ્ભા રમણીયા તેતિ વેરમ્ભવાતા વાયન્તા કિં તે રમણીયાતિ યોજના. કેચિ ‘‘વેરમ્ભા નામ એકા પબ્બતગુહા, પબ્ભારો’’તિ ચ વદન્તિ. તઞ્ચ ઠાનં ગમનાગમનયુત્તં જનસમ્બાધરહિતં છાયૂદકસમ્પન્નઞ્ચ, તસ્મા વેરમ્ભા રમણીયા, વને વસિતું યુત્તરૂપા. કસ્મા? પવિવેકો હિ ઝાયિનં યસ્મા તાદિસાનં ઝાયીનં યત્થ કત્થચિ પવિવેકોયેવ ઇચ્છિતબ્બો, તસ્મા ‘‘દૂરં અરઞ્ઞટ્ઠાનં અગન્ત્વા વેરમ્ભાયં વસ, તાતા’’તિ વદતિ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – યસ્મા ઝાયીનં પવિવેકક્ખમે નિવાસફાસુકે સેનાસને લદ્ધેયેવ ઝાનાદયો સમ્પજ્જન્તિ, ન અલદ્ધે, તસ્મા ન એવરૂપે સીતકાલે યત્થ કત્થચિ વને વસિતું સક્કા, ગુહાપબ્ભારાદીસુ પન સક્કાતિ.

એવં ઉપાસકેન વુત્તે થેરો વનાદયો એવ મં રમેન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યથા અબ્ભાની’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યથા પાવુસે કાલે અબ્ભાનિ વલાહકાનિ વેરમ્ભવાતો નુદતિ ખિપતિ નીહરતિ, એવમેવ મે ચિત્તં વિવેકપટિસઞ્ઞુતા સઞ્ઞા અભિકિરન્તિ વિવેકટ્ઠાનંયેવ આકડ્ઢન્તિ.

કિઞ્ચ? અપણ્ડરો કાળવણ્ણો, અણ્ડસમ્ભવો અણ્ડજો કાકો, સીવથિકાય સુસાનટ્ઠાને, નિકેતચારિકો તમેવ નિવાસનટ્ઠાનં કત્વા વિચરણકો ઉપ્પાદયતેવ મે સતિં, સન્દેહસ્મિં વિરાગનિસ્સિતન્તિ, કાયસ્મિં વિરાગૂપસંહિતં કાયગતાસતિકમ્મટ્ઠાનં મય્હં ઉપ્પાદયતિયેવ. એકદિવસં કિર થેરો કાકેન ખજ્જમાનં મનુસ્સકુણપં પસ્સિત્વા અસુભસઞ્ઞં પટિલભિ, તં સન્ધાય એવમાહ. તેન કાયે સબ્બસો છન્દરાગસ્સ નત્થિતાય વનેયેવ વસિતુકામોમ્હીતિ દસ્સેતિ. યઞ્ચાતિ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, તેન અઞ્ઞમ્પિ મમ અરઞ્ઞવાસકારણં સુણાહીતિ દસ્સેતિ. યં પબ્બજિતં મેત્તાવિહારિતાય અલોભનિયપરિક્ખારતાય ચ રક્ખિતબ્બસ્સ અભાવતો અઞ્ઞે સેવકાદયો ન રક્ખન્તિ. યો ચ પબ્બજિતો અઞ્ઞે કેનચિ કિઞ્ચનપલિબોધભૂતે ન રક્ખતિ તાદિસાનંયેવ અભાવતો. સ વે ભિક્ખુ સુખં સેતીતિ, સો ભિક્ખુ સમુચ્છિન્નકિલેસકામતાય સબ્બસો વત્થુકામેસુ અનપેક્ખવા અપેક્ખારહિતો યત્થ કત્થચિ સુખં સેતિ. તસ્સ અનુસઙ્કિતપરિસઙ્કિતાભાવતો અરઞ્ઞમ્હિ ગામમ્હિ સદિસમેવાતિ અત્થો.

ઇદાનિ પબ્બતવનાદીનં રમણીયતં વસિતપુબ્બતઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘અચ્છોદિકા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વસિતં મેતિ, વુટ્ઠપુબ્બં મયા. વાળમિગનિસેવિતેતિ, સીહબ્યગ્ઘાદીહિ વાળમિગેહિ ઉપસેવિતે વને.

સઙ્કપ્પં નાભિજાનામીતિ, ઇમે યે કેચિ પાણિનો સત્તા ઉસુસત્તિઆદીહિ પહરણેહિ હઞ્ઞન્તુ મારિયન્તુ મુટ્ઠિપ્પહારાદીહિ વજ્ઝન્તુ બાધીયન્તુ, અઞ્ઞેન વા યેન કેનચિ આકારેન દુક્ખં પપ્પોન્તુ પાપુણન્તૂતિ; એવં દોસસંહિતં પટિઘસંયુત્તં તતો એવ અનરિયં બ્યાપાદવિહિંસાદિપ્પભેદં પાપસઙ્કપ્પં ઉપ્પાદિતં નાભિજાનામિ, મિચ્છાવિતક્કો ન ઉપ્પન્નપુબ્બોતિ મેત્તાવિહારિતં દસ્સેતિ.

ઇદાનિ ‘‘પરિચિણ્ણો’’તિઆદિના અત્તનો કતકિચ્ચતં દસ્સેતિ. તત્થ પરિચિણ્ણોતિ ઉપાસિતો ઓવાદાનુસાસનીકરણવસેન. ઓહિતોતિ ઓરોહિતો. ગરુકો ભારોતિ ગરુતરો ખન્ધભારો.

નાભિનન્દામિ મરણન્તિ ‘‘કથં નુ ખો મે મરણં સિયા’’તિ મરણં ન ઇચ્છામિ. નાભિનન્દામિ જીવિતન્તિ ‘‘કથં નુ ખો અહં ચિરં જીવેય્ય’’ન્તિ જીવિતમ્પિ ન ઇચ્છામિ. એતેન મરણે જીવિતે ચ સમાનચિત્તતં દસ્સેતિ. કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામીતિ પરિનિબ્બાનકાલંવ આગમેમિ. નિબ્બિસન્તિ નિબ્બિસન્તો, ભતિયા કમ્મં કરોન્તો. ભતકો યથાતિ યથા ભતકો પરસ્સ કમ્મં કરોન્તો કમ્મસિદ્ધિં અનભિનન્દન્તોપિ કમ્મં કરોન્તોવ દિવસક્ખયં ઉદિક્ખતિ, એવં અહમ્પિ જીવિતં અનભિનન્દન્તોપિ અત્તભાવસ્સ યાપનેન મરણં અનભિનન્દન્તોપિ પરિયોસાનકાલં પટિકઙ્ખામીતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

સંકિચ્ચત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

એકાદસનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.