૫. કપ્પત્થેરગાથાવણ્ણના

નાનાકુલમલસમ્પુણ્ણોતિઆદિકા આયસ્મતો કપ્પત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે વિભવસમ્પન્ને કુલે નિબ્બત્તિત્વા પિતુ અચ્ચયેન વિઞ્ઞુતં પત્તો નાનાવિરાગવણ્ણવિચિત્તેહિ વત્થેહિ અનેકવિધેહિ આભરણેહિ નાનાવિધેહિ મણિરતનેહિ બહુવિધેહિ પુપ્ફદામમાલાદીહિ ચ કપ્પરુક્ખં નામ અલઙ્કરિત્વા તેન સત્થુ થૂપં પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે મણ્ડલિકરાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા પિતુ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠિતો કામેસુ અતિવિય રત્તો ગિદ્ધો હુત્વા વિહરતિ. તં સત્થા મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય લોકં વોલોકેન્તો ઞાણજાલે પઞ્ઞાયમાનં દિસ્વા, ‘‘કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ આવજ્જેન્તો, ‘‘એસ મમ સન્તિકે અસુભકથં સુત્વા કામેસુ વિરત્તચિત્તો હુત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતી’’તિ ઞત્વા આકાસેન તત્થ ગન્ત્વા –

૫૬૭. ‘‘નાનાકુલમલસમ્પુણ્ણો, મહાઉક્કારસમ્ભવો;

ચન્દનિકંવ પરિપક્કં, મહાગણ્ડો મહાવણો.

૫૬૮. ‘‘પુબ્બરુહિરસમ્પુણ્ણો, ગૂથકૂપેન ગાળ્હિતો;

આપોપગ્ઘરણો કાયો, સદા સન્દતિ પૂતિકં.

૫૬૯. ‘‘સટ્ઠિકણ્ડરસમ્બન્ધો, મંસલેપનલેપિતો;

ચમ્મકઞ્ચુકસન્નદ્ધો, પૂતિકાયો નિરત્થકો.

૫૭૦. ‘‘અટ્ઠિસઙ્ઘાતઘટિતો, ન્હારુસુત્તનિબન્ધનો;

નેકેસં સંગતીભાવા, કપ્પેતિ ઇરિયાપથં.

૫૭૧. ‘‘ધુવપ્પયાતો મરણાય, મચ્ચુરાજસ્સ સન્તિકે;

ઇધેવ છડ્ડયિત્વાન, યેનકામઙ્ગમો નરો.

૫૭૨. ‘‘અવિજ્જાય નિવુતો કાયો, ચતુગન્થેન ગન્થિતો;

ઓઘસંસીદનો કાયો, અનુસયાજાલમોત્થતો.

૫૭૩. ‘‘પઞ્ચનીવરણે યુત્તો, વિતક્કેન સમપ્પિતો;

તણ્હામૂલેનાનુગતો, મોહચ્છાદનછાદિતો.

૫૭૪. ‘‘એવાયં વત્તતે કાયો, કમ્મયન્તેન યન્તિતો;

સમ્પત્તિ ચ વિપત્યન્તા, નાનાભાવો વિપજ્જતિ.

૫૭૫. ‘‘યેમં કાયં મમાયન્તિ, અન્ધબાલા પુથુજ્જના;

વડ્ઢેન્તિ કટસિં ઘોરં, આદિયન્તિ પુનબ્ભવં.

૫૭૬. ‘‘યેમં કાયં વિવજ્જેન્તિ, ગૂથલિત્તંવ પન્નગં;

ભવમૂલં વમિત્વાન, પરિનિબ્બિસ્સન્તિનાસવા’’તિ. –

ઇમાહિ ગાથાહિ તસ્સ અસુભકથં કથેસિ. સો સત્થુ સમ્મુખા અનેકાકારવોકારં યાથાવતો સરીરસભાવવિભાવનં અસુભકથં સુત્વા સકેન કાયેન અટ્ટીયમાનો હરાયમાનો જિગુચ્છમાનો સંવિગ્ગહદયો સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘લભેય્યાહં, ભન્તે, ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જ’’ન્તિ પબ્બજ્જં યાચિ. સત્થા સમીપે ઠિતમઞ્ઞતરં ભિક્ખું આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છ, ભિક્ખુ, ઇમં પબ્બાજેત્વા ઉપસમ્પાદેત્વા આનેહી’’તિ. સો તં તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં દત્વા પબ્બાજેસિ. સો ખુરગ્ગેયેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. તેર ૧.૪.૧૦૨-૧૦૭) –

‘‘સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો, થૂપસેટ્ઠસ્સ સમ્મુખા;

વિચિત્તદુસ્સે લગેત્વા, કપ્પરુક્ખં ઠપેસહં.

‘‘યં યં યોનુપપજ્જામિ, દેવત્તં અથ માનુસં;

સોભયન્તો મમ દ્વારં, કપ્પરુક્ખો પતિટ્ઠતિ.

‘‘અહઞ્ચ પરિસા ચેવ, યે કેચિ મમવસ્સિતા;

તમ્હા દુસ્સં ગહેત્વાન, નિવાસેમ મયં સદા.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં રુક્ખં ઠપયિં અહં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, કપ્પરુક્ખસ્સિદં ફલં.

‘‘ઇતો ચ સત્તમે કપ્પે, સુચેળા અટ્ઠ ખત્તિયા;

સત્તરતનસમ્પન્ના, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો તા એવ ગાથા અભાસિ. તેનેવ તા થેરગાથા નામ જાતા.

તત્થ નાનાકુલમલસમ્પુણ્ણોતિ, નાનાકુલેહિ નાનાભાગેહિ મલેહિ સમ્પુણ્ણો, કેસલોમાદિનાનાવિધઅસુચિકોટ્ઠાસભરિતોતિ અત્થો. મહાઉક્કારસમ્ભવોતિ, ઉક્કારો વુચ્ચતિ વચ્ચકૂપં. યત્તકવયા માતા, તત્તકં કાલં કારપરિસેદિતવચ્ચકૂપસદિસતાય માતુ કુચ્છિ ઇધ ‘‘મહાઉક્કારો’’તિ અધિપ્પેતો. સો કુચ્છિ સમ્ભવો ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં એતસ્સાતિ મહાઉક્કારસમ્ભવો. ચન્દનિકંવાતિ ચન્દનિકં નામ ઉચ્છિટ્ઠોદકગબ્ભમલાદીનં છડ્ડનટ્ઠાનં, યં જણ્ણુમત્તં અસુચિભરિતમ્પિ હોતિ, તાદિસન્તિ અત્થો. પરિપક્કન્તિ, પરિણતં પુરાણં. તેન યથા ચણ્ડાલગામદ્વારે નિદાઘસમયે થુલ્લફુસિતકે દેવે વસ્સન્તે ઉદકેન સમુપબ્યૂળ્હમુત્તકરીસઅટ્ઠિચમ્મન્હારુખણ્ડખેળસિઙ્ઘાણિકાદિનાનાકુણપભરિતં કદ્દમોદકાલુળિતં કતિપયદિવસાતિક્કમેન સંજાત કિમિકુલાકુલં સૂરિયાતપસન્તાપકુથિતં ઉપરિ ફેણપુબ્બુળકાનિ મુઞ્ચન્તં અભિનીલવણ્ણં પરમદુગ્ગન્ધં જેગુચ્છં ચન્દનિકાવાટં નેવ ઉપગન્તું, ન દટ્ઠું અરહરૂપં હુત્વા તિટ્ઠતિ, તથારૂપોયં કાયોતિ દસ્સેતિ. સદા દુક્ખતામૂલયોગતો અસુચિપગ્ઘરણતો ઉપ્પાદજરામરણેહિ ઉદ્ધુમાયનપરિપચ્ચનભિજ્જનસભાવત્તા ચ મહન્તો ગણ્ડો વિયાતિ મહાગણ્ડો. સબ્બત્થકમેવ દુક્ખવેદનાનુબદ્ધત્તા ગણ્ડાનં સહનતો અસુચિવિસ્સન્દનતો ચ મહન્તો વણો વિયાતિ મહાવણો ગૂથકૂપેન ગાળિતોતિ, વચ્ચકૂપેન વચ્ચેનેવ વા ભરિતો. ‘‘ગૂથકૂપનિગાળ્હિતો’’તિપિ પાળિ, વચ્ચકૂપતો નિક્ખન્તોતિ અત્થો. આપોપગ્ઘરણો કાયો, સદા સન્દતિ પૂતિકન્તિ, અયં કાયો આપોધાતુયા સદા પગ્ઘરણસીલો, તઞ્ચ ખો પિત્તસેમ્હસેદમુત્તાદિકં પૂતિકં અસુચિંયેવ સન્દતિ, ન કદાચિ સુચિન્તિ અત્થો.

સટ્ઠિકણ્ડરસમ્બન્ધોતિ, ગીવાય ઉપરિમભાગતો પટ્ઠાય સરીરં વિનદ્ધમાના સરીરસ્સ પુરિમપચ્છિમદક્ખિણવામપસ્સેસુ પચ્ચેકં પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા વીસતિ, હત્થપાદે વિનદ્ધમાના તેસં પુરિમપચ્છિમપસ્સેસુ પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા ચત્તાલીસાતિ સટ્ઠિયા કણ્ડરેહિ મહાન્હારૂહિ સબ્બસો બદ્ધો વિનદ્ધોતિ સટ્ઠિકણ્ડરસમ્બન્ધો. મંસલેપનલેપિતોતિ, મંસસઙ્ખાતેન લેપનેન લિત્તો, નવમંસપેસિસતાનુલિત્તોતિ અત્થો. ચમ્મકઞ્ચુકસન્નદ્ધોતિ, ચમ્મસઙ્ખાતેન કઞ્ચુકેન સબ્બસો ઓનદ્ધો પરિયોનદ્ધો પરિચ્છિન્નો. પૂતિકાયોતિ, સબ્બસો પૂતિગન્ધિકો કાયો. નિરત્થકોતિ, નિપ્પયોજનો. અઞ્ઞેસઞ્હિ પાણીનં કાયો ચમ્માદિવિનિયોગેન સિયા સપ્પયોજનો, ન તથા મનુસ્સકાયોતિ. અટ્ઠિસઙ્ઘાતઘટિતોતિ, અતિરેકતિસતાનં અટ્ઠીનં સઙ્ઘાતેન ઘટિતો સમ્બન્ધો. ન્હારુસુત્તનિબન્ધનોતિ, સુત્તસદિસેહિ નવહિ ન્હારુસતેહિ નિબન્ધિતો. નેકેસં સંગતીભાવાતિ, ચતુમહાભૂતજીવિતિન્દ્રિયઅસ્સાસપસ્સાસવિઞ્ઞાણાદીનં સમવાયસમ્બન્ધેન સુત્તમેરકસમવાયેન યન્તં વિય ઠાનાદિઇરિયાપથં કપ્પેતિ.

ધુવપ્પયાતો મરણાયાતિ, મરણસ્સ અત્થાય એકન્તગમનો, નિબ્બત્તિતો પટ્ઠાય મરણં પતિ પવત્તો. તતો એવ મચ્ચુરાજસ્સ મરણસ્સ સન્તિકે ઠિતો. ઇધેવ છડ્ડયિત્વાનાતિ, ઇમસ્મિંયેવ લોકે કાયં છડ્ડેત્વા, યથારુચિતટ્ઠાનગામી અયં સત્તો, તસ્મા ‘‘પહાય ગમનીયો અયં કાયો’’તિ એવમ્પિ સઙ્ગો ન કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ.

અવિજ્જાય નિવુતોતિ, અવિજ્જાનીવરણેન નિવુતો પટિચ્છાદિતાદીનવો, અઞ્ઞથા કો એત્થ સઙ્ગં જનેય્યાતિ અધિપ્પાયો. ચતુગન્થેનાતિ, અભિજ્ઝાકાયગન્થાદિના ચતુબ્બિધેન ગન્થેન ગન્થિતો, ગન્થનિયભાવેન વિનદ્ધિતો. ઓઘસંસીદનોતિ, ઓઘનિયભાવેન કામોઘાદીસુ ચતૂસુ ઓઘેસુ સંસીદનકો. અપ્પહીનભાવેન સન્તાને અનુ અનુ સેન્તીતિ અનુસયા, કામરાગાદયો અનુસયા. તેસં જાલેન ઓત્થતો અભિભૂતોતિ અનુસયાજાલમોત્થતો. મકારો પદસન્ધિકરો, ગાથાસુખત્થં દીઘં કત્વા વુત્તં. કામચ્છન્દાદિના પઞ્ચવિધેન નીવરણેન યુત્તો અધિમુત્તોતિ પઞ્ચનીવરણે યુત્તો, કરણત્થે ભુમ્મવચનં.

કામવિતક્કાદિના મિચ્છાવિતક્કેન સમપ્પિતો સમસ્સિતોતિ વિતક્કેન સમપ્પિતો. તણ્હામૂલેનાનુગતોતિ, તણ્હાસઙ્ખાતેન ભવમૂલેન અનુબદ્ધો. મોહચ્છાદનછાદિતોતિ, સમ્મોહસઙ્ખાતેન આવરણેન પલિગુણ્ઠિતો. સબ્બમેતં સવિઞ્ઞાણકં કરજકાયં સન્ધાય વદતિ. સવિઞ્ઞાણકો હિ અત્તભાવો ‘‘ઉચ્છિન્નભવનેત્તિકો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ કાયો તિટ્ઠતિ, અયઞ્ચેવ કાયો બહિદ્ધા ચ નામરૂપ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧.૧૪૭) કાયોતિ વુચ્ચતિ, એવાયં વત્તતે કાયોતિ એવં ‘‘નાનાકુલમલસમ્પુણ્ણો’’તિઆદિના ‘‘અવિજ્જાય નિવુતો’’તિઆદિના ચ વુત્તપ્પકારેન અયં કાયો વત્તતિ, વત્તન્તો ચ કમ્મયન્તેન સુકતદુક્કટેન કમ્મસઙ્ખાતેન યન્તેન યન્તિતો સઙ્ઘટિતો. યથા વા ખેમન્તં ગન્તું ન સક્કોતિ, તથા સઙ્ખોભિતો સુગતિદુગ્ગતીસુ વત્તતિ પરિબ્ભમતિ. સમ્પત્તિ ચ વિપત્યન્તાતિ યા એત્થ સમ્પત્તિ, સા વિપત્તિપરિયોસાના. સબ્બઞ્હિ યોબ્બનં જરાપરિયોસાનં, સબ્બં આરોગ્યં બ્યાધિપરિયોસાનં, સબ્બં જીવિતં મરણપરિયોસાનં, સબ્બો સમાગમો વિયોગપરિયોસાનો. તેનાહ ‘‘નાનાભાવો વિપજ્જતી’’તિ. નાનાભાવોતિ, વિનાભાવો વિપ્પયોગો, સો કદાચિ વિપ્પયુઞ્જકસ્સ વસેન, કદાચિ વિપ્પયુઞ્જિતબ્બસ્સ વસેનાતિ વિવિધં પજ્જતિ પાપુણીયતિ.

યેમં કાયં મમાયન્તીતિ યે અન્ધબાલા પુથુજ્જના એવં અસુભં અનિચ્ચં અધુવં દુક્ખં અસારં ઇમં કાયં ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ ગણ્હન્તા મમાયન્તિ છન્દરાગં ઉપ્પાદેન્તિ, તે જાતિઆદીહિ નિરયાદીહિ ચ ઘોરં ભયાનકં અપણ્ડિતેહિ અભિરમિતબ્બતો કટસિસઙ્ખાતં સંસારં પુનપ્પુનં જનનમરણાદીહિ વડ્ઢેન્તિ, તેનાહ ‘‘આદિયન્તિ પુનબ્ભવ’’ન્તિ.

યેમં કાયં વિવજ્જેન્તિ, ગૂથલિત્તંવ પન્નગન્તિ યથા નામ પુરિસો સુખકામો જીવિતુકામો ગૂથગતં આસીવિસં દિસ્વા જિગુચ્છનિયતાય વા સપ્પટિભયતાય વા વિવજ્જેતિ ન અલ્લીયતિ, એવમેવં યે પણ્ડિતા કુલપુત્તા અસુચિભાવેન જેગુચ્છં અનિચ્ચાદિભાવેન સપ્પટિભયં ઇમં કાયં વિવજ્જેન્તિ છન્દરાગપ્પહાનેન પજહન્તિ. તે ભવમૂલં અવિજ્જં ભવતણ્હઞ્ચ વમિત્વા છડ્ડેત્વા અચ્ચન્તમેવ પહાય તતો એવ સબ્બસો અનાસવા સઉપાદિસેસાય અનુપાદિસેસાય ચ નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તીતિ.

કપ્પત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.