૧૬. પિઙ્ગિયસુત્તવણ્ણના

૧૧૨૭. જિણ્ણોહમસ્મીતિ પિઙ્ગિયસુત્તં. તત્થ જિણ્ણોહમસ્મિ અબલો વીતવણ્ણોતિ સો કિર બ્રાહ્મણો જરાભિભૂતો વીસવસ્સસતિકો જાતિયા, દુબ્બલો ચ ‘‘ઇધ પદં કરિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞત્થેવ કરોતિ, વિનટ્ઠપુરિમચ્છવિવણ્ણો ચ. તેનાહ – ‘‘જિણ્ણોહમસ્મિ અબલો વીતવણ્ણો’’તિ. માહં નસ્સં મોમુહો અન્તરાવાતિ માહં તુય્હં ધમ્મં અસચ્છિકત્વા અન્તરાયેવ અવિદ્વા હુત્વા અનસ્સિં. જાતિજરાય ઇધ વિપ્પહાનન્તિ ઇધેવ તવ પાદમૂલે પાસાણકે વા ચેતિય જાતિજરાય વિપ્પહાનં નિબ્બાનધમ્મં યમહં વિજઞ્ઞં, તં મે આચિક્ખ.

૧૧૨૮. ઇદાનિ યસ્મા પિઙ્ગિયો કાયે સાપેક્ખતાય ‘‘જિણ્ણોહમસ્મી’’તિ ગાથમાહ તેનસ્સ ભગવા કાયે સિનેહપ્પહાનત્થં ‘‘દિસ્વાન રૂપેસુ વિહઞ્ઞમાને’’તિ ગાથમાહ. તત્થ રૂપેસૂતિ રૂપહેતુ રૂપપચ્ચયા. વિહઞ્ઞમાનેતિ કમ્મકારણાદીહિ ઉપહઞ્ઞમાને. રુપ્પન્તિ રૂપેસૂતિ ચક્ખુરોગાદીહિ ચ રૂપહેતુયેવ જના રુપ્પન્તિ બાધીયન્તિ.

૧૧૨૯-૩૦. એવં ભગવતા યાવ અરહત્તં તાવ કથિતં પટિપત્તિં સુત્વાપિ પિઙ્ગિયો જરાદુબ્બલતાય વિસેસં અનધિગન્ત્વાવ પુન ‘‘દિસા ચતસ્સો’’તિ ઇમાય ગાથાય ભગવન્તં થોમેન્તો દેસનં યાચતિ. અથસ્સ ભગવા પુનપિ યાવ અરહત્તં, તાવ પટિપદં દસ્સેન્તો ‘‘તણ્હાધિપન્ને’’તિ ગાથમાહ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

ઇમમ્પિ સુત્તં ભગવા અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને ચ પિઙ્ગિયો અનાગામિફલે પતિટ્ઠાસિ. સો કિર અન્તરન્તરા ચિન્તેસિ – ‘‘એવં વિચિત્રપટિભાનં નામ દેસનં ન લભિ મય્હં માતુલો બાવરી સવનાયા’’તિ. તેન સિનેહવિક્ખેપેન અરહત્તં પાપુણિતું નાસક્ખિ. અન્તેવાસિનો પનસ્સ સહસ્સજટિલા અરહત્તં પાપુણિંસુ. સબ્બેવ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા એહિભિક્ખવો અહેસુન્તિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય પિઙ્ગિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પારાયનત્થુતિગાથાવણ્ણના

ઇતો પરં સઙ્ગીતિકારા દેસનં થોમેન્તા ‘‘ઇદમવોચ ભગવા’’તિઆદિમાહંસુ. તત્થ ઇદમવોચાતિ ઇદં પરાયનં અવોચ. પરિચારકસોળસાનન્તિ બાવરિસ્સ પરિચારકેન પિઙ્ગિયેન સહ સોળસન્નં બુદ્ધસ્સ વા ભગવતો પરિચારકાનં સોળસન્નન્તિ પરિચારકસોળસન્નં. તે એવ ચ બ્રાહ્મણા. તત્થ સોળસપરિસા પન પુરતો ચ પચ્છતો ચ વામપસ્સતો ચ દક્ખિણપસ્સતો ચ છ છ યોજનાનિ નિસિન્ના ઉજુકેન દ્વાદસયોજનિકા અહોસિ. અજ્ઝિટ્ઠોતિ યાચિતો અત્થમઞ્ઞાયાતિ પાળિઅત્થમઞ્ઞાય. ધમ્મમઞ્ઞાયાતિ પાળિમઞ્ઞાય. પારાયનન્તિ એવં ઇમસ્સ ધમ્મપરિયાયસ્સ અધિવચનં આરોપેત્વા તેસં બ્રાહ્મણાનં નામાનિ કિત્તયન્તા ‘‘અજિતો તિસ્સમેત્તેય્યો…પે… બુદ્ધસેટ્ઠં ઉપાગમુ’’ન્તિ આહંસુ.

૧૧૩૧-૭. તત્થ સમ્પન્નચરણન્તિ નિબ્બાનપદટ્ઠાનભૂતેન પાતિમોક્ખસીલાદિના સમ્પન્નં. ઇસિન્તિ મહેસિં. સેસં પાકટમેવ. તતો પરં બ્રહ્મચરિયમચરિંસૂતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં અચરિંસુ. તસ્મા પારાયનન્તિ તસ્સ પારભૂતસ્સ નિબ્બાનસ્સ અયનન્તિ વુત્તં હોતિ.

પારાયનાનુગીતિગાથાવણ્ણના

૧૧૩૮. પારાયનમનુગાયિસ્સન્તિ અસ્સ અયં સમ્બન્ધો – ભગવતા હિ પારાયને દેસિતે સોળસસહસ્સા જટિલા અરહત્તં પાપુણિંસુ, અવસેસાનઞ્ચ ચુદ્દસકોટિસઙ્ખાનં દેવમનુસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘તતો પાસાણકે રમ્મે, પારાયનસમાગમે;

અમતં પાપયી બુદ્ધો, ચુદ્દસ પાણકોટિયો’’તિ.

નિટ્ઠિતાય પન ધમ્મદેસનાય તતો તતો આગતા મનુસ્સા ભગવતો આનુભાવેન અત્તનો અત્તનો ગામનિગમાદીસ્વેવ પાતુરહેસું. ભગવાપિ સાવત્થિમેવ અગમાસિ પરિચારકસોળસાદીહિ અનેકેહિ ભિક્ખુસહસ્સેહિ પરિવુતો. તત્થ પિઙ્ગિયો ભગવન્તં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ગચ્છામહં, ભન્તે, બાવરિસ્સ બુદ્ધુપ્પાદં આરોચેતું, પટિસ્સુતઞ્હિ તસ્સ મયા’’તિ. અથ ભગવતા અનુઞ્ઞાતો ઞાણગમનેનેવ ગોધાવરીતીરં ગન્ત્વા પાદગમનેન અસ્સમાભિમુખો અગમાસિ. તમેનં બાવરી બ્રાહ્મણો મગ્ગં ઓલોકેન્તો નિસિન્નો દૂરતોવ ખારિજટાદિવિરહિતં ભિક્ખુવેસેન આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ નિટ્ઠં અગમાસિ. સમ્પત્તઞ્ચાપિ નં પુચ્છિ – ‘‘કિં, પિઙ્ગિય, બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ. ‘‘આમ, બ્રાહ્મણ, ઉપ્પન્નો, પાસાણકે ચેતિયે નિસિન્નો અમ્હાકં ધમ્મં દેસેસિ, તમહં તુય્હં દેસેસ્સામી’’તિ. તતો બાવરી મહતા સક્કારેન સપરિસો તં પૂજેત્વા આસનં પઞ્ઞાપેસિ. તત્થ નિસીદિત્વા પિઙ્ગિયો ‘‘પારાયનમનુગાયિસ્સ’’ન્તિઆદિમાહ.

તત્થ અનુગાયિસ્સન્તિ ભગવતા ગીતં અનુગાયિસ્સં. યથાદ્દક્ખીતિ યથા સામં સચ્ચાભિસમ્બોધેન અસાધારણઞાણેન ચ અદ્દક્ખિ. નિક્કામોતિ પહીનકામો. ‘‘નિક્કમો’’તિપિ પાઠો, વીરિયવાતિ અત્થો નિક્ખન્તો વા અકુસલપક્ખા. નિબ્બનોતિ કિલેસવનવિરહિતો, તણ્હાવિરહિતો એવ વા. કિસ્સ હેતુ મુસા ભણેતિ યેહિ કિલેસેહિ મુસા ભણેય્ય, એતે તસ્સ પહીનાતિ દસ્સેતિ. એતેન બ્રાહ્મણસ્સ સવને ઉસ્સાહં જનેતિ.

૧૧૩૯-૪૧. વણ્ણૂપસઞ્હિતન્તિ ગુણૂપસઞ્હિતં. સચ્ચવ્હયોતિ ‘‘બુદ્ધો’’તિ સચ્ચેનેવ અવ્હાનેન નામેન યુત્તો. બ્રહ્મેતિ તં બ્રાહ્મણં આલપતિ. કુબ્બનકન્તિ પરિત્તવનં. બહુપ્ફલં કાનનમાવસેય્યાતિ અનેકફલાદિવિકતિભરિતં કાનનં આગમ્મ વસેય્ય. અપ્પદસ્સેતિ બાવરિપભુતિકે પરિત્તપઞ્ઞે. મહોદધિન્તિ અનોતત્તાદિં મહન્તં ઉદકરાસિં.

૧૧૪૨-૪. યેમે પુબ્બેતિ યે ઇમે પુબ્બે. તમનુદાસિનોતિ તમોનુદો આસિનો. ભૂરિપઞ્ઞાણોતિ ઞાણધજો. ભૂરિમેધસોતિ વિપુલપઞ્ઞો. સન્દિટ્ઠિકમકાલિકન્તિ સામં પસ્સિતબ્બફલં, ન ચ કાલન્તરે પત્તબ્બફલં. અનીતિકન્તિ કિલેસઈતિવિરહિતં.

૧૧૪૫-૫૦. અથ નં બાવરી આહ ‘‘કિં નુ તમ્હા’’તિ દ્વે ગાથા. તતો પિઙ્ગિયો ભગવતો સન્તિકા અવિપ્પવાસમેવ દીપેન્તો ‘‘નાહં તમ્હા’’તિઆદિમાહ. પસ્સામિ નં મનસા ચક્ખુનાવાતિ તં બુદ્ધં અહં ચક્ખુના વિય મનસા પસ્સામિ. નમસ્સમાનો વિવસેમિ રત્તિન્તિ નમસ્સમાનોવ રત્તિં અતિનામેમિ. તેન તેનેવ નતોતિ યેન દિસાભાગેન બુદ્ધો, તેન તેનેવાહમ્પિ નતો તન્નિન્નો તપ્પોણોતિ દસ્સેતિ.

૧૧૫૧. દુબ્બલથામકસ્સાતિ અપ્પથામકસ્સ, અથ વા દુબ્બલસ્સ દુત્થામકસ્સ ચ બલવીરિયહીનસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. તેનેવ કાયો ન પલેતીતિ તેનેવ દુબ્બલથામકત્તેન કાયો ન ગચ્છતિ, યેન વા બુદ્ધો, તેન ન ગચ્છતિ. ‘‘ન પરેતી’’તિપિ પાઠો, સો એવત્થો. તત્થાતિ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે. સઙ્કપ્પયન્તાયાતિ સઙ્કપ્પગમનેન. તેન યુત્તોતિ યેન બુદ્ધો, તેન યુત્તો પયુત્તો અનુયુત્તોતિ દસ્સેતિ.

૧૧૫૨. પઙ્કે સયાનોતિ કામકદ્દમે સયમાનો. દીપા દીપં ઉપપ્લવિન્તિ સત્થારાદિતો સત્થારાદિં અભિગચ્છિં. અથદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધન્તિ સોહં એવં દુદ્દિટ્ઠિં ગહેત્વા અન્વાહિણ્ડન્તો અથ પાસાણકે ચેતિયે બુદ્ધમદ્દક્ખિં.

૧૧૫૩. ઇમિસ્સા ગાથાય અવસાને પિઙ્ગિયસ્સ ચ બાવરિસ્સ ચ ઇન્દ્રિયપરિપાકં વિદિત્વા ભગવા સાવત્થિયં ઠિતોયેવ સુવણ્ણોભાસં મુઞ્ચિ. પિઙ્ગિયો બાવરિસ્સ બુદ્ધગુણે વણ્ણયન્તો નિસિન્નો એવ તં ઓભાસં દિસ્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ વિલોકેન્તો ભગવન્તં અત્તનો પુરતો ઠિતં વિય દિસ્વા બાવરિબ્રાહ્મણસ્સ ‘‘બુદ્ધો આગતો’’તિ આરોચેસિ, બ્રાહ્મણો ઉટ્ઠાયાસના અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. ભગવાપિ ઓભાસં ફરિત્વા બ્રાહ્મણસ્સ અત્તાનં દસ્સેન્તો ઉભિન્નમ્પિ સપ્પાયં વિદિત્વા પિઙ્ગિયમેવ આલપમાનો ‘‘યથા અહૂ વક્કલી’’તિ ઇમં ગાથમભાસિ.

તસ્સત્થો – યથા વક્કલિત્થેરો સદ્ધાધિમુત્તો અહોસિ, સદ્ધાધુરેન ચ અરહત્તં પાપુણિ. યથા ચ સોળસન્નં એકો ભદ્રાવુધો નામ યથા ચ આળવિ ગોતમો, એવમેવ ત્વમ્પિ પમુઞ્ચસ્સુ સદ્ધં. તતો સદ્ધાય અધિમુચ્ચન્તો ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિના નયેન વિપસ્સનં આરભિત્વા મચ્ચુધેય્યસ્સ પારં નિબ્બાનં ગમિસ્સસીતિ અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. દેસનાપરિયોસાને પિઙ્ગિયો અરહત્તે બાવરી અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિ. બાવરિબ્રાહ્મણસ્સ સિસ્સા પન પઞ્ચસતા સોતાપન્ના અહેસું.

૧૧૫૪-૫. ઇદાનિ પિઙ્ગિયો અત્તનો પસાદં પવેદેન્તો ‘‘એસ ભિય્યો’’તિઆદિમાહ. તત્થ પટિભાનવાતિ પટિભાનપટિસમ્ભિદાય ઉપેતો. અધિદેવે અભિઞ્ઞાયાતિ અધિદેવકરે ધમ્મે ઞત્વા. પરોવરન્તિ હીનપણીતં, અત્તનો ચ પરસ્સ ચ અધિદેવત્તકરં સબ્બં ધમ્મજાતં વેદીતિ વુત્તં હોતિ. કઙ્ખીનં પટિજાનતન્તિ કઙ્ખીનંયેવ સતં ‘‘નિક્કઙ્ખમ્હા’’તિ પટિજાનન્તાનં.

૧૧૫૬. અસંહીરન્તિ રાગાદીહિ અસંહારિયં. અસંકુપ્પન્તિ અકુપ્પં અવિપરિણામધમ્મં. દ્વીહિપિ પદેહિ નિબ્બાનં ભણતિ. અદ્ધા ગમિસ્સામીતિ એકંસેનેવ તં અનુપાદિસેસં નિબ્બાનધાતું ગમિસ્સામિ. ન મેત્થ કઙ્ખાતિ નત્થિ મે એત્થ નિબ્બાને કઙ્ખા. એવં મં ધારેહિ અધિમુત્તચિત્તન્તિ પિઙ્ગિયો ‘‘એવમેવ ત્વમ્પિ પમુઞ્ચસ્સુ સદ્ધ’’ન્તિ. ઇમિના ભગવતો ઓવાદેન અત્તનિ સદ્ધં ઉપ્પાદેત્વા સદ્ધાધુરેનેવ ચ વિમુઞ્ચિત્વા તં સદ્ધાધિમુત્તતં પકાસેન્તો ભગવન્તં આહ – ‘‘એવં મં ધારેહિ અધિમુત્તચિત્ત’’ન્તિ. અયમેત્થ અધિપ્પાયો ‘‘યથા મં ત્વં અવચ, એવમેવ અધિમુત્તં ધારેહી’’તિ.

ઇતિ પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય સોળસબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ચ પઞ્ચમો વગ્ગો અત્થવણ્ણનાનયતો, નામેન

પારાયનવગ્ગોતિ.

નિગમનકથા

એત્તાવતા ચ યં વુત્તં –

‘‘ઉત્તમં વન્દનેય્યાનં, વન્દિત્વા રતનત્તયં;

યો ખુદ્દકનિકાયમ્હિ, ખુદ્દાચારપ્પહાયિના.

‘‘દેસિતો લોકનાથેન, લોકનિત્થરણેસિના;

તસ્સ સુત્તનિપાતસ્સ, કરિસ્સામત્થવણ્ણન’’ન્તિ.

એત્થ ઉરગવગ્ગાદિપઞ્ચવગ્ગસઙ્ગહિતસ્સ ઉરગસુત્તાદિસત્તતિસુત્તપ્પભેદસ્સ સુત્તનિપાતસ્સ અત્થવણ્ણના કતા હોતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘ઇમં સુત્તનિપાતસ્સ, કરોન્તેનત્થવણ્ણનં;

સદ્ધમ્મટ્ઠિતિકામેન, યં પત્તં કુસલં મયા.

‘‘તસ્સાનુભાવતો ખિપ્પં, ધમ્મે અરિયપ્પવેદિતે;

વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં, પાપુણાતુ અયં જનો’’તિ.

(પરિયત્તિપ્પમાણતો ચતુચત્તાલીસમત્તા ભાણવારા.)

પરમવિસુદ્ધસદ્ધાબુદ્ધિવીરિયપ્પટિમણ્ડિતેન સીલાચારજ્જવમદ્દવાદિગુણસમુદયસમુદિતેન સકસમયસમયન્તરગહનજ્ઝોગાહણસમત્થેન પઞ્ઞાવેય્યત્તિયસમન્નાગતેન તિપિટકપરિયત્તિપ્પભેદે સાટ્ઠકથે સત્થુસાસને અપ્પટિહતઞાણપ્પભાવેન મહાવેય્યાકરણેન કરણસમ્પત્તિજનિતસુખવિનિગ્ગતમધુરોદારવચનલાવણ્ણયુત્તેન યુત્તમુત્તવાદિના વાદીવરેન મહાકવિના છળભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાદિપ્પભેદગુણપટિમણ્ડિતે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે સુપ્પતિટ્ઠિતબુદ્ધીનં થેરવંસપ્પદીપાનં થેરાનં મહાવિહારવાસીનં વંસાલઙ્કારભૂતેન વિપુલવિસુદ્ધબુદ્ધિના બુદ્ધઘોસોતિ ગરૂહિ ગહિતનામધેય્યેન થેરેન કતા અયં પરમત્થજોતિકા નામ સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથા –

તાવ તિટ્ઠતુ લોકસ્મિં, લોકનિત્થરણેસિનં;

દસ્સેન્તી કુલપુત્તાનં, નયં પઞ્ઞાવિસુદ્ધિયા.

યાવ બુદ્ધોતિ નામમ્પિ, સુદ્ધચિત્તસ્સ તાદિનો;

લોકમ્હિ લોકજેટ્ઠસ્સ, પવત્તતિ મહેસિનોતિ.

સુત્તનિપાત-અત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.