૫. પારાયનવગ્ગો

વત્થુગાથાવણ્ણના

૯૮૩. કોસલાનં પુરા રમ્માતિ પારાયનવગ્ગસ્સ વત્થુગાથા. તાસં ઉપ્પત્તિ – અતીતે કિર બારાણસિવાસી એકો રુક્ખવડ્ઢકી સકે આચરિયકે અદુતિયો, તસ્સ સોળસ સિસ્સા, એકમેકસ્સ સહસ્સં અન્તેવાસિકા. એવં તે સત્તરસાધિકસોળસસહસ્સા આચરિયન્તેવાસિનો સબ્બેપિ બારાણસિં ઉપનિસ્સાય જીવિકં કપ્પેન્તા પબ્બતસમીપં ગન્ત્વા રુક્ખે ગહેત્વા તત્થેવ નાનાપાસાદવિકતિયો નિટ્ઠાપેત્વા કુલ્લં બન્ધિત્વા ગઙ્ગાય બારાણસિં આનેત્વા સચે રાજા અત્થિકો હોતિ, રઞ્ઞો, એકભૂમિકં વા…પે… સત્તભૂમિકં વા પાસાદં યોજેત્વા દેન્તિ. નો ચે, અઞ્ઞેસમ્પિ વિકિણિત્વા પુત્તદારં પોસેન્તિ. અથ નેસં એકદિવસં આચરિયો ‘‘ન સક્કા વડ્ઢકિકમ્મેન નિચ્ચં જીવિકં કપ્પેતું, દુક્કરઞ્હિ જરાકાલે એતં કમ્મ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા અન્તેવાસિકે આમન્તેસિ – ‘‘તાતા, ઉદુમ્બરાદયો, અપ્પસારરુક્ખે આનેથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા આનયિંસુ. સો તેહિ કટ્ઠસકુણં કત્વા તસ્સ અબ્ભન્તરં પવિસિત્વા યન્તં પૂરેસિ. કટ્ઠસકુણો સુપણ્ણરાજા વિય આકાસં લઙ્ઘિત્વા વનસ્સ ઉપરિ ચરિત્વા અન્તેવાસીનં પુરતો ઓરુહિ. અથ આચરિયો સિસ્સે આહ – ‘‘તાતા, ઈદિસાનિ કટ્ઠવાહનાનિ કત્વા સક્કા સકલજમ્બુદીપે રજ્જં ગહેતું, તુમ્હેપિ, તાતા, એતાનિ કરોથ, રજ્જં ગહેત્વા જીવિસ્સામ, દુક્ખં વડ્ઢકિસિપ્પેન જીવિતુ’’ન્તિ. તે તથા કત્વા આચરિયસ્સ પટિવેદેસું. તતો ને આચરિયો આહ – ‘‘કતમં, તાતા, રજ્જં ગણ્હામા’’તિ? ‘‘બારાણસિરજ્જં આચરિયા’’તિ. ‘‘અલં, તાતા, મા એતં રુચ્ચિ, મયઞ્હિ તં ગહેત્વાપિ ‘વડ્ઢકિરાજા વડ્ઢકિયુવરાજા’તિ વડ્ઢકિવાદા ન મુચ્ચિસ્સામ, મહન્તો જમ્બુદીપો, અઞ્ઞત્થ ગચ્છામા’’તિ.

તતો સપુત્તદારા કટ્ઠવાહનાનિ, અભિરુહિત્વા સજ્જાવુધા હુત્વા હિમવન્તાભિમુખા ગન્ત્વા હિમવતિ અઞ્ઞતરં નગરં પવિસિત્વા રઞ્ઞો નિવેસનેયેવ પચ્ચુટ્ઠહંસુ. તે તત્થ રજ્જં ગહેત્વા આચરિયં રજ્જે અભિસિઞ્ચિંસુ. સો ‘‘કટ્ઠવાહનો રાજા’’તિ પાકટો અહોસિ. તમ્પિ નગરં તેન ગહિતત્તા ‘‘કટ્ઠવાહનનગર’’ન્ત્વેવ નામં લભિ, તથા સકલરટ્ઠમ્પિ. કટ્ઠવાહનો રાજા ધમ્મિકો અહોસિ, તથા યુવરાજા અમચ્ચટ્ઠાનેસુ ચ ઠપિતા સોળસ સિસ્સા. તં રટ્ઠં રઞ્ઞા ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ સઙ્ગય્હમાનં અતિવિય ઇદ્ધં ફીતં નિરુપદ્દવઞ્ચ અહોસિ. નાગરા જાનપદા રાજાનઞ્ચ રાજપરિસઞ્ચ અતિવિય મમાયિંસુ ‘‘ભદ્દકો નો રાજા લદ્ધો, ભદ્દિકા રાજપરિસા’’તિ.

અથેકદિવસં મજ્ઝિમદેસતો વાણિજા ભણ્ડં ગહેત્વા કટ્ઠવાહનનગરં આગમંસુ પણ્ણાકારઞ્ચ ગહેત્વા રાજાનં પસ્સિંસુ. રાજા ‘‘કુતો આગતત્થા’’તિ સબ્બં પુચ્છિ. ‘‘બારાણસિતો દેવા’’તિ. સો તત્થ સબ્બં પવત્તિં પુચ્છિત્વા – ‘‘તુમ્હાકં રઞ્ઞા સદ્ધિં મમ મિત્તભાવં કરોથા’’તિ આહ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિંસુ. સો તેસં પરિબ્બયં દત્વા ગમનકાલે સમ્પત્તે પુન આદરેન વત્વા વિસ્સજ્જેસિ. તે બારાણસિં ગન્ત્વા તસ્સ રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા ‘‘કટ્ઠવાહનરટ્ઠા આગતાનં વાણિજકાનં અજ્જતગ્ગે સુઙ્કં મુઞ્ચામી’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા ‘‘અત્થુ મે કટ્ઠવાહનો મિત્તો’’તિ દ્વેપિ અદિટ્ઠમિત્તા અહેસું. કટ્ઠવાહનોપિ ચ સકનગરે ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘અજ્જતગ્ગે બારાણસિતો આગતાનં વાણિજકાનં સુઙ્કં મુઞ્ચામિ, પરિબ્બયો ચ નેસં દાતબ્બો’’તિ. તતો બારાણસિરાજા કટ્ઠવાહનસ્સ લેખં પેસેસિ ‘‘સચે તસ્મિં જનપદે દટ્ઠું વા સોતું વા અરહરૂપં કિઞ્ચિ અચ્છરિયં ઉપ્પજ્જતિ, અમ્હેપિ દક્ખાપેતુ ચ સાવેતુ ચા’’તિ. સોપિસ્સ તથેવ પટિલેખં પેસેસિ. એવં તેસં કતિકં કત્વા વસન્તાનં કદાચિ કટ્ઠવાહનસ્સ અતિમહગ્ઘા અચ્ચન્તસુખુમા કમ્બલા ઉપ્પજ્જિંસુ બાલસૂરિયરસ્મિસદિસા વણ્ણેન. તે દિસ્વા રાજા ‘‘મમ સહાયસ્સ પેસેમી’’તિ દન્તકારેહિ અટ્ઠ દન્તકરણ્ડકે લિખાપેત્વા તેસુ કરણ્ડકેસુ તે કમ્બલે પક્ખિપિત્વા લાખાચરિયેહિ બહિ લાખાગોળકસદિસે કારાપેત્વા અટ્ઠપિ લાખાગોળકે સમુગ્ગે પક્ખિપિત્વા વત્થેન વેઠેત્વા રાજમુદ્દિકાય લઞ્છેત્વા ‘‘બારાણસિરઞ્ઞો દેથા’’તિ અમચ્ચે પેસેસિ. લેખઞ્ચ અદાસિ ‘‘અયં પણ્ણાકારો નગરમજ્ઝે અમચ્ચપરિવુતેન પેક્ખિતબ્બો’’તિ.

તે ગન્ત્વા બારાણસિરઞ્ઞો અદંસુ. સો લેખં વાચેત્વા અમચ્ચે સન્નિપાતેત્વા નગરમજ્ઝે રાજઙ્ગણે લઞ્છનં ભિન્દિત્વા પલિવેઠનં અપનેત્વા સમુગ્ગં વિવરિત્વા અટ્ઠ લાખાગોળકે દિસ્વા ‘‘મમ સહાયો લાખાગોળકેહિ કીળનકબાલકાનં વિય મય્હં લાખાગોળકે પેસેસી’’તિ મઙ્કુ હુત્વા એકં લાખાગોળકં અત્તનો નિસિન્નાસને પહરિ. તાવદેવ લાખા પરિપતિ, દન્તકરણ્ડકો વિવરં દત્વા દ્વેભાગો અહોસિ. સો અબ્ભન્તરે કમ્બલં દિસ્વા ઇતરેપિ વિવરિ સબ્બત્થ તથેવ અહોસિ. એકમેકો કમ્બલો દીઘતો સોળસહત્થો વિત્થારતો અટ્ઠહત્થો. પસારિતે કમ્બલે રાજઙ્ગણં સૂરિયપ્પભાય ઓભાસિતમિવ અહોસિ. તં દિસ્વા મહાજનો અઙ્ગુલિયો વિધુનિ, ચેલુક્ખેપઞ્ચ અકાસિ, ‘‘અમ્હાકં રઞ્ઞો અદિટ્ઠસહાયો કટ્ઠવાહનરાજા એવરૂપં પણ્ણાકારં પેસેસિ, યુત્તં એવરૂપં મિત્તં કાતુ’’ન્તિ અત્તમનો અહોસિ. રાજા વોહારિકે પક્કોસાપેત્વા એકમેકં કમ્બલં અગ્ઘાપેસિ, સબ્બેપિ અનગ્ઘા અહેસું. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘પચ્છા પેસેન્તેન પઠમં પેસિતપણ્ણાકારતો અતિરેકં પેસેતું વટ્ટતિ, સહાયેન ચ મે અનગ્ઘો પણ્ણાકારો પેસિતો, કિં નુ, ખો, અહં સહાયસ્સ પેસેય્ય’’ન્તિ? તેન ચ સમયેન કસ્સપો ભગવા ઉપ્પજ્જિત્વા બારાણસિયં વિહરતિ. અથ રઞ્ઞો એતદહોસિ – ‘‘વત્થુત્તયરતનતો અઞ્ઞં ઉત્તમરતનં નત્થિ, હન્દાહં વત્થુત્તયરતનસ્સ ઉપ્પન્નભાવં સહાયસ્સ પેસેમી’’તિ. સો –

‘‘બુદ્ધો લોકે સમુપ્પન્નો, હિતાય સબ્બપાણિનં;

ધમ્મો લોકે સમુપ્પન્નો, સુખાય સબ્બપાણિનં;

સઙ્ઘો લોકે સમુપ્પન્નો, પુઞ્ઞક્ખેત્તં અનુત્તર’’ન્તિ. –

ઇમં ગાથં, યાવ અરહત્તં, તાવ એકભિક્ખુસ્સ પટિપત્તિઞ્ચ સુવણ્ણપટ્ટે જાતિહિઙ્ગુલકેન લિખાપેત્વા સત્તરતનમયે સમુગ્ગે પક્ખિપિત્વા તં સમુગ્ગં મણિમયે સમુગ્ગે, મણિમયં મસારગલ્લમયે, મસારગલ્લમયં લોહિતઙ્ગમયે, લોહિતઙ્ગમયં, સુવણ્ણમયે, સુવણ્ણમયં રજતમયે, રજતમયં દન્તમયે, દન્તમયં સારમયે, સારમયં સમુગ્ગં પેળાય પક્ખિપિત્વા પેળં દુસ્સેન વેઠેત્વા લઞ્છેત્વા મત્તવરવારણં સોવણ્ણદ્ધજં સોવણ્ણાલઙ્કાર હેમજાલસઞ્છન્નં કારેત્વા તસ્સુપરિ પલ્લઙ્કં પઞ્ઞાપેત્વા પલ્લઙ્કે પેળં આરોપેત્વા સેતચ્છત્તેન ધારિયમાનેન સબ્બગન્ધપુપ્ફાદીહિ પૂજાય કરિયમાનાય સબ્બતાળાવચરેહિ થુતિસતાનિ ગાયમાનેહિ યાવ અત્તનો રજ્જસીમા, તાવ મગ્ગં અલઙ્કારાપેત્વા સયમેવ નેસિ. તત્ર ચ ઠત્વા સામન્તરાજૂનં પણ્ણાકારં પેસેસિ – ‘‘એવં સક્કરોન્તેહિ અયં પણ્ણાકારો પેસેતબ્બો’’તિ. તં સુત્વા તે તે રાજાનો પટિમગ્ગં આગન્ત્વા યાવ કટ્ઠવાહનસ્સ રજ્જસીમા, તાવ નયિંસુ.

કટ્ઠવાહનોપિ સુત્વા પટિમગ્ગં આગન્ત્વા તથેવ પૂજેન્તો નગરં પવેસેત્વા અમચ્ચે ચ નાગરે ચ સન્નિપાતાપેત્વા રાજઙ્ગણે પલિવેઠનદુસ્સં અપનેત્વા પેળં વિવરિત્વા પેળાય સમુગ્ગં પસ્સિત્વા અનુપુબ્બેન સબ્બસમુગ્ગે વિવરિત્વા સુવણ્ણપટ્ટે લેખં પસ્સિત્વા ‘‘કપ્પસતસહસ્સેહિ અતિદુલ્લભં મમ સહાયો પણ્ણાકારરતનં પેસેસી’’તિ અત્તમનો હુત્વા ‘‘અસુતપુબ્બં વત સુણિમ્હા ‘બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો’તિ, યંનૂનાહં ગન્ત્વા બુદ્ધઞ્ચ પસ્સેય્યં ધમ્મઞ્ચ સુણેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા અમચ્ચે આમન્તેસિ – ‘‘બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘરતનાનિ કિર લોકે ઉપ્પન્નાનિ, કિં કાતબ્બં મઞ્ઞથા’’તિ. તે આહંસુ – ‘‘ઇધેવ તુમ્હે, મહારાજ, હોથ, મયં ગન્ત્વા પવત્તિં જાનિસ્સામા’’તિ.

તતો સોળસસહસ્સપરિવારા સોળસ અમચ્ચા રાજાનં અભિવાદેત્વા ‘‘યદિ બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો પુન દસ્સનં નત્થિ, યદિ ન ઉપ્પન્નો, આગમિસ્સામા’’તિ નિગ્ગતા. રઞ્ઞો પન ભાગિનેય્યો પચ્છા રાજાનં વન્દિત્વા ‘‘અહમ્પિ ગચ્છામી’’તિ આહ. તાત, ત્વં તત્થ બુદ્ધુપ્પાદં ઞત્વા પુન આગન્ત્વા મમ આરોચેહીતિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા અગમાસિ. તે સબ્બેપિ સબ્બત્થ એકરત્તિવાસેન ગન્ત્વા બારાણસિં પત્તા. અસમ્પત્તેસ્વેવ ચ તેસુ ભગવા પરિનિબ્બાયિ. તે ‘‘કો બુદ્ધો, કુહિં બુદ્ધો’’તિ સકલવિહારં આહિણ્ડન્તા સમ્મુખસાવકે દિસ્વા પુચ્છિંસુ. તે નેસં ‘‘બુદ્ધો પરિનિબ્બુતો’’તિ આચિક્ખિંસુ. તે ‘‘અહો દૂરદ્ધાનં આગન્ત્વા દસ્સનમત્તમ્પિ ન લભિમ્હા’’તિ પરિદેવમાના ‘‘કિં, ભન્તે, કોચિ ભગવતા દિન્નઓવાદો અત્થી’’તિ પુચ્છિંસુ. આમ, ઉપાસકા અત્થિ, સરણત્તયે પતિટ્ઠાતબ્બં, પઞ્ચસીલાનિ સમાદાતબ્બાનિ, અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ઉપોસથો ઉપવસિતબ્બો, દાનં દાતબ્બં, પબ્બજિતબ્બન્તિ. તે સુત્વા તં ભાગિનેય્યં અમચ્ચં ઠપેત્વા સબ્બે પબ્બજિંસુ. ભાગિનેય્યો પરિભોગધાતું ગહેત્વા કટ્ઠવાહનરટ્ઠાભિમુખો પક્કામિ. પરિભોગધાતુ નામ બોધિરુક્ખપત્તચીવરાદીનિ. અયં પન ભગવતો ધમ્મકરણં ધમ્મધરં વિનયધરમેકં થેરઞ્ચ ગહેત્વા પક્કામિ, અનુપુબ્બેન ચ નગરં ગન્ત્વા ‘‘બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો ચ પરિનિબ્બુત્તો ચા’’તિ રઞ્ઞો આરોચેત્વા ભગવતા દિન્નોવાદં આચિક્ખિ. રાજા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા વિહારં કારાપેત્વા ચેતિયં પતિટ્ઠાપેત્વા બોધિરુક્ખં રોપેત્વા સરણત્તયે પઞ્ચસુ ચ નિચ્ચસીલેસુ પતિટ્ઠાય અટ્ઠઙ્ગુપેતં ઉપોસથં ઉપવસન્તો દાનાદીનિ દેન્તો યાવતાયુકં ઠત્વા કામાવચરદેવલોકે નિબ્બત્તિ. તેપિ સોળસસહસ્સા પબ્બજિત્વા પુથુજ્જનકાલકિરિયં કત્વા તસ્સેવ રઞ્ઞો પરિવારા સમ્પજ્જિંસુ.

તે એકં બુદ્ધન્તરં દેવલોકે ખેપેત્વા અમ્હાકં ભગવતિ અનુપ્પન્નેયેવ દેવલોકતો ચવિત્વા આચરિયો પસેનદિરઞ્ઞો પિતુ પુરોહિતસ્સ પુત્તો જાતો નામેન ‘‘બાવરી’’તિ, તીહિ મહાપુરિસલક્ખણેહિ સમન્નાગતો તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ, પિતુનો ચ અચ્ચયેન પુરોહિતટ્ઠાને અટ્ઠાસિ. અવસેસાપિ સોળસાધિકસોળસસહસ્સા તત્થેવ સાવત્થિયા બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તા. તેસુ સોળસ જેટ્ઠન્તેવાસિનો બાવરિસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગહેસું, ઇતરે સોળસસહસ્સા તેસંયેવ સન્તિકેતિ એવં તે પુનપિ સબ્બે સમાગચ્છિંસુ. મહાકોસલરાજાપિ કાલમકાસિ, તતો પસેનદિં રજ્જે અભિસિઞ્ચિંસુ. બાવરી તસ્સાપિ પુરોહિતો અહોસિ. રાજા પિતરા દિન્નઞ્ચ અઞ્ઞઞ્ચ ભોગં બાવરિસ્સ અદાસિ. સો હિ દહરકાલે તસ્સેવ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગહેસિ. તતો બાવરી રઞ્ઞો આરોચેસિ – ‘‘પબ્બજિસ્સામહં, મહારાજા’’તિ. ‘‘આચરિય, તુમ્હેસુ ઠિતેસુ મમ પિતા ઠિતો વિય હોતિ, મા પબ્બજિત્થા’’તિ. ‘‘અલં, મહારાજ, પબ્બજિસ્સામી’’તિ. રાજા વારેતું અસક્કોન્તો ‘‘સાયં પાતં મમ દસ્સનટ્ઠાને રાજુય્યાને પબ્બજથા’’તિ યાચિ. આચરિયો સોળસસહસ્સપરિવારેહિ સોળસહિ સિસ્સેહિ સદ્ધિં તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા રાજુય્યાને વસિ, રાજા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહતિ. સાયં પાતઞ્ચસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ.

અથેકદિવસં અન્તેવાસિનો આચરિયં આહંસુ – ‘‘નગરસમીપે વાસો નામ મહાપલિબોધો, વિજનસમ્પાતં આચરિય ઓકાસં ગચ્છામ, પન્તસેનાસનવાસો નામ બહૂપકારો પબ્બજિતાન’’ન્તિ. આચરિયો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તિક્ખત્તું વારેત્વા વારેતું અસક્કોન્તો દ્વેસતસહસ્સાનિ કહાપણાનિ દત્વા દ્વે અમચ્ચે આણાપેસિ ‘‘યત્થ ઇસિગણો વાસં ઇચ્છતિ, તત્થ અસ્સમં કત્વા દેથા’’તિ. તતો આચરિયો સોળસાધિકસોળસસહસ્સજટિલપરિવુતો અમચ્ચેહિ અનુગ્ગહમાનો ઉત્તરજનપદા દક્ખિણજનપદાભિમુખો અગમાસિ. તમત્થં ગહેત્વા આયસ્મા આનન્દો સઙ્ગીતિકાલે પારાયનવગ્ગસ્સ નિદાનં આરોપેન્તો ઇમા ગાથાયો અભાસિ.

તત્થ કોસલાનં પુરાતિ કોસલરટ્ઠસ્સ નગરા, સાવત્થિતોતિ વુત્તં હોતિ. આકિઞ્ચઞ્ઞન્તિ અકિઞ્ચનભાવં, પરિગ્ગહૂપકરણવિવેકન્તિ વુત્તં હોતિ.

૯૮૪. સો અસ્સકસ્સ વિસયે, અળકસ્સ સમાસનેતિ સો બ્રાહ્મણો અસ્સકસ્સ ચ અળકસ્સ ચાતિ દ્વિન્નમ્પિ રાજૂનં સમાસન્ને વિસયે આસન્ને રટ્ઠે, દ્વિન્નમ્પિ રટ્ઠાનં મજ્ઝેતિ અધિપ્પાયો. ગોધાવરી કૂલેતિ ગોધાવરિયા નદિયા કૂલે. યત્થ ગોધાવરી દ્વિધા ભિજ્જિત્વા તિયોજનપ્પમાણં અન્તરદીપમકાસિ સબ્બં કપિટ્ઠવનસઞ્છન્નં, યત્થ પુબ્બેસરભઙ્ગાદયો વસિંસુ, તસ્મિં દેસેતિ અધિપ્પાયો. સો કિર તં પદેસં દિસ્વા ‘‘અયં પુબ્બસમણાલયો પબ્બજિતસારુપ્પ’’ન્તિ અમચ્ચાનં નિવેદેસિ. અમચ્ચા ભૂમિગ્ગહણત્થં અસ્સકરઞ્ઞો સતસહસ્સં, અળકરઞ્ઞો સતસહસ્સં અદંસુ. તે તઞ્ચ પદેસં અઞ્ઞઞ્ચ દ્વિયોજનમત્તન્તિ સબ્બમ્પિ પઞ્ચયોજનમત્તં પદેસં અદંસુ. તેસં કિર રજ્જસીમન્તરે સો પદેસો હોતિ. અમચ્ચા તત્થ અસ્સમં કારેત્વા સાવત્થિતો ચ અઞ્ઞમ્પિ ધનં આહરાપેત્વા ગોચરગામં નિવેસેત્વા અગમંસુ. ઉઞ્છે ન ચ ફલેન ચાતિ ઉઞ્છાચરિયાય ચ વનમૂલફલેન ચ. તસ્મા વુત્તં ‘‘તસ્સેવ ઉપનિસ્સાય, ગામો ચ વિપુલો અહૂ’’તિ.

૯૮૫. તત્થ તસ્સાતિ તસ્સ ગોધાવરીકૂલસ્સ, તસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ ઉપયોગત્થે ચેતં સામિવચનં, તં ઉપનિસ્સાયાતિ અત્થો. તતો જાતેન આયેન, મહાયઞ્ઞમકપ્પયીતિ તસ્મિં ગામે કસિકમ્માદિના સતસહસ્સં આયો ઉપ્પજ્જિ, તં ગહેત્વા કુટુમ્બિકા રઞ્ઞો અસ્સકસ્સ સન્તિકં અગમંસુ ‘‘સાદિયતુ દેવો આય’’ન્તિ. સો ‘‘નાહં સાદિયામિ, આચરિયસ્સેવ ઉપનેથા’’તિ આહ. આચરિયોપિ તં અત્તનો અગ્ગહેત્વા દાનયઞ્ઞં અકપ્પયિ. એવં સો સંવચ્છરે સંવચ્છરે દાનમદાસિ.

૯૮૬. મહાયઞ્ઞન્તિ ગાથાયત્થો – સો એવં સંવચ્છરે સંવચ્છરે દાનયઞ્ઞં યજન્તો એકસ્મિં સંવચ્છરે તં મહાયઞ્ઞં યજિત્વા તતો ગામા નિક્ખમ્મ પુન પાવિસિ અસ્સમં. પવિટ્ઠો ચ પણ્ણસાલં પવિસિત્વા ‘‘સુટ્ઠુ દિન્ન’’ન્તિ દાનં અનુમજ્જન્તો નિસીદિ. એવં તસ્મિં પટિપવિટ્ઠમ્હિ તરુણાય બ્રાહ્મણિયા ઘરે કમ્મં અકાતુકામાય ‘‘એસો, બ્રાહ્મણ, બાવરી ગોધાવરીતીરે અનુસંવચ્છરં સતસહસ્સં વિસ્સજ્જેતિ, ગચ્છ તતો પઞ્ચસતાનિ યાચિત્વા દાસિં મે આનેહી’’તિ પેસિતો અઞ્ઞો આગઞ્છિ બ્રાહ્મણોતિ.

૯૮૭-૮. ઉગ્ઘટ્ટપાદોતિ મગ્ગગમનેન ઘટ્ટપાદતલો, પણ્હિકાય વા પણ્હિકં, ગોપ્ફકેન વા ગોપ્ફકં, જણ્ણુકેન વા જણ્ણુકં આહચ્ચ ઘટ્ટપાદો. સુખઞ્ચ કુસલં પુચ્છીતિ સુખઞ્ચ કુસલઞ્ચ પુચ્છિ ‘‘કચ્ચિ તે, બ્રાહ્મણ, સુખં, કચ્ચિ કુસલ’’ન્તિ.

૯૮૯-૯૧. અનુજાનાહીતિ અનુમઞ્ઞાહિ સદ્દહાહિ. સત્તધાતિ સત્તવિધેન. અભિસઙ્ખરિત્વાતિ ગોમયવનપુપ્ફકુસતિણાદીનિ આદાય સીઘં સીઘં બાવરિસ્સ અસ્સમદ્વારં ગન્ત્વા ગોમયેન ભૂમિં ઉપલિમ્પિત્વા પુપ્ફાનિ વિકિરિત્વા તિણાનિ સન્થરિત્વા વામપાદં કમણ્ડલૂદકેન ધોવિત્વા સત્તપાદમત્તં ગન્ત્વા અત્તનો પાદતલે પરામસન્તો એવરૂપં કુહનં કત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ભેરવં સો અકિત્તયીતિ ભયજનકં વચનં અકિત્તયિ, ‘‘સચે મે યાચમાનસ્સા’’તિ ઇમં ગાથમભાસીતિ અધિપ્પાયો. દુક્ખિતોતિ દોમનસ્સજાતો.

૯૯૨-૪. ઉસ્સુસ્સતીતિ તસ્સ તં વચનં કદાચિ સચ્ચં ભવેય્યાતિ મઞ્ઞમાનો સુસ્સતિ. દેવતાતિ અસ્સમે અધિવત્થા દેવતા એવ. મુદ્ધનિ મુદ્ધપાતે વાતિ મુદ્ધે વા મુદ્ધપાતે વા.

૯૯૫-૬. ભોતી ચરહિ જાનાતીતિ ભોતી ચે જાનાતિ. મુદ્ધાધિપાતઞ્ચાતિ મુદ્ધપાતઞ્ચ. ઞાણમેત્થાતિ ઞાણં મે એત્થ.

૯૯૮. પુરાતિ એકૂનતિંસવસ્સવયકાલે. બાવરિબ્રાહ્મણે પન ગોધાવરીતીરે વસમાને અટ્ઠન્નં વસ્સાનં અચ્ચયેન બુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ. અપચ્ચોતિ અનુવંસો.

૯૯૯. સબ્બાભિઞ્ઞાબલપ્પત્તોતિ સબ્બાભિઞ્ઞાય બલપ્પત્તો, સબ્બા વા અભિઞ્ઞાયો ચ બલાનિ ચ પત્તો. વિમુત્તોતિ આરમ્મણં કત્વા પવત્તિયા વિમુત્તચિત્તો.

૧૦૦૧-૩. સોકસ્સાતિ સોકો અસ્સ. પહૂતપઞ્ઞોતિ મહાપઞ્ઞો. વરભૂરિમેધસોતિ ઉત્તમવિપુલપઞ્ઞો ભૂતે અભિરતવરપઞ્ઞો વા. વિધુરોતિ વિગતધુરો, અપ્પટિમોતિ વુત્તં હોતિ.

૧૦૦૪-૯. મન્તપારગેતિ વેદપારગે. પસ્સવ્હોતિ પસ્સથ અજાનતન્તિ અજાનન્તાનં. લક્ખણાતિ લક્ખણાનિ. બ્યાક્ખાતાતિ કથિતાનિ, વિત્થારિતાનીતિ વુત્તં હોતિ. સમત્તાતિ સમત્તાનિ, પરિપુણ્ણાનીતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મેન મનુસાસતીતિ ધમ્મેન અનુસાસતિ.

૧૦૧૧. જાતિં ગોત્તઞ્ચ લક્ખણન્તિ ‘‘કીવ ચિરં જાતો’’તિ મમ જાતિઞ્ચ ગોત્તઞ્ચ લક્ખણઞ્ચ. મન્તે સિસ્સેતિ મયા પરિચિતવેદે ચ મમ સિસ્સે ચ. મનસાયેવ પુચ્છથાતિ ઇમે સત્ત પઞ્હે ચિત્તેનેવ પુચ્છથ.

૧૦૧૩-૮. તિસ્સમેત્તેય્યોતિ એકોયેવ એસ નામગોત્તવસેન વુત્તો. દુભયોતિ ઉભો. પચ્ચેકગણિનોતિ વિસું વિસું ગણવન્તો. પુબ્બવાસનવાસિતાતિ પુબ્બે કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા. ગતપચ્ચાગતવત્તપુઞ્ઞવાસનાય વાસિતચિત્તા. પુરમાહિસ્સતિન્તિ માહિસ્સતિનામિકં પુરં, નગરન્તિ વુત્તં હોતિ. તઞ્ચ નગરં પવિટ્ઠાતિ અધિપ્પાયો, એવં સબ્બત્થ. ગોનદ્ધન્તિ ગોધપુરસ્સ નામં. વનસવ્હયન્તિ પવનનગરં વુચ્ચતિ, ‘‘વનસાવત્થિ’’ન્તિ એકે. એવં વનસાવત્થિતો કોસમ્બિં, કોસમ્બિતો ચ સાકેતં અનુપ્પત્તાનં કિર તેસં સોળસન્નં જટિલાનં છયોજનમત્તા પરિસા અહોસિ.

૧૦૧૯. અથ ભગવા ‘‘બાવરિસ્સ જટિલા મહાજનં સંવડ્ઢેન્તા આગચ્છન્તિ, ન ચ તાવ નેસં ઇન્દ્રિયાનિ પરિપાકં ગચ્છન્તિ, નાપિ અયં દેસો સપ્પાયો, મગધખેત્તે પન તેસં પાસાણકચેતિયં સપ્પાયં. તત્ર હિ મયિ ધમ્મં દેસેન્તે મહાજનસ્સ ધમ્માભિસમયો ભવિસ્સતિ, સબ્બનગરાનિ ચ પવિસિત્વા આગચ્છન્તા બહુતરેન જનેન આગમિસ્સન્તી’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો સાવત્થિતો રાજગહાભિમુખો અગમાસિ. તેપિ જટિલા સાવત્થિં આગન્ત્વા વિહારં પવિસિત્વા ‘‘કો બુદ્ધો, કુહિં બુદ્ધો’’તિ વિચિનન્તા ગન્ધકુટિમૂલં ગન્ત્વા ભગવતો પદનિક્ખેપં દિસ્વા ‘‘રત્તસ્સ હિ ઉક્કુટિકં પદં ભવે…પે… વિવટ્ટચ્છદસ્સ ઇદમીદિસં પદ’’ન્તિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૬૦-૨૬૧; ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૨૦ સામાવતીવત્થુ; વિસુદ્ધિ. ૧.૪૫) ‘‘સબ્બઞ્ઞુ બુદ્ધો’’તિ નિટ્ઠં ગતા. ભગવાપિ અનુપુબ્બેન સેતબ્યકપિલવત્થુઆદીનિ નગરાનિ પવિસિત્વા મહાજનં સંવડ્ઢેન્તો પાસાણકચેતિયં ગતો. જટિલાપિ તાવદેવ સાવત્થિતો નિક્ખમિત્વા સબ્બાનિ તાનિ નગરાનિ પવિસિત્વા પાસાણકચેતિયમેવ અગમંસુ. તેન વુત્તં ‘‘કોસમ્બિઞ્ચાપિ સાકેતં, સાવત્થિઞ્ચ પુરુત્તમં. સેતબ્યં કપિલવત્થુ’’ન્તિઆદિ.

૧૦૨૦. તત્થ માગધં પુરન્તિ મગધપુરં રાજગહન્તિ અધિપ્પાયો. પાસાણકં ચેતિયન્તિ મહતો પાસાણસ્સ ઉપરિ પુબ્બે દેવટ્ઠાનં અહોસિ. ઉપ્પન્ને પન ભગવતિ વિહારો જાતો. સો તેનેવ પુરિમવોહારેન ‘‘પાસાણકં ચેતિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

૧૦૨૧. તસિતોવુદકન્તિ તે હિ જટિલા વેગસા ભગવન્તં અનુબન્ધમાના સાયં ગતમગ્ગં પાતો, પાતો ગતમગ્ગઞ્ચ સાયં ગચ્છન્તા ‘‘એત્થ ભગવા’’તિ સુત્વા અતિવિય પીતિપામોજ્જજાતા તં ચેતિયં અભિરુહિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘તુરિતા પબ્બતમારુહુ’’ન્તિ.

૧૦૨૪. એકમન્તં ઠિતો હટ્ઠોતિ તસ્મિં પાસાણકે ચેતિયે સક્કેન માપિતમહામણ્ડપે નિસિન્નં ભગવન્તં દિસ્વા ‘‘કચ્ચિ ઇસયો ખમનીય’’ન્તિઆદિના નયેન ભગવતા પટિસમ્મોદનીયે કતે ‘‘ખમનીયં ભો ગોતમા’’તિઆદીહિ સયમ્પિ પટિસન્થારં કત્વા અજિતો જેટ્ઠન્તેવાસી એકમન્તં ઠિતો હટ્ઠચિત્તો હુત્વા મનોપઞ્હે પુચ્છિ.

૧૦૨૫. તત્થ આદિસ્સાતિ ‘‘કતિવસ્સો’’તિ એવં ઉદ્દિસ્સ. જમ્મનન્તિ ‘‘અમ્હાકં આચરિયસ્સ જાતિં બ્રૂહી’’તિ પુચ્છતિ. પારમિન્તિ નિટ્ઠાગમનં.

૧૦૨૬-૭. વીસં વસ્સસતન્તિ વીસતિવસ્સાધિકં વસ્સસતં. લક્ખણેતિ મહાપુરિસલક્ખણે. એતસ્મિં ઇતો પરેસુ ચ ઇતિહાસાદીસુ અનવયોતિ અધિપ્પાયો પરપદં વા આનેત્વા તેસુ પારમિં ગતોતિ યોજેતબ્બં. પઞ્ચસતાનિ વાચેતીતિ પકતિઅલસદુમ્મેધમાણવકાનં પઞ્ચસતાનિ સયં મન્તે વાચેતિ. સધમ્મેતિ એકે બ્રાહ્મણધમ્મે, તેવિજ્જકે પાવચનેતિ વુત્તં હોતિ.

૧૦૨૮. લક્ખણાનં પવિચયન્તિ લક્ખણાનં વિત્થારં, ‘‘કતમાનિ તાનિસ્સ ગત્તે તીણિ લક્ખણાની’’તિ પુચ્છતિ.

૧૦૩૦-૩૧. પુચ્છઞ્હીતિ પુચ્છમાનં કમેતં પટિભાસતીતિ દેવાદીસુ કં પુગ્ગલં એતં પઞ્હવચનં પટિભાસતીતિ.

૧૦૩૨-૩૩. એવં બ્રાહ્મણો પઞ્ચન્નં પઞ્હાનં વેય્યાકરણં સુત્વા અવસેસે દ્વે પુચ્છન્તો ‘‘મુદ્ધં મુદ્ધાધિપાતઞ્ચા’’તિ આહ. અથસ્સ ભગવા તે બ્યાકરોન્તો ‘‘અવિજ્જા મુદ્ધા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ યસ્મા ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણભૂતા અવિજ્જા સંસારસ્સ સીસં, તસ્મા ‘‘અવિજ્જા મુદ્ધા’’તિ આહ. યસ્મા ચ અરહત્તમગ્ગવિજ્જા અત્તના સહજાતેહિ સદ્ધાસતિસમાધિકત્તુકમ્યતાછન્દવીરિયેહિ સમન્નાગતા ઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠભાવમુપગતત્તા તં મુદ્ધં અધિપાતેતિ, તસ્મા ‘‘ધિજ્જા મુદ્ધાધિપાતિની’’તિઆદિમાહ.

૧૦૩૪-૮. તતો વેદેન મહતાતિ અથ ઇમં પઞ્હવેય્યાકરણં સુત્વા ઉપ્પન્નાય મહાપીતિયા સન્થમ્ભિત્વા અલીનભાવં, કાયચિત્તાનં ઉદગ્ગં પત્વાતિ અત્થો. પતિત્વા ચ ‘‘બાવરી’’તિ ઇમં ગાથમાહ. અથ નં અનુકમ્પમાનો ભગવા ‘‘સુખિતો’’તિ ગાથમાહ. વત્વા ચ ‘‘બાવરિસ્સ ચા’’તિ સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેસિ. તત્થ સબ્બેસન્તિ અનવસેસાનં સોળસસહસ્સાનં. તત્થ પુચ્છિ તથાગતન્તિ તત્થ પાસાણકે ચેતિયે, તત્થ વા પરિસાય, તેસુ વા પવારિતેસુ અજિતો પઠમં પઞ્હં પુચ્છીતિ. સેસં સબ્બગાથાસુ પાકટમેવાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય વત્થુગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧. અજિતસુત્તવણ્ણના

૧૦૩૯. તસ્મિં પન પઞ્હે નિવુતોતિ પટિચ્છાદિતો. કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસીતિ કિં અસ્સ લોકસ્સ અભિલેપનં વદેસિ.

૧૦૪૦. વેવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતીતિ મચ્છરિયહેતુ ચ પમાદહેતુ ચ નપ્પકાસતિ. મચ્છરિયં હિસ્સ દાનાદિગુણેહિ પકાસિતું ન દેતિ, પમાદો સીલાદીહિ. જપ્પાભિલેપનન્તિ તણ્હા અસ્સ લોકસ્સ મક્કટલેપો વિય મક્કટસ્સ અભિલેપનં. દુક્ખન્તિ જાતિઆદિકં દુક્ખં.

૧૦૪૧. સવન્તિ સબ્બધિ સોતાતિ સબ્બેસુ રૂપાદિઆયતનેસુ તણ્હાદિકા સોતા સન્દન્તિ. કિં નિવારણન્તિ તેસં કિં આવરણં કા રક્ખાતિ? સંવરં બ્રૂહીતિ તં તેસં નિવારણસઙ્ખાતં સંવરં બ્રૂહિ. એતેન સાવસેસપ્પહાનં પુચ્છતિ. કેન સોતા પિધિય્યરેતિ કેન ધમ્મેન એતે સોતા પિધિય્યન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ. એતેન અનવસેસપ્પહાનં પુચ્છતિ.

૧૦૪૨. સતિ તેસં નિવારણન્તિ વિપસ્સનાયુત્તા. કુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્નેસમાના સતિ તેસં સોતાનં નિવારણં. સોતાનં સંવરં બ્રૂમીતિ તમેવાહં સતિં સોતાનં સંવરં બ્રૂમીતિ અધિપ્પાયો. પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરેતિ રૂપાદીસુ પન અનિચ્ચતાદિપટિવેધસાધિકાય મગ્ગપઞ્ઞાય એતે સોતા સબ્બસો પિધિય્યન્તીતિ.

૧૦૪૩. પઞ્ઞા ચેવાતિ પઞ્હગાથાય, યા ચાયં તયા વુત્તા પઞ્ઞા યા ચ સતિ, યઞ્ચ તદવસેસં નામરૂપં, એતં સબ્બમ્પિ કત્થ નિરુજ્ઝતિ, એતં મે પઞ્હં પુટ્ઠો બ્રૂહીતિ એવં સઙ્ખેપત્થો વેદિતબ્બો.

૧૦૪૪. વિસ્સજ્જનગાથાય પનસ્સ યસ્મા પઞ્ઞાસતિયો નામેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, તસ્મા તા વિસું ન વુત્તા. અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યં મં ત્વં, અજિત, એતં પઞ્હં અપુચ્છિ ‘‘કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ, તં તે યત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ, તં વદન્તો વદામિ, તસ્સ, તસ્સ હિ વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન સહેવ અપુબ્બં અચરિમં એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ. એત્થેવ વિઞ્ઞાણનિરોધે નિરુજ્ઝતિ એતં, વિઞ્ઞાણનિરોધા તસ્સ નિરોધો હોતિ. તં નાતિવત્તતીતિ વુત્તં હોતિ.

૧૦૪૫. એત્તાવતા ચ ‘‘દુક્ખમસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ ઇમિના પકાસિતં દુક્ખસચ્ચં, ‘‘યાનિ સોતાની’’તિ ઇમિના સમુદયસચ્ચં પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરેતિ ઇમિના મગ્ગસચ્ચં, ‘‘અસેસં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ ઇમિના નિરોધસચ્ચન્તિ એવં ચત્તારિ સચ્ચાનિ સુત્વાપિ અરિયભૂમિં અનધિગતો પુન સેખાસેખપટિપદં પુચ્છન્તો ‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે’’તિ ગાથમાહ. તત્થ સઙ્ખાતધમ્માતિ અનિચ્ચાદિવસેન પરિવીમંસિતધમ્મા, અરહતં એતં અધિવચનં. સેખાતિ સીલાદીનિ સિક્ખમાના અવસેસા અરિયપુગ્ગલા. પુથૂતિ બહૂ સત્તજના. તેસં મે નિપકો ઇરિયં પુટ્ઠો પબ્રૂહીતિ તેસં મે સેખાસેખાનં નિપકો પણ્ડિતો ત્વં પુટ્ઠો પટિપત્તિં બ્રૂહીતિ.

૧૦૪૬. અથસ્સ ભગવા યસ્મા સેખેન કામચ્છન્દનીવરણં આદિં કત્વા સબ્બકિલેસા પહાતબ્બા એવ, તસ્મા ‘‘કામેસૂ’’તિ ઉપડ્ઢગાથાય સેખપટિપદં દસ્સેતિ. તસ્સત્થો – વત્થુ ‘‘કામેસુ’’ કિલેસકામેન નાભિગિજ્ઝેય્ય કાયદુચ્ચરિતાદયો ચ મનસો આવિલભાવકરે ધમ્મે પજહન્તો મનસા નાવિલો સિયાતિ. યસ્મા પન અસેખો અનિચ્ચાદિવસેન સબ્બસઙ્ખારાદીનં પરિતુલિતત્તા કુસલો સબ્બધમ્મેસુ કાયાનુપસ્સનાસતિઆદીહિ ચ સતો સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનં ભિન્નત્તા ભિક્ખુભાવં પત્તો ચ હુત્વા સબ્બિરિયાપથેસુ પરિબ્બજતિ, તસ્મા ‘‘કુસલો’’તિ ઉપડ્ઢગાથાય અસેખપટિપદં દસ્સેતિ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

એવં ભગવા અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ, દેસનાપરિયોસાને અજિતો અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ સદ્ધિં અન્તેવાસિસહસ્સેન, અઞ્ઞેસઞ્ચ અનેકસહસ્સાનં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ. સહ અરહત્તપ્પત્તિયા ચ આયસ્મતો અજિતસ્સ અન્તેવાસિસહસ્સસ્સ ચ અજિનજટાવાકચીરાદીનિ અન્તરધાયિંસુ. સબ્બેવ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા, દ્વઙ્ગુલકેસા એહિભિક્ખૂ હુત્વા ભગવન્તં નમસ્સમાના પઞ્જલિકા નિસીદિંસૂતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય અજિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. તિસ્સમેત્તેય્યસુત્તવણ્ણના

૧૦૪૭. કોધ સન્તુસ્સિતોતિ તિસ્સમેત્તેય્યસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? સબ્બસુત્તાનં પુચ્છાવસિકા એવ ઉપ્પત્તિ. તે હિ બ્રાહ્મણા ‘‘કતાવકાસા પુચ્છવ્હો’’તિ ભગવતા પવારિતત્તા અત્તનો અત્તનો સંસયં પુચ્છિંસુ. પુટ્ઠો પુટ્ઠો ચ તેસં ભગવા બ્યાકાસિ. એવં પુચ્છાવસિકાનેવેતાનિ સુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

નિટ્ઠિતે પન અજિતપઞ્હે ‘‘કથં લોકં અવેક્ખન્તં, મચ્ચુરાજા ન પસ્સતી’’તિ (સુ. નિ. ૧૧૨૪; ચૂળનિ. પિઙ્ગિયમાણવપુચ્છા ૧૪૪) એવં મોઘરાજા પુચ્છિતું આરભિ. તં ‘‘ન તાવસ્સ ઇન્દ્રિયાનિ પરિપાકં ગતાની’’તિ ઞત્વા ભગવા ‘‘તિટ્ઠ ત્વં, મોઘરાજ, અઞ્ઞો પુચ્છતૂ’’તિ પટિક્ખિપિ. તતો તિસ્સમેત્તેય્યો અત્તનો સંસયં પુચ્છન્તો ‘‘કોધા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ કોધ સન્તુસ્સિતોતિ કો ઇધ તુટ્ઠો. ઇઞ્જિતાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતાનિ. ઉભન્તમભિઞ્ઞાયાતિ ઉભો અન્તે અભિજાનિત્વા. મન્તા ન લિપ્પતીતિ પઞ્ઞાય ન લિપ્પતિ.

૧૦૪૮-૯. તસ્સેતમત્થં બ્યાકરોન્તો ભગવા ‘‘કામેસૂ’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ કામેસુ બ્રહ્મચરિયવાતિ કામનિમિત્તં બ્રહ્મચરિયવા, કામેસુ આદીનવં દિસ્વા મગ્ગબ્રહ્મચરિયેન સમન્નાગતોતિ વુત્તં હોતિ. એત્તાવતા સન્તુસિતં દસ્સેતિ, ‘‘વીતતણ્હો’’તિઆદીહિ અનિઞ્જિતં. તત્થ સઙ્ખાય નિબ્બુતોતિ અનિચ્ચાદિવસેન ધમ્મે વીમંસિત્વા રાગાદિનિબ્બાનેન નિબ્બુતો. સેસં તત્થ તત્થ વુત્તનયત્તા પાકટમેવ.

એવં ભગવા ઇમમ્પિ સુત્તં અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને અયમ્પિ બ્રાહ્મણો અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ સદ્ધિં અન્તેવાસિસહસ્સેન, અઞ્ઞેસઞ્ચ અનેકસહસ્સાનં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ. સેસં પુબ્બસદિસમેવાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય તિસ્સમેત્તેય્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પુણ્ણકસુત્તવણ્ણના

૧૦૫૦. અનેજન્તિ પુણ્ણકસુત્તં. ઇમમ્પિ પુરિમનયેનેવ મોઘરાજાનં પટિક્ખિપિત્વા વુત્તં. તત્થ મૂલદસ્સાવિન્તિ અકુસલમૂલાદિદસ્સાવિં. ઇસયોતિ ઇસિનામકા જટિલા. યઞ્ઞન્તિ દેય્યધમ્મં. અકપ્પયિંસૂતિ પરિયેસન્તિ.

૧૦૫૧. આસીસમાનાતિ રૂપાદીનિ પત્થયમાના. ઇત્થત્તન્તિ ઇત્થભાવઞ્ચ પત્થયમાના, મનુસ્સાદિભાવં ઇચ્છન્તાતિ વુત્તં હોતિ. જરં સિતાતિ જરં નિસ્સિતા. જરામુખેન ચેત્થ સબ્બવટ્ટદુક્ખં વુત્તં. તેન વટ્ટદુક્ખનિસ્સિતા તતો અપરિમુચ્ચમાના એવ કપ્પયિંસૂતિ દીપેતિ.

૧૦૫૨. કચ્ચિસ્સુ તે ભગવા યઞ્ઞપથે અપ્પમત્તા, અતારું જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસાતિ એત્થ યઞ્ઞોયેવ યઞ્ઞપથો. ઇદં વુત્તં હોતિ – કચ્ચિ તે યઞ્ઞે અપ્પમત્તા હુત્વા યઞ્ઞં કપ્પયન્તા વટ્ટદુક્ખમતરિંસૂતિ.

૧૦૫૩. આસીસન્તીતિ રૂપપટિલાભાદયો પત્થેન્તિ. થોમયન્તીતિ ‘‘સુયિટ્ઠં સુચિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના નયેન યઞ્ઞાદીનિ પસંસન્તિ. અભિજપ્પન્તીતિ રૂપાદિપટિલાભાય વાચં ભિન્દન્તિ. જુહન્તીતિ દેન્તિ. કામાભિજપ્પન્તિ પટિચ્ચ લાભન્તિ રૂપાદિપટિલાભં પટિચ્ચ પુનપ્પુનં કામે એવ અભિજપ્પન્તિ, ‘‘અહો વત અમ્હાકં સિયુ’’ન્તિ વદન્તિ, તણ્હઞ્ચ તત્થ વડ્ઢેન્તીતિ વુત્તં હોતિ. યાજયોગાતિ યાગાધિમુત્તા. ભવરાગરત્તાતિ એવમિમેહિ આસીસનાદીહિ ભવરાગેનેવ રત્તા, ભવરાગરત્તા વા હુત્વા એતાનિ આસીસનાદીનિ કરોન્તા નાતરિંસુ જાતિઆદિવટ્ટદુક્ખં ન ઉત્તરિંસૂતિ.

૧૦૫૪-૫. અથકોચરહીતિ અથ ઇદાનિ કો અઞ્ઞો અતારીતિ. સઙ્ખાયાતિ ઞાણેન વીમંસિત્વા. પરોપરાનીતિ પરાનિ ચ ઓરાનિ ચ, પરત્તભાવસકત્તભાવાદીનિ પરાનિ ચ ઓરાનિ ચાતિ વુત્તં હોતિ. વિધૂમોતિ કાયદુચ્ચરિતાદિધૂમવિરહિતો. અનીઘોતિ રાગાદિઈઘવિરહિતો. અતારિ સોતિ સો એવરૂપો અરહા જાતિજરં અતારિ. સેસમેત્થ પાકટમેવ.

એવં ભગવા ઇમમ્પિ સુત્તં અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને અયમ્પિ બ્રાહ્મણો અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ સદ્ધિં અન્તેવાસિસહસ્સેન, અઞ્ઞેસઞ્ચ અનેકસતાનં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ. સેસં વુત્તસદિસમેવાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય પુણ્ણકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. મેત્તગૂસુત્તવણ્ણના

૧૦૫૬. પુચ્છામિ તન્તિ મેત્તગુસુત્તં. તત્થ મઞ્ઞામિ તં વેદગું ભાવિતત્તન્તિ ‘‘અયં વેદગૂ’’તિ ચ ‘‘ભાવિતત્તો’’તિ ચ એવં તં મઞ્ઞામિ.

૧૦૫૭. અપુચ્છસીતિ એત્થ અ-ઇતિ પદપૂરણમત્તે નિપાતો, પુચ્છસિચ્ચેવ અત્થો. પવક્ખામિ યથા પજાનન્તિ યથા પજાનન્તો આચિક્ખતિ, એવં આચિક્ખિસ્સામિ. ઉપધિનિદાના પભવન્તિ દુક્ખાતિ તણ્હાદિઉપધિનિદાના જાતિઆદિદુક્ખવિસેસા પભવન્તિ.

૧૦૫૮. એવં ઉપધિનિદાનતો પભવન્તેસુ દુક્ખેસુ – યો વે અવિદ્વાતિ ગાથા. તત્થ પજાનન્તિ સઙ્ખારે અનિચ્ચાદિવસેન જાનન્તો. દુક્ખસ્સજાતિપ્પભવાનુપસ્સીતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ જાતિકારણં ‘‘ઉપધી’’તિ અનુપસ્સન્તો.

૧૦૫૯. સોકપરિદ્દવઞ્ચાતિ સોકઞ્ચ પરિદેવઞ્ચ. તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મોતિ યથા યથા સત્તા જાનન્તિ, તથા તથા પઞ્ઞાપનવસેન વિદિતો એસ ધમ્મોતિ.

૧૦૬૦-૬૧. કિત્તયિસ્સામિ તે ધમ્મન્તિ નિબ્બાનધમ્મં નિબ્બાનગામિનિપટિપદાધમ્મઞ્ચ તે દેસયિસ્સામિ. દિટ્ઠે ધમ્મેતિ દિટ્ઠે દુક્ખાદિધમ્મે, ઇમસ્મિંયેવ વા અત્તભાવે. અનીતિહન્તિ અત્તપચ્ચક્ખં. યં વિદિત્વાતિ યં ધમ્મં ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિના નયેન સમ્મસન્તો વિદિત્વા. તઞ્ચાહં અભિનન્દામીતિ તં વુત્તપકારધમ્મજોતકં તવ વચનં અહં પત્થયામિ. ધમ્મમુત્તમન્તિ તઞ્ચ ધમ્મમુત્તમં અભિનન્દામીતિ.

૧૦૬૨. ઉદ્ધં અધો તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ એત્થ ઉદ્ધન્તિ અનાગતદ્ધા વુચ્ચતિ, અધોતિ અતીતદ્ધા, તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ પચ્ચુપ્પન્નદ્ધા. એતેસુ નન્દિઞ્ચ નિવેસનઞ્ચ, પનુજ્જ વિઞ્ઞાણન્તિ એતેસુ ઉદ્ધાદીસુ તણ્હઞ્ચ દિટ્ઠિનિવેસનઞ્ચ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણઞ્ચ પનુદેહિ, પનુદિત્વા ચ ભવે ન તિટ્ઠે, એવં સન્તે દુવિધેપિ ભવે ન તિટ્ઠેય્ય. એવં તાવ પનુજ્જસદ્દસ્સ પનુદેહીતિ ઇમસ્મિં અત્થવિકપ્પે સમ્બન્ધો, પનુદિત્વાતિ એતસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે ભવે ન તિટ્ઠેતિ અયમેવ સમ્બન્ધો. એતાનિ નન્દિનિવેસનવિઞ્ઞાણાનિ પનુદિત્વા દુવિધેપિ ભવે ન તિટ્ઠેય્યાતિ વુત્તં હોતિ.

૧૦૬૩-૪. એતાનિ વિનોદેત્વા ભવે અતિટ્ઠન્તો એસો – એવંવિહારીતિ ગાથા. તત્થ ઇધેવાતિ ઇમસ્મિંયેવ સાસને, ઇમસ્મિંયેવ વા અત્તભાવે. સુકિત્તિતં ગોતમનૂપધીકન્તિ એત્થ અનુપધિકન્તિ નિબ્બાનં. તં સન્ધાય ભગવન્તં આલપન્તો આહ – ‘‘સુકિત્તિતં ગોતમનૂપધીક’’ન્તિ.

૧૦૬૫. ન કેવલં દુક્ખમેવ પહાસિ – તે ચાપીતિ ગાથા. તત્થ અટ્ઠિતન્તિ સક્કચ્ચં, સદા વા. તં તં નમસ્સામીતિ તસ્મા તં નમસ્સામિ. સમેચ્ચાતિ ઉપગન્ત્વા. નાગાતિ ભગવન્તં આલપન્તો આહ.

૧૦૬૬. ઇદાનિ તં ભગવા ‘‘અદ્ધા હિ ભગવા પહાસિ દુક્ખ’’ન્તિ એવં તેન બ્રાહ્મણેન વિદિતોપિ અત્તાનં અનુપનેત્વાવ પહીનદુક્ખેન પુગ્ગલેન ઓવદન્તો ‘‘યં બ્રાહ્મણ’’ન્તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યં ત્વં અભિજાનન્તો ‘‘અયં બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણો, વેદેહિ ગતત્તા વેદગૂ, કિઞ્ચનાભાવેન અકિઞ્ચનો, કામેસુ ચ ભવેસુ ચ અસત્તત્તા કામભવે અસત્તો’’તિ જઞ્ઞા જાનેય્યાસિ. અદ્ધા હિ સો ઇમં ઓઘં અતારિ, તિણ્ણો ચ પારં અખિલો અકઙ્ખો.

૧૦૬૭. કિઞ્ચ ભિય્યો – વિદ્વા ચ યોતિ ગાથા. તત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને, અત્તભાવે વા. વિસજ્જાતિ વોસ્સજ્જિત્વા. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

એવં ભગવા ઇમમ્પિ સુત્તં અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને ચ વુત્તસદિસો એવ ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય મેત્તગૂસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ધોતકસુત્તવણ્ણના

૧૦૬૮-૯. પુચ્છામિ તન્તિ ધોતકસુત્તં. તત્થ વાચાભિકઙ્ખામીતિ વાચં અભિકઙ્ખામિ. સિક્ખે નિબ્બાનમત્તનોતિ અત્તનો રાગાદીનં નિબ્બાનત્થાય અધિસીલાદીનિ સિક્ખેય્ય. ઇતોતિ મમ મુખતો.

૧૦૭૦. એવં વુત્તે અત્તમનો ધોતકો ભગવન્તં અભિત્થવમાનો કથંકથાપમોક્ખં યાચન્તો ‘‘પસ્સામહ’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ પસ્સામહં દેવમનુસ્સલોકેતિ પસ્સામિ અહં દેવમનુસ્સલોકે. તં તં નમસ્સામીતિ તં એવરૂપં નમસ્સામિ. પમુઞ્ચાતિ પમોચેહિ.

૧૦૭૧. અથસ્સ ભગવા અત્તાધીનમેવ કથંકથાપમોક્ખં ઓઘતરણમુખેન દસ્સેન્તો ‘‘નાહ’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ નાહં સહિસ્સામીતિ અહં ન સહિસ્સામિ ન સક્ખિસ્સામિ, ન વાયમિસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ. પમોચનાયાતિ પમાચેતું. કથંકથિન્તિ સકઙ્ખં. તરેસીતિ તરેય્યાસિ.

૧૦૭૨-૫. એવં વુત્તે અત્તમનતરો ધોતકો ભગવન્તં અભિત્થવમાનો અનુસાસનિં યાચન્તો ‘‘અનુસાસ બ્રહ્મે’’તિ ગાથમાહ. તત્થ બ્રહ્માતિ સેટ્ઠવચનમેતં. તેન ભગવન્તં આમન્તયમાનો આહ – ‘‘અનુસાસ બ્રહ્મે’’તિ. વિવેકધમ્મન્તિ સબ્બસઙ્ખારવિવેકનિબ્બાનધમ્મં. અબ્યાપજ્જમાનોતિ નાનપ્પકારતં અનાપજ્જમાનો. ઇધેવ સન્તોતિ ઇધેવ સમાનો. અસિતોતિ અનિસ્સિતો. ઇતો પરા દ્વે ગાથા મેત્તગુસુત્તે વુત્તનયા એવ. કેવલઞ્હિ તત્થ ધમ્મં, ઇધ સન્તિન્તિ અયં વિસેસો. તતિયગાથાયપિ પુબ્બડ્ઢં તત્થ વુતનયમેવ અપરડ્ઢે સઙ્ગોતિ સજ્જનટ્ઠાનં, લગ્ગનન્તિ વુત્તં હોતિ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય ધોતકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ઉપસીવસુત્તવણ્ણના

૧૦૭૬. એકો અહન્તિ ઉપસીવસુત્તં. તત્થ મહન્તમોઘન્તિ મહન્તં ઓઘં. અનિસ્સિતોતિ પુગ્ગલં વા ધમ્મં વા અનિસ્સિતો. નો વિસહામીતિ ન સક્કોમિ. આરમ્મણન્તિ નિસ્સયં. યં નિસ્સિતોતિ યં પુગ્ગલં વા ધમ્મં વા નિસ્સિતો.

૧૦૭૭. ઇદાનિ યસ્મા સો બ્રાહ્મણો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનલાભી તઞ્ચ સન્તમ્પિ નિસ્સયં ન જાનાતિ, તેનસ્સ ભગવા તઞ્ચ નિસ્સયં ઉત્તરિ ચ નિય્યાનપથં દસ્સેન્તો ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞ’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ પેક્ખમાનોતિ તં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં સતો સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠહિત્વા ચ અનિચ્ચાદિવસેન પસ્સમાનો. નત્થીતિ નિસ્સાયાતિ તં ‘‘નત્થિ કિઞ્ચી’’તિ પવત્તસમાપત્તિં આરમ્મણં કત્વા. તરસ્સુ ઓઘન્તિ તતો પભુતિ પવત્તાય વિપસ્સનાય યથાનુરૂપં ચતુબ્બિધમ્પિ ઓઘં તરસ્સુ. કથાહીતિ કથંકથાહિ. તણ્હક્ખયં નત્તમહાભિપસ્સાતિ રત્તિન્દિવં નિબ્બાનં વિભૂતં કત્વા પસ્સ. એતેનસ્સ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં કથેતિ.

૧૦૭૮-૯. ઇદાનિ ‘‘કામે પહાયા’’તિ સુત્વા વિક્ખમ્ભનવસેન અત્તના પહીને કામે સમ્પસ્સમાનો ‘‘સબ્બેસૂ’’તિ ગાથમાહ. તત્થ હિત્વા મઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞં તતો હેટ્ઠા છબ્બિધમ્પિ સમાપત્તિં હિત્વા. સઞ્ઞાવિમોક્ખે પરમેતિ સત્તસુ સઞ્ઞાવિમોક્ખેસુ ઉત્તમે આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને. તિટ્ઠે નુ સો તત્થ અનાનુયાયીતિ સો પુગ્ગલો તત્થ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનબ્રહ્મલોકે અવિગચ્છમાનો તિટ્ઠેય્ય નૂતિ પુચ્છતિ. અથસ્સ ભગવા સટ્ઠિકપ્પસહસ્સમત્તંયેવ ઠાનં અનુજાનન્તો તતિયગાથમાહ.

૧૦૮૦. એવં તસ્સ તત્થ ઠાનં સુત્વા ઇદાનિસ્સ સસ્સતુચ્છેદભાવં પુચ્છન્તો ‘‘તિટ્ઠે ચે’’તિ ગાથમાહ. તત્થ પૂગમ્પિ વસ્સાનન્તિ અનેકસઙ્ખ્યમ્પિ વસ્સાનં, ગણરાસિન્તિ અત્થો. ‘‘પૂગમ્પિ વસ્સાની’’તિપિ પાઠો, તત્થ વિભત્તિબ્યત્તયેન સામિવચનસ્સ પચ્ચત્તવચનં કત્તબ્બં, પૂગન્તિ વા એતસ્સ બહૂનીતિ અત્થો વત્તબ્બો. ‘‘પૂગાની’’તિ વાપિ પઠન્તિ, પુરિમપાઠોયેવ સબ્બસુન્દરો. તત્થેવ સો સીતિ સિયા વિમુત્તોતિ સો પુગ્ગલો તત્થેવાકિઞ્ચઞ્ઞાયતને નાનાદુક્ખેહિ વિમુત્તો સીતિભાવપ્પત્તો ભવેય્ય, નિબ્બાનપ્પત્તો સસ્સતો હુત્વા તિટ્ઠેય્યાતિ અધિપ્પાયો. ચવેથ વિઞ્ઞાણં તથાવિધસ્સાતિ ઉદાહુ તથાવિધસ્સ વિઞ્ઞાણં અનુપાદાય પરિનિબ્બાયેય્યાતિ ઉચ્છેદં પુચ્છતિ, પટિસન્ધિગ્ગહણત્થં વાપિ ભવેય્યાતિ પટિસન્ધિમ્પિ તસ્સ પુચ્છતિ.

૧૦૮૧. અથસ્સ ભગવા ઉચ્છેદસસ્સતં અનુપગમ્મ તત્થ ઉપ્પન્નસ્સ અરિયસાવકસ્સ અનુપાદાય પરિનિબ્બાનં દસ્સેન્તો ‘‘અચ્ચી યથા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ અત્થં પલેતીતિ અત્થં ગચ્છતિ. ન ઉપેતિ સઙ્ખન્તિ ‘‘અસુકં નામ દિસં ગતો’’તિ વોહારં ન ગચ્છતિ. એવં મુની નામકાયા વિમુત્તોતિ એવં તત્થ ઉપ્પન્નો સેક્ખમુનિ પકતિયા પુબ્બેવ રૂપકાયા વિમુત્તો તત્થ ચતુત્થમગ્ગં નિબ્બત્તેત્વા ધમ્મકાયસ્સ પરિઞ્ઞાતત્તા પુન નામકાયાપિ વિમુત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો ખીણાસવો હુત્વા અનુપાદાપરિનિબ્બાનસઙ્ખાતં અત્થં પલેતિ, ન ઉપેતિ સઙ્ખં ‘‘ખત્તિયો વા બ્રાહ્મણો વા’’તિ એવમાદિકં.

૧૦૮૨. ઇદાનિ ‘‘અત્થં પલેતી’’તિ સુત્વા તસ્સ યોનિસો અત્થં અસલ્લક્ખેન્તો ‘‘અત્થઙ્ગતો સો’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – સો અત્થઙ્ગતો ઉદાહુ નત્થિ, ઉદાહુ વે સસ્સતિયા સસ્સતભાવેન અરોગો અવિપરિણામધમ્મો સોતિ એવં તં મે મુની સાધુ વિયાકરોહિ. કિં કારણં? તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મોતિ.

૧૦૮૩. અથસ્સ ભગવા તથા અવત્તબ્બતં દસ્સેન્તો ‘‘અત્થઙ્ગતસ્સા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ અત્થઙ્ગતસ્સાતિ અનુપાદાપરિનિબ્બુતસ્સ. ન પમાણમત્થીતિ રૂપાદિપ્પમાણં નત્થિ. યેન નં વજ્જુન્તિ યેન રાગાદિના નં વદેય્યું. સબ્બેસુ ધમ્મેસૂતિ સબ્બેસુ ખન્ધાદિધમ્મેસુ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

એવં ભગવા ઇમં સુત્તં અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને ચ વુત્તસદિસો એવ ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય ઉપસીવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નન્દસુત્તવણ્ણના

૧૦૮૪-૫. સન્તિ લોકેતિ નન્દસુત્તં. તત્થ પઠમગાથાય અત્થો – લોકે ખત્તિયાદયો જના આજીવકનિગણ્ઠાદિકે સન્ધાય ‘‘સન્તિ મુનયો’’તિ વદન્તિ, તયિદં કથંસૂતિ કિં નુ ખો તે સમાપત્તિઞાણાદિના ઞાણેન ઉપ્પન્નત્તા ઞાણૂપપન્નં નો મુનિં વદન્તિ, એવંવિધં નુ વદન્તિ, ઉદાહુ વે નાનપ્પકારકેન લૂખજીવિતસઙ્ખાતેન જીવિતેનૂપપન્નન્તિ અથસ્સ ભગવા તદુભયં પટિક્ખિપિત્વા મુનિં દસ્સેન્તો ‘‘ન દિટ્ઠિયા’’તિ ગાથમાહ.

૧૦૮૬-૭. ઇદાનિ ‘‘દિટ્ઠાદીહિ સુદ્ધી’’તિ વદન્તાનં વાદે કઙ્ખાપહાનત્થં ‘‘યે કેચિમે’’તિ પુચ્છતિ. તત્થ અનેકરૂપેનાતિ કોતૂહલમઙ્ગલાદિના. તત્થ યતા ચરન્તાતિ તત્થ સકાય દિટ્ઠિયા ગુત્તા વિહરન્તા. અથસ્સ તથા સુદ્ધિઅભાવં દીપેન્તો ભગવા દુતિયં ગાથમાહ.

૧૦૮૮-૯૦. એવં ‘‘નાતરિંસૂ’’તિ સુત્વા ઇદાનિ યો અતરિ, તં સોતુકામો ‘‘યે કેચિમે’’તિ પુચ્છતિ. અથસ્સ ભગવા ઓઘતિણ્ણમુખેન જાતિજરાતિણ્ણે દસ્સેન્તો તતિયં ગાથમાહ. તત્થ નિવુતાતિ ઓવુટા પરિયોનદ્ધા. યેસીધાતિ યેસુ ઇધ. એત્થ ચ સુ-ઇતિ નિપાતમત્તં. તણ્હં પરિઞ્ઞાયાતિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ તણ્હં પરિજાનિત્વા. સેસં સબ્બત્થ પુબ્બે વુત્તનયત્તા પાકટમેવ.

એવં ભગવા અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ, દેસનાપરિયોસાને પન નન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દમાનો ‘‘એતાભિનન્દામી’’તિ ગાથમાહ. ઇધાપિ ચ પુબ્બે વુત્તસદિસો એવ ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય નન્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. હેમકસુત્તવણ્ણના

૧૦૯૧-૪. યે મે પુબ્બેતિ હેમકસુત્તં. તત્થ યે મે પુબ્બે વિયાકંસૂતિ યે બાવરિઆદયો પુબ્બે મય્હં સકં લદ્ધિં વિયાકંસુ. હુરં ગોતમસાસનાતિ ગોતમસાસના પુબ્બતરં. સબ્બં તં તક્કવડ્ઢનન્તિ સબ્બં તં કામવિતક્કાદિવડ્ઢનં. તણ્હાનિગ્ઘાતનન્તિ તણ્હાવિનાસનં. અથસ્સ ભગવા તં ધમ્મં આચિક્ખન્તો ‘‘ઇધા’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ એતદઞ્ઞાય યે સતાતિ એતં નિબ્બાનપદમચ્ચુતં ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિના નયેન વિપસ્સન્તા અનુપુબ્બેન જાનિત્વા યે કાયાનુપસ્સનાસતિઆદીહિ સતા. દિટ્ઠધમ્માભિનિબ્બુતાતિ વિદિતધમ્મત્તા, દિટ્ઠધમ્મત્તા, રાગાદિનિબ્બાનેન ચ અભિનિબ્બુતા. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

એવં ભગવા ઇમમ્પિ સુત્તં અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને ચ પુબ્બસદિસો એવ ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય હેમકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. તોદેય્યસુત્તવણ્ણના

૧૦૯૫. યસ્મિં કામાતિ તોદેય્યસુત્તં. તત્થ વિમોક્ખો તસ્સ કીદિસોતિ તસ્સ કીદિસો વિમોક્ખો ઇચ્છિતબ્બોતિ પુચ્છતિ. ઇદાનિ તસ્સ અઞ્ઞવિમોક્ખાભાવં દસ્સેન્તો ભગવા દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ વિમોક્ખો તસ્સ નાપરોતિ તસ્સ અઞ્ઞો વિમોક્ખો નત્થિ.

૧૦૯૭-૮. એવં ‘‘તણ્હક્ખયો એવ વિમોક્ખો’’તિ વુત્તેપિ તમત્થં અસલ્લક્ખેન્તો ‘‘નિરાસસો સો ઉદ આસસાનો’’તિ પુન પુચ્છતિ. તત્થ ઉદ પઞ્ઞકપ્પીતિ ઉદાહુ સમાપત્તિઞાણાદિના ઞાણેન તણ્હાકપ્પં વા દિટ્ઠિકપ્પં વા કપ્પયતિ. અથસ્સ ભગવા તં આચિક્ખન્તો દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ કામભવેતિ કામે ચ ભવે ચ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય તોદેય્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. કપ્પસુત્તવણ્ણના

૧૦૯૯. મજ્ઝે સરસ્મિન્તિ કપ્પસુત્તં. તત્થ મજ્ઝે સરસ્મિન્તિ પુરિમપચ્છિમકોટિપઞ્ઞાણાભાવતો મજ્ઝભૂતે સંસારેતિ વુત્તં હોતિ. તિટ્ઠતન્તિ તિટ્ઠમાનાનં. યથાયિદં નાપરં સિયાતિ યથા ઇદં દુક્ખં પુન ન ભવેય્ય.

૧૧૦૧-૨. અથસ્સ ભગવા તમત્થં બ્યાકરોન્તો તિસ્સો ગાથાયો અભાસિ. તત્થ અકિઞ્ચનન્તિ કિઞ્ચનપટિપક્ખં. અનાદાનન્તિ આદાનપટિપક્ખં, કિઞ્ચનાદાનવૂપસમન્તિ વુત્તં હોતિ. અનાપરન્તિ અપરપટિભાગદીપવિરહિતં, સેટ્ઠન્તિ વુત્તં હોતિ. ન તે મારસ્સ પદ્ધગૂતિ તે મારસ્સ પદ્ધચરા પરિચારકા સિસ્સા ન હોન્તિ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

એવં ભગવા ઇમમ્પિ સુત્તં અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસેસિ દેસનાપરિયોસાને ચ પુબ્બસદિસો એવ ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય કપ્પસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. જતુકણ્ણિસુત્તવણ્ણના

૧૧૦૩-૪. સુત્વાનહન્તિ જતુકણ્ણિસુત્તં. તત્થ સુત્વાનહં વીરમકામકામિન્તિ અહં ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના નયેન વીરં કામાનં અકામનતો અકામકામિં બુદ્ધં સુત્વા. અકામમાગમન્તિ નિક્કામં ભગવન્તં પુચ્છિતું આગતોમ્હિ. સહજનેત્તાતિ સહજાતસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણચક્ખુ. યથાતચ્છન્તિ યથાતથં. બ્રૂહિ મેતિ પુન યાચન્તો ભણતિ. યાચન્તો હિ સહસ્સક્ખત્તુમ્પિ ભણેય્ય, કો પન વાદો દ્વિક્ખત્તું. તેજી તેજસાતિ તેજેન સમન્નાગતો તેજસા અભિભુય્ય. યમહં વિજઞ્ઞં જાતિજરાય ઇધ વિપ્પહાનન્તિ યમહં જાતિજરાનં પહાનભૂતં ધમ્મં ઇધેવ જાનેય્યં.

૧૧૦૫-૭. અથસ્સ ભગવા તં ધમ્મમાચિક્ખન્તો તિસ્સો ગાથાયો અભાસિ. તત્થ નેક્ખમ્મં દટ્ઠુ ખેમતોતિ નિબ્બાનઞ્ચ નિબ્બાનગામિનિઞ્ચ પટિપદં ‘‘ખેમ’’ન્તિ દિસ્વા. ઉગ્ગહિતન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન ગહિતં. નિરત્તં વાતિ નિરસ્સિતબ્બં વા, મુઞ્ચિતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. મા તે વિજ્જિત્થાતિ મા તે અહોસિ. કિઞ્ચનન્તિ રાગાદિકિઞ્ચનં વાપિ તે મા વિજ્જિત્થ. પુબ્બેતિ અતીતે સઙ્ખારે આરબ્ભ ઉપ્પન્નકિલેસા. બ્રાહ્મણાતિ ભગવા જતુકણ્ણિં આલપતિ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય જતુકણ્ણિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. ભદ્રાવુધસુત્તવણ્ણના

૧૧૦૮-૯. ઓકઞ્જહન્તિ ભદ્રાવુધસુત્તં. તત્થ ઓકઞ્જહન્તિ આલયં જહં. તણ્હચ્છિદન્તિ છતણ્હાકાયચ્છિદં. અનેજન્તિ લોકધમ્મેસુ નિક્કમ્પં. નન્દિઞ્જહન્તિ અનાગતરૂપાદિપત્થનાજહં. એકા એવ હિ તણ્હા થુતિવસેન ઇધ નાનપ્પકારતો વુત્તા. કપ્પઞ્જહન્તિ દુવિધકપ્પજહં. અભિયાચેતિ અતિવિય યાચામિ. સુત્વાન નાગસ્સ અપનમિસ્સન્તિ ઇતોતિ નાગસ્સ તવ ભગવા વચનં સુત્વા ઇતો પાસાણકચેતિયતો બહૂ જના પક્કમિસ્સન્તીતિ અધિપ્પાયો. જનપદેહિ સઙ્ગતાતિ અઙ્ગાદીહિ જનપદેહિ ઇધ સમાગતા. વિયાકરોહીતિ ધમ્મં દેસેહિ.

૧૧૧૦. અથસ્સ આસયાનુલોમેન ધમ્મં દેસેન્તો ભગવા દ્વે ગાથાયો અભાસિ. તત્થ આદાનતણ્હન્તિ રૂપાદીનં આદાયિકં ગહણતણ્હં, તણ્હુપાદાનન્તિ વુત્તં હોતિ. યં યઞ્હિ લોકસ્મિમુપાદિયન્તીતિ એતેસુ ઉદ્ધાદિભેદેસુ યં યં ગણ્હન્તિ. તેનેવ મારો અન્વેતિ જન્તુન્તિ તેનેવ ઉપાદાનપચ્ચયનિબ્બત્તકમ્માભિસઙ્ખારનિબ્બત્તવસેન પટિસન્ધિક્ખન્ધમારો તં સત્તં અનુગચ્છતિ.

૧૧૧૧. તસ્મા પજાનન્તિ તસ્મા એતમાદીનવં અનિચ્ચાદિવસેન વા સઙ્ખારે જાનન્તો. આદાનસત્તે ઇતિ પેક્ખમાનો, પજં ઇમં મચ્ચુધેય્યે વિસત્તન્તિ આદાતબ્બટ્ઠેન આદાનેસુ રૂપાદીસુ સત્તે સબ્બલોકે ઇમં પજં મચ્ચુધેય્યે લગ્ગં પેક્ખમાનો. આદાનસત્તે વા આદાનાભિનિવિટ્ઠે પુગ્ગલે આદાનસઙ્ગહેતુઞ્ચ ઇમં પજં મચ્ચુધેય્યે લગ્ગં તતો વીતિક્કમિતું અસમત્થં ઇતિ પેક્ખમાનો કિઞ્ચનં સબ્બલોકે ન ઉપ્પાદિયેથાતિ સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય ભદ્રાવુધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૩. ઉદયસુત્તવણ્ણના

૧૧૧૨-૩. ઝાયિન્તિ ઉદયસુત્તં. તત્થ અઞ્ઞાવિમોક્ખન્તિ પઞ્ઞાનુભાવનિજ્ઝાતં વિમોક્ખં પુચ્છતિ. અથ ભગવા યસ્મા ઉદયો ચતુત્થજ્ઝાનલાભી, તસ્માસ્સ પટિલદ્ધજ્ઝાનવસેન નાનપ્પકારતો અઞ્ઞાવિમોક્ખં દસ્સેન્તો ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ પહાનં કામચ્છન્દાનન્તિ યમિદં પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેન્તસ્સ કામચ્છન્દપ્પહાનં, તમ્પિ અઞ્ઞાવિમોક્ખં પબ્રૂમિ. એવં સબ્બપદાનિ યોજેતબ્બાનિ.

૧૧૧૪. ઉપેક્ખાસતિસંસુદ્ધન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનઉપેક્ખાસતીહિ સંસુદ્ધં. ધમ્મતક્કપુરેજવન્તિ ઇમિના તસ્મિં ચતુત્થજ્ઝાનવિમોક્ખે ઠત્વા ઝાનઙ્ગાનિ વિપસ્સિત્વા અધિગતં અરહત્તવિમોક્ખં વદતિ. અરહત્તવિમોક્ખસ્સ હિ મગ્ગસમ્પયુત્તસમ્માસઙ્કપ્પાદિભેદો ધમ્મતક્કો પુરેજવો હોતિ. તેનાહ – ‘‘ધમ્મતક્કપુરેજવ’’ન્તિ. અવિજ્જાય પભેદનન્તિ એતમેવ ચ અઞ્ઞાવિમોક્ખં અવિજ્જાપભેદનસઙ્ખાતં નિબ્બાનં નિસ્સાય જાતત્તા કારણોપચારેન ‘‘અવિજ્જાય પભેદન’’ન્તિ પબ્રૂમીતિ.

૧૧૧૫-૬. એવં અવિજ્જાપભેદનવચનેન વુત્તં નિબ્બાનં સુત્વા ‘‘તં કિસ્સ વિપ્પહાનેન વુચ્ચતી’’તિ પુચ્છન્તો ‘‘કિંસુ સંયોજનો’’તિ ગાથમાહ. તત્થ કિંસુ સંયોજનોતિ કિં સંયોજનો. વિચારણન્તિ વિચરણકારણં. કિસ્સસ્સ વિપ્પહાનેનાતિ કિં નામકસ્સ અસ્સ ધમ્મસ્સ વિપ્પહાનેન. અથસ્સ ભગવા તમત્થં બ્યાકરોન્તો ‘‘નન્દિસંયોજનો’’તિ ગાથમાહ. તત્થ વિતક્કસ્સાતિ કામવિતક્કાદિકો વિતક્કો અસ્સ.

૧૧૧૭-૮. ઇદાનિ તસ્સ નિબ્બાનસ્સ મગ્ગં પુચ્છન્તો ‘‘કથં સતસ્સા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ વિઞ્ઞાણન્તિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં. અથસ્સ મગ્ગં કથેન્તો ભગવા ‘‘અજ્ઝત્તઞ્ચા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ એવં સતસ્સાતિ એવં સતસ્સ સમ્પજાનસ્સ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય ઉદયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૪. પોસાલસુત્તવણ્ણના

૧૧૧૯-૨૦. યો અતીતન્તિ પોસાલસુત્તં. તત્થ યો અતીતં આદિસતીતિ યો ભગવા અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ ‘‘એકમ્પિ જાતિ’’ન્તિઆદિભેદં અતીતં આદિસતિ. વિભૂતરૂપસઞ્ઞિસ્સાતિ સમતિક્કન્તરૂપસઞ્ઞિસ્સ. સબ્બકાયપ્પહાયિનોતિ તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનવસેન સબ્બરૂપકાયપ્પહાયિનો, પહીનરૂપભવપટિસન્ધિકસ્સાતિ અધિપ્પાયો. નત્થિ કિઞ્ચીતિ પસ્સતોતિ વિઞ્ઞાણાભાવવિપસ્સનેન ‘‘નત્થિ કિઞ્ચી’’તિ પસ્સતો, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનલાભિનોતિ વુત્તં હોતિ. ઞાણં સક્કાનુપુચ્છામીતિ સક્કાતિ ભગવન્તં આલપન્તો આહ. તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઞાણં પુચ્છામિ, કીદિસં પુચ્છિતબ્બન્તિ. કથં નેય્યોતિ કથં સો નેતબ્બો, કથમસ્સ ઉત્તરિઞાણં ઉપ્પાદેતબ્બન્તિ.

૧૧૨૧. અથસ્સ ભગવા તાદિસે પુગ્ગલે અત્તનો અપ્પટિહતઞાણતં પકાસેત્વા તં ઞાણં બ્યાકાતું ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો સબ્બા, અભિજાનં તથાગતોતિ અભિસઙ્ખારવસેન ચતસ્સો પટિસન્ધિવસેન સત્તાતિ એવં સબ્બા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો અભિજાનન્તો તથાગતો. તિટ્ઠન્તમેનં જાનાતીતિ કમ્માભિસઙ્ખારવસેન તિટ્ઠન્તં એતં પુગ્ગલં જાનાતિ ‘‘આયતિં અયં એવંગતિકો ભવિસ્સતી’’તિ. વિમુત્તન્તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનાદીસુ અધિમુત્તં. તપ્પરાયણન્તિ તમ્મયં.

૧૧૨૨. આકિઞ્ચઞ્ઞસમ્ભવં ઞત્વાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનજનકં કમ્માભિસઙ્ખારં ઞત્વા ‘‘કિન્તિ પલિબોધો અય’’ન્તિ. નન્દી સંયોજનં ઇતીતિ યા ચ તત્થ અરૂપરાગસઙ્ખાતા નન્દી, તઞ્ચ સંયોજનં ઇતિ ઞત્વા. તતો તત્થ વિપસ્સતીતિ તતો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા તં સમાપત્તિં અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સતિ. એતં ઞાણં તથં તસ્સાતિ એતં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ એવં વિપસ્સતો અનુક્કમેનેવ ઉપ્પન્નં અરહત્તઞાણં અવિપરીતં. વુસીમતોતિ વુસિતવન્તસ્સ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.