૯. માગણ્ડિયસુત્તવણ્ણના

૮૪૨. દિસ્વાન તણ્હન્તિ માગણ્ડિયસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરન્તો પચ્ચૂસસમયે બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો કુરૂસુ કમ્માસધમ્મનિગમવાસિનો માગણ્ડિયસ્સ નામ બ્રાહ્મણસ્સ સપજાપતિકસ્સ અરહત્તૂપનિસ્સયં દિસ્વા તાવદેવ સાવત્થિતો તત્થ ગન્ત્વા કમ્માસધમ્મસ્સ અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડે નિસીદિ સુવણ્ણોભાસં મુઞ્ચમાનો. માગણ્ડિયોપિ તઙ્ખણં તત્થ મુખધોવનત્થં ગતો સુવણ્ણોભાસં દિસ્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ ઇતો ચિતો ચ પેક્ખમાનો ભગવન્તં દિસ્વા અત્તમનો અહોસિ. તસ્સ કિર ધીતા સુવણ્ણવણ્ણા, તં બહૂ ખત્તિયકુમારાદયો વારયન્તા ન લભન્તિ. બ્રાહ્મણો એવંલદ્ધિકો હોતિ ‘‘સમણસ્સેવ નં સુવણ્ણવણ્ણસ્સ દસ્સામી’’તિ. સો ભગવન્તં દિસ્વા ‘‘અયં મે ધીતાય સમાનવણ્ણો, ઇમસ્સ નં દસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તસ્મા દિસ્વાવ અત્તમનો અહોસિ. સો વેગેન ઘરં ગન્ત્વા બ્રાહ્મણિં આહ – ‘‘ભોતિ ભોતિ મયા ધીતાય સમાનવણ્ણો પુરિસો દિટ્ઠો, અલઙ્કરોહિ દારિકં, તસ્સ નં દસ્સામા’’તિ. બ્રાહ્મણિયા દારિકં ગન્ધોદકેન ન્હાપેત્વા વત્થપુપ્ફાલઙ્કારાદીહિ અલઙ્કરોન્તિયા એવ ભગવતો ભિક્ખાચારવેલા સમ્પત્તા. અથ ભગવા કમ્માસધમ્મં પિણ્ડાય પાવિસિ.

તેપિ ખો ધીતરં ગહેત્વા ભગવતો નિસિન્નોકાસં અગમંસુ. તત્થ ભગવન્તં અદિસ્વા બ્રાહ્મણી ઇતો ચિતો ચ વિલોકેન્તી ભગવતો નિસજ્જટ્ઠાનં તિણસન્થારકં અદ્દસ. બુદ્ધાનઞ્ચ અધિટ્ઠાનબલેન નિસિન્નોકાસો પદનિક્ખેપો ચ અબ્યાકુલા હોન્તિ. સા બ્રાહ્મણં આહ – ‘‘એસ, બ્રાહ્મણ, તસ્સ તિણસન્થારો’’તિ? ‘‘આમ, ભોતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, અમ્હાકં આગમનકમ્મં ન સમ્પજ્જિસ્સતી’’તિ. ‘‘કસ્મા ભોતી’’તિ? ‘‘પસ્સ, બ્રાહ્મણ, અબ્યાકુલો તિણસન્થારો, નેસો કામભોગિનો પરિભુત્તો’’તિ. બ્રાહ્મણો ‘‘મા, ભોતિ મઙ્ગલે પરિયેસિયમાને અવમઙ્ગલં અભણી’’તિ આહ. પુનપિ બ્રાહ્મણી ઇતો ચિતો ચ વિચરન્તી ભગવતો પદનિક્ખેપં દિસ્વા બ્રાહ્મણં આહ ‘‘અયં તસ્સ પદનિક્ખેપો’’તિ? ‘‘આમ, ભોતી’’તિ. ‘‘પસ્સ, બ્રાહ્મણ, પદનિક્ખેપં, નાયં સત્તો કામેસુ ગધિતો’’તિ. ‘‘કથં ત્વં ભોતિ જાનાસી’’તિ ચ વુત્તા અત્તનો ઞાણબલં દસ્સેન્તી આહ –

‘‘રત્તસ્સ હિ ઉક્કુટિકં પદં ભવે,

દુટ્ઠસ્સ હોતિ અનુકડ્ઢિતં પદં;

મૂળ્હસ્સ હોતિ સહસાનુપીળિતં,

વિવટ્ટચ્છદસ્સ ઇદમીદિસં પદ’’ન્તિ. (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૬૦-૨૬૧; ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૨ સામાવતીવત્થુ; વિસુદ્ધિ. ૧.૪૫);

અયઞ્ચરહિ તેસં કથા વિપ્પકતા, અથ ભગવા કતભત્તકિચ્ચો તમેવ વનસણ્ડં આગતો. બ્રાહ્મણી ભગવતો વરલક્ખણખચિતં બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તં રૂપં દિસ્વા બ્રાહ્મણં આહ – ‘‘એસ તયા, બ્રાહ્મણ, દિટ્ઠો’’તિ? ‘‘આમ ભોતી’’તિ. ‘‘આગતકમ્મં ન સમ્પજ્જિસ્સતેવ, એવરૂપો નામ કામે પરિભુઞ્જિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ. તેસં એવં વદન્તાનઞ્ઞેવ ભગવા તિણસન્થારકે નિસીદિ. અથ બ્રાહ્મણો ધીતરં વામેન હત્થેન ગહેત્વા કમણ્ડલું દક્ખિણેન હત્થેન ગહેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભો, પબ્બજિત, ત્વઞ્ચ સુવણ્ણવણ્ણો અયઞ્ચ દારિકા, અનુચ્છવિકા એસા તવ, ઇમાહં ભોતો ભરિયં પોસાવનત્થાય દમ્મી’’તિ વત્વા ભગવતો સન્તિકં ગન્ત્વા દાતુકામો અટ્ઠાસિ. ભગવા બ્રાહ્મણં અનાલપિત્વા અઞ્ઞેન સદ્ધિં સલ્લપમાનો વિય ‘‘દિસ્વાન તણ્હ’’ન્તિ ઇમં ગાથં અભાસિ.

તસ્સત્થો – અજપાલનિગ્રોધમૂલે નાનારૂપાનિ નિમ્મિનિત્વા અભિકામમાગતં મારધીતરં દિસ્વાન તણ્હં અરતિં રગઞ્ચ છન્દમત્તમ્પિ મે મેથુનસ્મિં નાહોસિ, કિમેવિદં ઇમિસ્સા દારિકાય મુત્તકરીસપુણ્ણં રૂપં દિસ્વા ભવિસ્સતિ સબ્બથા પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છે, કુતોનેન સંવસિતુન્તિ.

૮૪૩. તતો માગણ્ડિયો ‘‘પબ્બજિતા નામ માનુસકે કામે પહાય દિબ્બકામત્થાય પબ્બજન્તિ, અયઞ્ચ દિબ્બેપિ કામે ન ઇચ્છતિ, ઇદમ્પિ ઇત્થિરતનં, કા નુ અસ્સ દિટ્ઠી’’તિ પુચ્છિતું દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ એતાદિસં ચે રતનન્તિ દિબ્બિત્થિરતનં સન્ધાય ભણતિ, નારિન્તિ અત્તનો ધીતરં સન્ધાય. દિટ્ઠિગતં સીલવતં નુ જીવિતન્તિ દિટ્ઠિઞ્ચ સીલઞ્ચ વતઞ્ચ જીવિતઞ્ચ. ભવૂપપત્તિઞ્ચ વદેસિ કીદિસન્તિ અત્તનો ભવૂપપત્તિઞ્ચ કીદિસં વદસીતિ.

૮૪૪. ઇતો પરા દ્વે ગાથા વિસજ્જનપુચ્છાનયેન પવત્તત્તા પાકટસમ્બન્ધાયેવ. તાસુ પઠમગાથાય સઙ્ખેપત્થો – તસ્સ મય્હં, માગણ્ડિય, દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતધમ્મેસુ નિચ્છિનિત્વા ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ એવં ઇદં વદામીતિ સમુગ્ગહિતં ન હોતિ નત્થિ ન વિજ્જતિ. કિંકારણા? અહઞ્હિ પસ્સન્તો દિટ્ઠીસુ આદીનવં કઞ્ચિ દિટ્ઠિં અગ્ગહેત્વા સચ્ચાનિ પવિચિનન્તો અજ્ઝત્તં રાગાદીનં સન્તિભાવેન અજ્ઝત્તસન્તિસઙ્ખાતં નિબ્બાનમેવ અદ્દસન્તિ.

૮૪૫. દુતિયગાથાય સઙ્ખેપત્થો – યાનિમાનિ દિટ્ઠિગતાનિ તેહિ તેહિ સત્તેહિ વિનિચ્છિનિત્વા ગહિતત્તા વિનિચ્છયાતિ ચ અત્તનો પચ્ચયેહિ અભિસઙ્ખતભાવાદિના નયેન પકપ્પિતાનિ ચાતિ વુચ્ચન્તિ. તે ત્વં મુનિ દિટ્ઠિગતધમ્મે અગ્ગહેત્વા અજ્ઝત્તસન્તીતિ યમેતમત્થં બ્રૂસિ, આચિક્ખ મે, કથં નુ ધીરેહિ પવેદિતં કથં પકાસિતં ધીરેહિ તં પદન્તિ.

૮૪૬. અથસ્સ ભગવા યથા યેન ઉપાયેન તં પદં ધીરેહિ પકાસિતં, તં ઉપાયં સપટિપક્ખં દસ્સેન્તો ‘‘ન દિટ્ઠિયા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ ‘‘ન દિટ્ઠિયા’’તિઆદીહિ દિટ્ઠિસુતિઅટ્ઠસમાપત્તિઞાણબાહિરસીલબ્બતાનિ પટિક્ખિપતિ. ‘‘સુદ્ધિમાહા’’તિ એત્થ વુત્તં આહ-સદ્દં સબ્બત્થ નકારેન સદ્ધિં યોજેત્વા પુરિસબ્યત્તયં કત્વા ‘‘દિટ્ઠિયા સુદ્ધિં નાહં કથેમી’’તિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. યથા ચેત્થ, એવં ઉત્તરપદેસુપિ. તત્થ ચ અદિટ્ઠિયા નાહાતિ દસવત્થુકં સમ્માદિટ્ઠિં વિના ન કથેમિ. તથા અસ્સુતિયાતિ નવઙ્ગં સવનં વિના. અઞાણાતિ કમ્મસ્સ કતસચ્ચાનુલોમિકઞાણં વિના. અસીલતાતિ પાતિમોક્ખસંવરં વિના. અબ્બતાતિ ધુતઙ્ગવતં વિના. નોપિ તેનાતિ તેસુ એકમેકેન દિટ્ઠિઆદિમત્તેનાપિ નો કથેમીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. એતે ચ નિસ્સજ્જ અનુગ્ગહાયાતિ એતે ચ પુરિમે દિટ્ઠિઆદિભેદે કણ્હપક્ખિયે ધમ્મે સમુગ્ઘાતકરણેન નિસ્સજ્જ, પચ્છિમે અદિટ્ઠિઆદિભેદે સુક્કપક્ખિયે અતમ્મયતાપજ્જનેન અનુગ્ગહાય. સન્તો અનિસ્સાય ભવં ન જપ્પેતિ ઇમાય પટિપત્તિયા રાગાદિવૂપસમેન સન્તો ચક્ખાદીસુ કઞ્ચિ ધમ્મં અનિસ્સાય એકમ્પિ ભવં અપિહેતું અપત્થેતું સમત્થો સિયા, અયમસ્સ અજ્ઝત્તસન્તીતિ અધિપ્પાયો.

૮૪૭. એવં વુત્તે વચનત્થં અસલ્લક્ખેન્તો માગણ્ડિયો ‘‘નો ચે કિરા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ દિટ્ઠાદીનિ વુત્તનયાનેવ. કણ્હપક્ખિયાનિયેવ પન સન્ધાય ઉભયત્રાપિ આહ. આહ-સદ્દં પન નોચેકિર-સદ્દેન યોજેત્વા ‘‘નો ચે કિરાહ નો ચે કિર કથેસી’’તિ એવં અત્થો દટ્ઠબ્બો. મોમુહન્તિ અતિમૂળ્હં, મોહનં વા. પચ્ચેન્તીતિ જાનન્તિ.

૮૪૮. અથસ્સ ભગવા તં દિટ્ઠિં નિસ્સાય પુચ્છં પટિક્ખિપન્તો ‘‘દિટ્ઠિઞ્ચ નિસ્સાયા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – ત્વં, માગણ્ડિય, દિટ્ઠિં નિસ્સાય પુનપ્પુનં પુચ્છમાનો યાનિ તે દિટ્ઠિગતાનિ સમુગ્ગહિતાનિ, તેસ્વેવ સમુગ્ગહીતેસુ એવં પમોહં આગતો, ઇતો ચ મયા વુત્તઅજ્ઝત્તસન્તિતો પટિપત્તિતો ધમ્મદેસનતો વા અણુમ્પિ યુત્તસઞ્ઞં ન પસ્સસિ, તેન કારણેન ત્વં ઇમં ધમ્મં મોમુહતો પસ્સસીતિ.

૮૪૯. એવં સમુગ્ગહિતેસુ પમોહેન માગણ્ડિયસ્સ વિવાદાપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસુ અઞ્ઞેસુ ચ ધમ્મેસુ વિગતપ્પમોહસ્સ અત્તનો નિબ્બિવાદતં દસ્સેન્તો ‘‘સમો વિસેસી’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યો એવં તિવિધમાનેન વા દિટ્ઠિયા વા મઞ્ઞતિ, સો તેન માનેન તાય દિટ્ઠિયા તેન વા પુગ્ગલેન વિવદેય્ય. યો પન અમ્હાદિસો ઇમાસુ તીસુ વિધાસુ અવિકમ્પમાનો, સમો વિસેસીતિ ન તસ્સ હોતિ, ન ચ હીનોતિ પાઠસેસો.

૮૫૦. કિઞ્ચ ભિય્યો – સચ્ચન્તિ સોતિ ગાથા. તસ્સત્થો – સો એવરૂપો પહીનમાનદિટ્ઠિકો માદિસો બાહિતપાપત્તાદિના નયેન બ્રાહ્મણો ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ કિં વદેય્ય કિં વત્થું ભણેય્ય, કેન વા કારણેન ભણેય્ય, ‘‘મય્હં સચ્ચં, તુય્હં મુસા’’તિ વા કેન માનેન દિટ્ઠિયા પુગ્ગલેન વા વિવદેય્ય? યસ્મિં માદિસે ખીણાસવે ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ પવત્તિયા સમં વા, ઇતરદ્વયભાવેન પવત્તિયા વિસમં વા મઞ્ઞિતં નત્થિ, સો સમાનાદીસુ કેન વાદં પટિસંયુજેય્ય પટિપ્ફરેય્યાતિ. નનુ એકંસેનેવ એવરૂપો પુગ્ગલો – ઓકં પહાયાતિ ગાથા?

૮૫૧. તત્થ ઓકં પહાયાતિ રૂપવત્થાદિવિઞ્ઞાણસ્સ ઓકાસં તત્ર છન્દરાગપ્પહાનેન છડ્ડેત્વા. અનિકેતસારીતિ રૂપનિમિત્તનિકેતાદીનિ તણ્હાવસેન અસરન્તો. ગામે અકુબ્બં મુનિ સન્થવાનીતિ ગામે ગિહિસન્થવાનિ અકરોન્તો. કામેહિ રિત્તોતિ કામેસુ છન્દરાગાભાવેન સબ્બકામેહિ પુથુભૂતો. અપુરેક્ખરાનોતિ આયતિં અત્તભાવં અનભિનિબ્બત્તેન્તો. કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કયિરાતિ જનેન સદ્ધિં વિગ્ગાહિકકથં ન કથેય્ય. સો એવરૂપો – યેહિ વિવિત્તોતિ ગાથા.

૮૫૨. તત્થ યેહીતિ યેહિ દિટ્ઠિગતેહિ. વિવિત્તો વિચરેય્યાતિ રિત્તો ચરેય્ય. ન તાનિ ઉગ્ગય્હ વદેય્ય નાગોતિ ‘‘આગું ન કરોતી’’તિઆદિના (ચૂળનિ. ભદ્રાવુધમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૭૦; પારાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૨) નયેન નાગો તાનિ દિટ્ઠિગતાનિ ઉગ્ગહેત્વા ન વદેય્ય. જલમ્બુજન્તિ જલસઞ્ઞિતે અમ્બુમ્હિ જાતં કણ્ટકનાળં વારિજં, પદુમન્તિ વુત્તં હોતિ. યથા જલેન પઙ્કેન ચ નૂપલિત્તન્તિ તં પદુમં યથા જલેન ચ પઙ્કેન ચ અનુપલિત્તં હોતિ, એવં મુનિ સન્તિવાદો અગિદ્ધોતિ એવં અજ્ઝત્તસન્તિવાદો મુનિ ગેધાભાવેન અગિદ્ધો. કામે ચ લોકે ચ અનૂપલિત્તોતિ દુવિધેપિ કામે અપાયાદિકે ચ લોકે દ્વીહિપિ લેપેહિ અનુપલિત્તો હોતિ.

૮૫૩. કિઞ્ચ ભિય્યો – ન વેદગૂતિ ગાથા. તત્થ ન વેદગૂ દિટ્ઠિયાયકોતિ ચતુમગ્ગવેદગૂ માદિસો દિટ્ઠિયાયકો ન હોતિ, દિટ્ઠિયા ગચ્છન્તો વા, તં સારતો પચ્ચેન્તો વા ન હોતિ. તત્થ વચનત્થો – યાયતીતિ યાયકો, કરણવચનેન દિટ્ઠિયા યાતીતિ દિટ્ઠિયાયકો. ઉપયોગત્થે સામિવચનેન દિટ્ઠિયા યાતીતિપિ દિટ્ઠિયાયકો. ન મુતિયા સ માનમેતીતિ મુતરૂપાદિભેદાય મુતિયાપિ સો માનં ન એતિ. ન હિ તમ્મયો સોતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન તમ્મયો હોતિ તપ્પરાયણો, અયં પન ન તાદિસો. ન કમ્મુના નોપિ સુતેન નેય્યોતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિના કમ્મુના વા સુતસુદ્ધિઆદિના સુતેન વા સો નેતબ્બો ન હોતિ. અનૂપનીતો સ નિવેસનેસૂતિ સો દ્વિન્નમ્પિ ઉપયાનં પહીનત્તા સબ્બેસુ તણ્હાદિટ્ઠિનિવેસનેસુ અનૂપનીતો. તસ્સ ચ એવંવિધસ્સ – સઞ્ઞાવિરત્તસ્સાતિ ગાથા.

૮૫૪. તત્થ સઞ્ઞાવિરત્તસ્સાતિ નેક્ખમ્મસઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાય ભાવનાય પહીનકામાદિસઞ્ઞસ્સ. ઇમિના પદેન ઉભતોભાગવિમુત્તો સમથયાનિકો અધિપ્પેતો. પઞ્ઞાવિમુત્તસ્સાતિ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમાય ભાવનાય સબ્બકિલેસેહિ વિમુત્તસ્સ. ઇમિના સુક્ખવિપસ્સકો અધિપ્પેતો. સઞ્ઞઞ્ચ દિટ્ઠિઞ્ચ યે અગ્ગહેસું, તે ઘટ્ટયન્તા વિચરન્તિ લોકેતિ યે કામસઞ્ઞાદિકં સઞ્ઞં અગ્ગહેસું, તે વિસેસતો ગહટ્ઠા કામાધિકરણં, યે ચ દિટ્ઠિં અગ્ગહેસું, તે વિસેસતો પબ્બજિતા ધમ્માધિકરણં અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘટ્ટેન્તા વિચરન્તીતિ. સેસમેત્થ યં અવુત્તં, તં વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. દેસનાપરિયોસાને બ્રાહ્મણો ચ બ્રાહ્મણી ચ પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય માગણ્ડિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.