૪. અટ્ઠકવગ્ગો

૧. કામસુત્તવણ્ણના

૭૭૩. કામં કામયમાનસ્સાતિ કામસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતિ કિર સાવત્થિયં વિહરન્તે અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો સાવત્થિયા જેતવનસ્સ ચ અન્તરે અચિરવતીનદીતીરે ‘‘યવં વપિસ્સામી’’તિ ખેત્તં કસતિ. ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો પિણ્ડાય પવિસન્તો તં દિસ્વા આવજ્જેન્તો અદ્દસ – ‘‘અસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ યવા વિનસ્સિસ્સન્તી’’તિ, પુન ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં આવજ્જેન્તો ચસ્સ સોતાપત્તિફલસ્સ ઉપનિસ્સયં અદ્દસ. ‘‘કદા પાપુણેય્યા’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘સસ્સે વિનટ્ઠે સોકાભિભૂતો ધમ્મદેસનં સુત્વા’’તિ અદ્દસ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં તદા એવ બ્રાહ્મણં ઉપસઙ્કમિસ્સામિ, ન મે ઓવાદં સોતબ્બં મઞ્ઞિસ્સતિ. નાનારુચિકા હિ બ્રાહ્મણા, હન્દ, નં ઇતો પભુતિયેવ સઙ્ગણ્હામિ, એવં મયિ મુદુચિત્તો હુત્વા તદા ઓવાદં સોસ્સતી’’તિ બ્રાહ્મણં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘કિં, બ્રાહ્મણ, કરોસી’’તિ. બ્રાહ્મણો ‘‘એવં ઉચ્ચાકુલીનો સમણો ગોતમો મયા સદ્ધિં પટિસન્થારં કરોતી’’તિ તાવતકેનેવ ભગવતિ પસન્નચિત્તો હુત્વા ‘‘ખેત્તં, ભો ગોતમ, કસામિ યવં વપિસ્સામી’’તિ આહ. અથ સારિપુત્તત્થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘ભગવા બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં પટિસન્થારં અકાસિ, ન ચ અહેતુ અપ્પચ્ચયા તથાગતા એવં કરોન્તિ, હન્દાહમ્પિ તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કરોમી’’તિ બ્રાહ્મણં ઉપસઙ્કમિત્વા તથેવ પટિસન્થારમકાસિ. એવં મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો સેસા ચ અસીતિ મહાસાવકા. બ્રાહ્મણો અતીવ અત્તમનો અહોસિ.

અથ ભગવા સમ્પજ્જમાનેપિ સસ્સે એકદિવસં કતભત્તકિચ્ચો સાવત્થિતો જેતવનં ગચ્છન્તો મગ્ગા ઓક્કમ્મ બ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા આહ – ‘‘સુન્દરં તે, બ્રાહ્મણ, યવક્ખેત્ત’’ન્તિ. ‘‘એવં, ભો ગોતમ, સુન્દરં, સચે સમ્પજ્જિસ્સતિ, તુમ્હાકમ્પિ સંવિભાગં કરિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ ચતુમાસચ્ચયેન યવા નિપ્ફજ્જિંસુ. તસ્સ ‘‘અજ્જ વા સ્વે વા લાયિસ્સામી’’તિ ઉસ્સુક્કં કુરુમાનસ્સેવ મહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વા સબ્બરત્તિં વસ્સિ. અચિરવતી નદી પૂરા આગન્ત્વા સબ્બં યવં વહિ. બ્રાહ્મણો સબ્બરત્તિં અનત્તમનો હુત્વા પભાતે નદીતીરં ગતો સબ્બં સસ્સવિપત્તિં દિસ્વા ‘‘વિનટ્ઠોમ્હિ, કથં દાનિ જીવિસ્સામી’’તિ બલવસોકં ઉપ્પાદેસિ. ભગવાપિ તમેવ રત્તિં પચ્ચૂસસમયે બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો ‘‘અજ્જ બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મદેસનાકાલો’’તિ ઞત્વા ભિક્ખાચારવત્તેન સાવત્થિં પવિસિત્વા બ્રાહ્મણસ્સ ઘરદ્વારે અટ્ઠાસિ. બ્રાહ્મણો ભગવન્તં દિસ્વા ‘‘સોકાભિભૂતં મં અસ્સાસેતુકામો સમણો ગોતમો આગતો’’તિ ચિન્તેત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા પત્તં ગહેત્વા ભગવન્તં નિસીદાપેસિ. ભગવા જાનન્તોવ બ્રાહ્મણં પુચ્છિ – ‘‘કિં બ્રાહ્મણ પદુટ્ઠચિત્તો વિહાસી’’તિ? આમ, ભો ગોતમ, સબ્બં મે યવક્ખેત્તં ઉદકેન વૂળ્હન્તિ. અથ ભગવા ‘‘ન, બ્રાહ્મણ, વિપન્ને દોમનસ્સં, સમ્પન્ને ચ સોમનસ્સં કાતબ્બં. કામા હિ નામ સમ્પજ્જન્તિપિ વિપજ્જન્તિપી’’તિ વત્વા તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સપ્પાયં ઞત્વા ધમ્મદેસનાવસેન ઇમં સુત્તમભાસિ. તત્થ સઙ્ખેપતો પદત્થસમ્બન્ધમત્તમેવ વણ્ણયિસ્સામ, વિત્થારો પન નિદ્દેસે (મહાનિ. ૧) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. યથા ચ ઇમસ્મિં સુત્તે, એવં ઇતો પરં સબ્બસુત્તેસુ.

તત્થ કામન્તિ મનાપિયરૂપાદિતેભૂમકધમ્મસઙ્ખાતં વત્થુકામં, કામયમાનસ્સાતિ ઇચ્છમાનસ્સ. તસ્સ ચે તં સમિજ્ઝતીતિ તસ્સ કામયમાનસ્સ સત્તસ્સ તં કામસઙ્ખાતં વત્થુ સમિજ્ઝતિ ચે, સચે સો તં લભતીતિ વુત્તં હોતિ. અદ્ધા પીતિમનો હોતીતિ એકંસં તુટ્ઠચિત્તો હોતિ. લદ્ધાતિ લભિત્વા. મચ્ચોતિ સત્તો. યદિચ્છતીતિ યં ઇચ્છતિ.

૭૭૪. તસ્સ ચે કામયાનસ્સાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ કામે ઇચ્છમાનસ્સ, કામેન વા યાયમાનસ્સ. છન્દજાતસ્સાતિ જાતતણ્હસ્સ. જન્તુનોતિ સત્તસ્સ. તે કામા પરિહાયન્તીતિ તે કામા પરિહાયન્તિ ચે. સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતીતિ અથ અયોમયાદિના સલ્લેન વિદ્ધો વિય પીળીયતિ.

૭૭૫. તતિયગાથાય સઙ્ખેપત્થો – યો પન ઇમે કામે તત્થ છન્દરાગવિક્ખમ્ભનેન વા સમુચ્છેદેન વા અત્તનો પાદેન સપ્પસ્સ સિરં ઇવ પરિવજ્જેતિ. સો ભિક્ખુ સબ્બં લોકં વિસરિત્વા ઠિતત્તા લોકે વિસત્તિકાસઙ્ખાતં તણ્હં સતો હુત્વા સમતિવત્તતીતિ.

૭૭૬-૮. તતો પરાસં તિસ્સન્નં ગાથાનં અયં સઙ્ખેપત્થો – યો એતં સાલિક્ખેત્તાદિં ખેત્તં વા ઘરવત્થાદિં વત્થું વા કહાપણસઙ્ખાતં હિરઞ્ઞં વા ગોઅસ્સભેદં ગવાસ્સં વા ઇત્થિસઞ્ઞિકા થિયો વા ઞાતિબન્ધવાદી બન્ધૂ વા અઞ્ઞે વા મનાપિયરૂપાદી પુથુ કામે અનુગિજ્ઝતિ, તં પુગ્ગલં અબલસઙ્ખાતા કિલેસા બલીયન્તિ સહન્તિ મદ્દન્તિ, સદ્ધાબલાદિવિરહેન વા અબલં તં પુગ્ગલં અબલા કિલેસા બલીયન્તિ, અબલત્તા બલીયન્તીતિ અત્થો. અથ તં કામગિદ્ધં કામે રક્ખન્તં પરિયેસન્તઞ્ચ સીહાદયો ચ પાકટપરિસ્સયા કાયદુચ્ચરિતાદયો ચ અપાકટપરિસ્સયા મદ્દન્તિ, તતો અપાકટપરિસ્સયેહિ અભિભૂતં તં પુગ્ગલં જાતિઆદિદુક્ખં ભિન્નં નાવં ઉદકં વિય અન્વેતિ. તસ્મા કાયગતાસતિઆદિભાવનાય જન્તુ સદા સતો હુત્વા વિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદવસેન રૂપાદીસુ વત્થુકામેસુ સબ્બપ્પકારમ્પિ કિલેસકામં પરિવજ્જેન્તો કામાનિ પરિવજ્જયે. એવં તે કામે પહાય તપ્પહાનકરમગ્ગેનેવ ચતુબ્બિધમ્પિ તરે ઓઘં તરેય્ય તરિતું સક્કુણેય્ય. તતો યથા પુરિસો ઉદકગરુકં નાવં સિઞ્ચિત્વા લહુકાય નાવાય અપ્પકસિરેનેવ પારગૂ ભવેય્ય, પારં ગચ્છેય્ય, એવમેવ અત્તભાવનાવં કિલેસૂદકગરુકં સિઞ્ચિત્વા લહુકેન અત્તભાવેન પારગૂ ભવેય્ય, સબ્બધમ્મપારં નિબ્બાનં ગતો ભવેય્ય, અરહત્તપ્પત્તિયા ગચ્છેય્ય ચ, અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાતીતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. દેસનાપરિયોસાને બ્રાહ્મણો ચ બ્રાહ્મણી ચ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય કામસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ગુહટ્ઠકસુત્તવણ્ણના

૭૭૯. સત્તો ગુહાયન્તિ ગુહટ્ઠકસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતિ કિર સાવત્થિયં વિહરન્તે આયસ્મા પિણ્ડોલભારદ્વાજો કોસમ્બિયં ગંઙ્ગાતીરે આવટ્ટકં નામ ઉતેનસ્સ ઉય્યાનં, તત્થ અગમાસિ સીતલે પદેસે દિવાવિહારં નિસીદિતુકામો. અઞ્ઞદાપિ ચાયં ગચ્છતેવ તત્થ પુબ્બાસેવનેન યથા ગવમ્પતિત્થેરો તાવતિંસભવનન્તિ વુત્તનયમેતં વઙ્ગીસસુત્તવણ્ણનાયં. સો તત્થ ગઙ્ગાતીરે સીતલે રુક્ખમૂલે સમાપત્તિં અપ્પેત્વા દિવાવિહારં નિસીદિ. રાજાપિ ખો ઉતેનો તં દિવસંયેવ ઉય્યાનકીળિકં ગન્ત્વા બહુદેવ દિવસભાગં નચ્ચગીતાદીહિ ઉય્યાને કીળિત્વા પાનમદમત્તો એકિસ્સા ઇત્થિયા અઙ્કે સીસં કત્વા સયિ. સેસિત્થિયો ‘‘સુત્તો રાજા’’તિ ઉટ્ઠહિત્વા ઉય્યાને પુપ્ફફલાદીનિ ગણ્હન્તિયો થેરં દિસ્વા હિરોત્તપ્પં ઉપટ્ઠાપેત્વા ‘‘મા સદ્દં અકત્થા’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં નિવારેત્વા અપ્પસદ્દા ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા થેરં સમ્પરિવારેત્વા નિસીદિંસુ. થેરો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય તાસં ધમ્મં દેસેસિ, તા તુટ્ઠા ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ વત્વા સુણન્તિ.

રઞ્ઞો સીસં અઙ્કેનાદાય નિસિન્નિત્થી ‘‘ઇમા મં ઓહાય કીળન્તી’’તિ તાસુ ઇસ્સાપકતા ઊરું ચાલેત્વા રાજાનં પબોધેસિ. રાજા પટિબુજ્ઝિત્વા ઇત્થાગારં અપસ્સન્તો ‘‘કુહિં ઇમા વસલિયો’’તિ આહ. સા આહ – ‘‘તુમ્હેસુ અબહુકતા ‘સમણં રમયિસ્સામા’તિ ગતા’’તિ. સો કુદ્ધો થેરાભિમુખો અગમાસિ. તા ઇત્થિયો રાજાનં દિસ્વા એકચ્ચા ઉટ્ઠહિંસુ, એકચ્ચા ‘‘મહારાજ, પબ્બજિતસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુણામા’’તિ ન ઉટ્ઠહિંસુ. સો તેન ભિય્યોસોમત્તાય કુદ્ધો થેરં અવન્દિત્વાવ ‘‘કિમત્થં આગતોસી’’તિ આહ. ‘‘વિવેકત્થં મહારાજા’’તિ. સો ‘‘વિવેકત્થાય આગતા એવં ઇત્થાગારપરિવુતા નિસીદન્તી’’તિ વત્વા ‘‘તવ વિવેકં કથેહી’’તિ આહ. થેરો વિસારદોપિ વિવેકકથાય ‘‘નાયં અઞ્ઞાતુકામો પુચ્છતી’’તિ તુણ્હી અહોસિ. રાજા ‘‘સચે ન કથેસિ, તમ્બકિપિલ્લિકેહિ તં ખાદાપેસ્સામી’’તિ અઞ્ઞતરસ્મિં અસોકરુક્ખે તમ્બકિપિલ્લિકપુટં ગણ્હન્તો અત્તનોવ ઉપરિ વિકિરિ. સો સરીરં પુઞ્છિત્વા અઞ્ઞં પુટં ગહેત્વા થેરાભિમુખો અગમાસિ. થેરો ‘‘સચાયં રાજા મયિ અપરજ્ઝેય્ય, અપાયાભિમુખો ભવેય્યા’’તિ તં અનુકમ્પમાનો ઇદ્ધિયા આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ગતો.

તતો ઇત્થિયો આહંસુ – ‘‘મહારાજ, અઞ્ઞે રાજાનો ઈદિસં પબ્બજિતં દિસ્વા પુપ્ફગન્ધાદીહિ પૂજેન્તિ, ત્વં તમ્બકિપિલ્લિકપુટેન આસાદેતું આરદ્ધો અહોસિ, કુલવંસં નાસેતું ઉટ્ઠિતો’’તિ. સો અત્તનો દોસં ઞત્વા તુણ્હી હુત્વા ઉય્યાનપાલં પુચ્છિ – ‘‘અઞ્ઞમ્પિ દિવસં થેરો ઇધાગચ્છતી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. તેન હિ યદા આગચ્છતિ, તદા મે આરોચેય્યાસીતિ. સો એકદિવસં થેરે આગતે આરોચેસિ. રાજાપિ થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છિત્વા પાણેહિ સરણં ગતો અહોસિ. તમ્બકિપિલ્લિકપુટેન આસાદિતદિવસે પન થેરો આકાસેનાગન્ત્વા પુન પથવિયં નિમુજ્જિત્વા ભગવતો ગન્ધકુટિયં ઉમ્મુજ્જિ. ભગવાપિ ખો દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો સીહસેય્યં કપ્પયમાનો થેરં દિસ્વા ‘‘કિં, ભારદ્વાજ, અકાલે આગતોસી’’તિ આહ. થેરો ‘‘આમ ભગવા’’તિ વત્વા સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેસિ. તં સુત્વા ભગવા ‘‘કિં કરિસ્સતિ તસ્સ વિવેકકથા કામગુણગિદ્ધસ્સા’’તિ વત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન નિપન્નો એવ થેરસ્સ ધમ્મદેસનત્થં ઇમં સુત્તમભાસિ.

તત્થ સત્તોતિ લગ્ગો. ગુહાયન્તિ કાયે. કાયો હિ રાગાદીનં વાળાનં વસનોકાસતો ‘‘ગુહા’’તિ વુચ્ચતિ. બહુનાભિછન્નોતિ બહુના રાગાદિકિલેસજાલેન અભિચ્છન્નો. એતેન અજ્ઝત્તબન્ધનં વુત્તં. તિટ્ઠન્તિ રાગાદિવસેન તિટ્ઠન્તો. નરોતિ સત્તો. મોહનસ્મિં પગાળ્હોતિ મોહનં વુચ્ચતિ કામગુણા. એત્થ હિ દેવમનુસ્સા મુય્હન્તિ, તેસુ અજ્ઝોગાળ્હો હુત્વા. એતેન બહિદ્ધાબન્ધનં વુત્તં. દૂરે વિવેકા હિ તથાવિધો સોતિ સો તથારૂપો નરો તિવિધાપિ કાયવિવેકાદિકા વિવેકા દૂરે અનાસન્ને. કિંકારણા? કામા હિ લોકે ન હિ સુપ્પહાયા, યસ્મા લોકે કામા સુપ્પહાયા ન હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

૭૮૦. એવં પઠમગાથાય ‘‘દૂરે વિવેકા તથાવિધો’’તિ સાધેત્વા પુન તથાવિધાનં સત્તાનં ધમ્મતં આવિકરોન્તો ‘‘ઇચ્છાનિદાના’’તિ ગાથમાહ. તત્થ ઇચ્છાનિદાનાતિ તણ્હાહેતુકા. ભવસાતબદ્ધાતિ સુખવેદનાદિમ્હિ ભવસાતે બદ્ધા. તે દુપ્પમુઞ્ચાતિ તે ભવસાતવત્થુભૂતા ધમ્મા, તે વા તત્થ બદ્ધા ઇચ્છાનિદાના સત્તા દુપ્પમોચયા. ન હિ અઞ્ઞમોક્ખાતિ અઞ્ઞેન ચ મોચેતું ન સક્કોન્તિ. કારણવચનં વા એતં, તે સત્તા દુપ્પમુઞ્ચા. કસ્મા? યસ્મા અઞ્ઞેન મોચેતબ્બા ન હોન્તિ. યદિ પન મુઞ્ચેય્યું, સકેન થામેન મુઞ્ચેય્યુન્તિ અયમસ્સ અત્થો. પચ્છા પુરે વાપિ અપેક્ખમાનાતિ અનાગતે અતીતે વા કામે અપેક્ખમાના. ઇમેવ કામે પુરિમેવ જપ્પન્તિ ઇમે વા પચ્ચુપ્પન્ને કામે પુરિમે વા દુવિધેપિ અતીતાનાગતે બલવતણ્હાય પત્થયમાના. ઇમેસઞ્ચ દ્વિન્નં પદાનં ‘‘તે દુપ્પમુઞ્ચા ન હિ અઞ્ઞમોક્ખા’’તિ ઇમિના સહ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો, ઇતરથા ‘‘અપેક્ખમાના જપ્પં કિં કરોન્તિ કિં વા કતા’’તિ ન પઞ્ઞાયેય્યું.

૭૮૧-૨. એવં પઠમગાથાય ‘‘દૂરે વિવેકા તથાવિધો’’તિ સાધેત્વા દુતિયગાથાય ચ તથાવિધાનં સત્તાનં ધમ્મતં આવિકત્વા ઇદાનિ નેસં પાપકમ્મકરણં આવિકરોન્તો ‘‘કામેસુ ગિદ્ધા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – તે સત્તા કામેસુ પરિભોગતણ્હાય ગિદ્ધા પરિયેસનાદિમનુયુત્તત્તા પસુતા સમ્મોહમાપન્નત્તા પમૂળ્હા અવગમનતાય મચ્છરિતાય બુદ્ધાદીનં વચનં અનાદિયનતાય ચ અવદાનિયા. કાયવિસમાદિમ્હિ વિસમે નિવિટ્ઠા અન્તકાલે મરણદુક્ખૂપનીતા ‘‘કિંસૂ ભવિસ્સામ ઇતો ચુતાસે’’તિ પરિદેવયન્તીતિ. યસ્મા એતદેવ, તસ્મા હિ સિક્ખેથ…પે… માહુ ધીરાતિ. તત્થ સિક્ખેથાતિ તિસ્સો સિક્ખા આપજ્જેય્ય. ઇધેવાતિ ઇમસ્મિંયેવ સાસને. સેસમુત્તાનમેવ.

૭૮૩. ઇદાનિ યે તથા ન કરોન્તિ, તેસં બ્યસનપ્પત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘પસ્સામી’’તિ ગાથમાહ. તત્થ પસ્સામીતિ મંસચક્ખુઆદીહિ પેક્ખામિ. લોકેતિ અપાયાદિમ્હિ. પરિફન્દમાનન્તિ ઇતો ચિતો ચ ફન્દમાનં. પજં ઇમન્તિ ઇમં સત્તકાયં. તણ્હગતન્તિ તણ્હાય ગતં અભિભૂતં, નિપાતિતન્તિ અધિપ્પાયો. ભવેસૂતિ કામભવાદીસુ. હીના નરાતિ હીનકમ્મન્તા નરા. મચ્ચુમુખે લપન્તીતિ અન્તકાલે સમ્પત્તે મરણમુખે પરિદેવન્તિ. અવીતતણ્હાસેતિ અવિગતતણ્હા. ભવાભવેસૂતિ કામભવાદીસુ. અથ વા ભવાભવેસૂતિ ભવભવેસુ, પુનપ્પુનભવેસૂતિ વુત્તં હોતિ.

૭૮૪. ઇદાનિ યસ્મા અવીતતણ્હા એવં ફન્દન્તિ ચ લપન્તિ ચ, તસ્મા તણ્હાવિનયે સમાદપેન્તો ‘‘મમાયિતે’’તિ ગાથમાહ. તત્થ મમાયિતેતિ તણ્હાદિટ્ઠિમમત્તેહિ ‘‘મમ’’ન્તિ પરિગ્ગહિતે વત્થુસ્મિં. પસ્સથાતિ સોતારે આલપન્તો આહ. એતમ્પીતિ એતમ્પિ આદીનવં. સેસં પાકટમેવ.

૭૮૫. એવમેત્થ પઠમગાથાય અસ્સાદં, તતો પરાહિ ચતૂહિ આદીનવઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સઉપાયં નિસ્સરણં નિસ્સરણાનિસંસઞ્ચ દસ્સેતું સબ્બાહિ વા એતાહિ કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ નેક્ખમ્મે આનિસંસં દસ્સેતું ‘‘ઉભોસુ અન્તેસૂ’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ ઉભોસુ અન્તેસૂતિ ફસ્સફસ્સસમુદયાદીસુ દ્વીસુ પરિચ્છેદેસુ. વિનેય્ય છન્દન્તિ છન્દરાગં વિનેત્વા. ફસ્સં પરિઞ્ઞાયાતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિફસ્સં, ફસ્સાનુસારેન વા તંસમ્પયુત્તે સબ્બેપિ અરૂપધમ્મે, તેસં વત્થુદ્વારારમ્મણવસેન રૂપધમ્મે ચાતિ સકલમ્પિ નામરૂપં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. અનાનુગિદ્ધોતિ રૂપાદીસુ સબ્બધમ્મેસુ અગિદ્ધો. યદત્તગરહી તદકુબ્બમાનોતિ યં અત્તના ગરહતિ, તં અકુરુમાનો. નલિપ્પતી દિટ્ઠસુતેસુ ધીરોતિ સો એવરૂપો ધિતિસમ્પન્નો ધીરો દિટ્ઠેસુ ચ સુતેસુ ચ ધમ્મેસુ દ્વિન્નં લેપાનં એકેનપિ લેપેન ન લિપ્પતિ. આકાસમિવ નિરુપલિત્તો અચ્ચન્તવોદાનપ્પત્તો હોતિ.

૭૮૬. સઞ્ઞં પરિઞ્ઞાતિ ગાથાય પન અયં સઙ્ખેપત્થો – ન કેવલઞ્ચ ફસ્સમેવ, અપિચ ખો પન કામસઞ્ઞાદિભેદં સઞ્ઞમ્પિ, સઞ્ઞાનુસારેન વા પુબ્બે વુત્તનયેનેવ નામરૂપં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા ઇમાય પટિપદાય ચતુબ્બિધમ્પિ વિતરેય્ય ઓઘં, તતો સો તિણ્ણોઘો તણ્હાદિટ્ઠિપરિગ્ગહેસુ તણ્હાદિટ્ઠિલેપપ્પહાનેન નોપલિત્તો ખીણાસવમુનિ રાગાદિસલ્લાનં અબ્બૂળ્હત્તા અબ્બૂળ્હસલ્લો સતિવેપુલ્લપ્પત્તિયા અપ્પમત્તો ચરં, પુબ્બભાગે વા અપ્પમત્તો ચરં તેન અપ્પમાદચારેન અબ્બૂળ્હસલ્લો હુત્વા સકપરત્તભાવાદિભેદં નાસીસતી લોકમિમં પરઞ્ચ, અઞ્ઞદત્થુ ચરિમચિત્તનિરોધા નિરુપાદાનો જાતવેદોવ પરિનિબ્બાતીતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ ધમ્મનેત્તિટ્ઠપનમેવ કરોન્તો, ન ઉત્તરિં ઇમાય દેસનાય મગ્ગં વા ફલં વા ઉપ્પાદેસિ ખીણાસવસ્સ દેસિતત્તાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય ગુહટ્ઠકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દુટ્ઠટ્ઠકસુત્તવણ્ણના

૭૮૭. વદન્તિ વે દુટ્ઠમનાપીતિ દુટ્ઠટ્ઠકસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? આદિગાથાય તાવ ઉપ્પત્તિ – મુનિસુત્તનયેન ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ઉપ્પન્નલાભસક્કારં અસહમાના તિત્થિયા સુન્દરિં પરિબ્બાજિકં ઉય્યોજેસું. સા કિર જનપદકલ્યાણી સેતવત્થપરિબ્બાજિકાવ અહોસિ. સા સુન્હાતા સુનિવત્થા માલાગન્ધવિલેપનવિભૂસિતા ભગવતો ધમ્મં સુત્વા સાવત્થિવાસીનં જેતવનતો નિક્ખમનવેલાય સાવત્થિતો નિક્ખમિત્વા જેતવનાભિમુખી ગચ્છતિ. મનુસ્સેહિ ચ ‘‘કુહિં ગચ્છસી’’તિ પુચ્છિતા ‘‘સમણં ગોતમં સાવકે ચસ્સ રમયિતું ગચ્છામી’’તિ વત્વા જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે વિચરિત્વા જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે પિદહિતે નગરં પવિસિત્વા પભાતે પુન જેતવનં ગન્ત્વા ગન્ધકુટિસમીપે પુપ્ફાનિ વિચિનન્તી વિય ચરતિ. બુદ્ધુપટ્ઠાનં આગતેહિ ચ મનુસ્સેહિ ‘‘કિમત્થં આગતાસી’’તિ પુચ્છિતા યંકિઞ્ચિદેવ ભણતિ. એવં અડ્ઢમાસમત્તે વીતિક્કન્તે તિત્થિયા તં જીવિતા વોરોપેત્વા પરિખાતટે નિક્ખિપિત્વા પભાતે ‘‘સુન્દરિં ન પસ્સામા’’તિ કોલાહલં કત્વા રઞ્ઞો ચ આરોચેત્વા તેન અનુઞ્ઞાતા જેતવનં પવિસિત્વા વિચિનન્તા વિય તં નિક્ખિત્તટ્ઠાના ઉદ્ધરિત્વા મઞ્ચકં આરોપેત્વા નગરં અભિહરિત્વા ઉપક્કોસં અકંસુ. સબ્બં પાળિયં (ઉદા. ૩૮) આગતનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ભગવા તં દિવસં પચ્ચૂસસમયે બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો ‘‘તિત્થિયા અજ્જ અયસં ઉપ્પાદેસ્સન્તી’’તિ ઞત્વા ‘‘તેસં સદ્દહિત્વા માદિસે ચિત્તં પકોપેત્વા મહાજનો અપાયાભિમુખો મા અહોસી’’તિ ગન્ધકુટિદ્વારં પિદહિત્વા અન્તોગન્ધકુટિયંયેવ અચ્છિ, ન નગરં પિણ્ડાય પાવિસિ. ભિક્ખૂ પન દ્વારં પિદહિતં દિસ્વા પુબ્બસદિસમેવ પવિસિંસુ. મનુસ્સા ભિક્ખૂ દિસ્વા નાનપ્પકારેહિ અક્કોસિંસુ. અથ આયસ્મા આનન્દો ભગવતો તં પવત્તિં આરોચેત્વા ‘‘તિત્થિયેહિ, ભન્તે, મહાઅયસો ઉપ્પાદિતો, ન સક્કા ઇધ વસિતું, વિપુલો જમ્બુદીપો, અઞ્ઞત્થ ગચ્છામા’’તિ આહ. તત્થપિ અયસે ઉટ્ઠિતે કુહિં ગમિસ્સસિ આનન્દાતિ? ‘‘અઞ્ઞં નગરં ભગવા’’તિ. અથ ભગવા ‘‘આગમેહિ, આનન્દ, સત્તાહમેવાયં સદ્દો ભવિસ્સતિ, સત્તાહચ્ચયેન યેહિ અયસો કતો, તેસંયેવ ઉપરિ પતિસ્સતી’’તિ વત્વા આનન્દત્થેરસ્સ ધમ્મદેસનત્થં ‘‘વદન્તિ વે’’તિ ઇમં ગાથમભાસિ.

તત્થ વદન્તીતિ ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ ઉપવદન્તિ. દુટ્ઠમનાપિ એકે અથોપિ વે સચ્ચમનાતિ એકચ્ચે દુટ્ઠચિત્તા, એકચ્ચે તથસઞ્ઞિનોપિ હુત્વા, તિત્થિયા દુટ્ઠચિત્તા, યે તેસં વચનં સુત્વા સદ્દહિંસુ, તે સચ્ચમનાતિ અધિપ્પાયો. વાદઞ્ચ જાતન્તિ એતં અક્કોસવાદં ઉપ્પન્નં. મુનિ નો ઉપેતીતિ અકારકતાય ચ અકુપ્પનતાય ચ બુદ્ધમુનિ ન ઉપેતિ. તસ્મા મુની નત્થિ ખિલો કુહિઞ્ચીતિ તેન કારણેન અયં મુનિ રાગાદિખિલેહિ નત્થિ ખિલો કુહિઞ્ચીતિ વેદિતબ્બો.

૭૮૮. ઇમઞ્ચ ગાથં વત્વા ભગવા આનન્દત્થેરં પુચ્છિ, ‘‘એવં ખુંસેત્વા વમ્ભેત્વા વુચ્ચમાના ભિક્ખૂ, આનન્દ, કિં વદન્તી’’તિ. ન કિઞ્ચિ ભગવાતિ. ‘‘ન, આનન્દ, ‘અહં સીલવા’તિ સબ્બત્થ તુણ્હી ભવિતબ્બં, લોકે હિ નાભાસમાનં જાનન્તિ મિસ્સં બાલેહિ પણ્ડિત’’ન્તિ વત્વા, ‘‘ભિક્ખૂ, આનન્દ, તે મનુસ્સે એવં પટિચોદેન્તૂ’’તિ ધમ્મદેસનત્થાય ‘‘અભૂતવાદી નિરયં ઉપેતી’’તિ ઇમં ગાથમભાસિ. થેરો તં ઉગ્ગહેત્વા ભિક્ખૂ આહ – ‘‘મનુસ્સા તુમ્હેહિ ઇમાય ગાથાય પટિચોદેતબ્બા’’તિ. ભિક્ખૂ તથા અકંસુ. પણ્ડિતમનુસ્સા તુણ્હી અહેસું. રાજાપિ રાજપુરિસે સબ્બતો પેસેત્વા યેસં ધુત્તાનં લઞ્જં દત્વા તિત્થિયા તં મારાપેસું, તે ગહેત્વા નિગ્ગય્હ તં પવત્તિં ઞત્વા તિત્થિયે પરિભાસિ. મનુસ્સાપિ તિત્થિયે દિસ્વા લેડ્ડુના પહરન્તિ, પંસુના ઓકિરન્તિ ‘‘ભગવતો અયસં ઉપ્પાદેસુ’’ન્તિ. આનન્દત્થેરો તં દિસ્વા ભગવતો આરોચેસિ, ભગવા થેરસ્સ ઇમં ગાથમભાસિ ‘‘સકઞ્હિ દિટ્ઠિં…પે… વદેય્યા’’તિ.

તસ્સત્થો – યાયં દિટ્ઠિ તિત્થિયજનસ્સ ‘‘સુન્દરિં મારેત્વા સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં અવણ્ણં પકાસેત્વા એતેનુપાયેન લદ્ધં સક્કારં સાદિયિસ્સામા’’તિ, સો તં દિટ્ઠિં કથં અતિક્કમેય્ય, અથ ખો સો અયસો તમેવ તિત્થિયજનં પચ્ચાગતો તં દિટ્ઠિં અચ્ચેતું અસક્કોન્તં. યો વા સસ્સતાદિવાદી, સોપિ સકં દિટ્ઠિં કથં અચ્ચયેય્ય તેન દિટ્ઠિચ્છન્દેન અનુનીતો તાય ચ દિટ્ઠિરુચિયા નિવિટ્ઠો, અપિચ ખો પન સયં સમત્તાનિ પકુબ્બમાનો અત્તનાવ પરિપુણ્ણાનિ તાનિ દિટ્ઠિગતાનિ કરોન્તો યથા જાનેય્ય, તથેવ વદેય્યાતિ.

૭૮૯. અથ રાજા સત્તાહચ્ચયેન તં કુણપં છડ્ડાપેત્વા સાયન્હસમયં વિહારં ગન્ત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા આહ – ‘‘નનુ, ભન્તે, ઈદિસે અયસે ઉપ્પન્ને મય્હમ્પિ આરોચેતબ્બં સિયા’’તિ. એવં વુત્તે ભગવા, ‘‘ન, મહારાજ, ‘અહં સીલવા ગુણસમ્પન્નો’તિ પરેસં આરોચેતું અરિયાનં પતિરૂપ’’ન્તિ વત્વા તસ્સા અટ્ઠુપ્પત્તિયં ‘‘યો અત્તનો સીલવતાની’’તિ અવસેસગાથાયો અભાસિ.

તત્થ સીલવતાનીતિ પાતિમોક્ખાદીનિ સીલાનિ આરઞ્ઞિકાદીનિ ધુતઙ્ગવતાનિ ચ. અનાનુપુટ્ઠોતિ અપુચ્છિતો. પાવાતિ વદતિ. અનરિયધમ્મં કુસલા તમાહુ, યો આતુમાનં સયમેવ પાવાતિ યો એવં અત્તાનં સયમેવ વદતિ, તસ્સ તં વાદં ‘‘અનરિયધમ્મો એસો’’તિ કુસલા એવં કથેન્તિ.

૭૯૦. સન્તોતિ રાગાદિકિલેસવૂપસમેન સન્તો, તથા અભિનિબ્બુતત્તો. ઇતિહન્તિ સીલેસુ અકત્થમાનોતિ ‘‘અહમસ્મિ સીલસમ્પન્નો’’તિઆદિના નયેન ઇતિ સીલેસુ અકત્થમાનો, સીલનિમિત્તં અત્તૂપનાયિકં વાચં અભાસમાનોતિ વુત્તં હોતિ. તમરિયધમ્મં કુસલા વદન્તીતિ તસ્સ તં અકત્થનં ‘‘અરિયધમ્મો એસો’’તિ બુદ્ધાદયો ખન્ધાદિકુસલા વદન્તિ. યસ્સુસ્સદા નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકેતિ યસ્સ ખીણાસવસ્સ રાગાદયો સત્ત ઉસ્સદા કુહિઞ્ચિ લોકે નત્થિ, તસ્સ તં અકત્થનં ‘‘અરિયધમ્મો એસો’’તિ એવં કુસલા વદન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૭૯૧. એવં ખીણાસવપટિપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દિટ્ઠિગતિકાનં તિત્થિયાનં પટિપત્તિં રઞ્ઞો દસ્સેન્તો આહ – ‘‘પકપ્પિતા સઙ્ખતા’’તિ. તત્થ પકપ્પિતાતિ પરિકપ્પિતા. સઙ્ખતાતિ પચ્ચયાભિસઙ્ખતા. યસ્સાતિ યસ્સ કસ્સચિ દિટ્ઠિગતિકસ્સ. ધમ્માતિ દિટ્ઠિયો. પુરક્ખતાતિ પુરતો કતા. સન્તીતિ સંવિજ્જન્તિ. અવીવદાતાતિ અવોદાતા. યદત્તનિ પસ્સતિ આનિસંસં, તં નિસ્સિતો કુપ્પપટિચ્ચસન્તિન્તિ યસ્સેતે દિટ્ઠિધમ્મા પુરક્ખતા અવોદાતા સન્તિ, સો એવંવિધો યસ્મા અત્તનિ તસ્સા દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિધમ્મિકઞ્ચ સક્કારાદિં, સમ્પરાયિકઞ્ચ ગતિવિસેસાદિં આનિસંસં પસ્સતિ, તસ્મા તઞ્ચ આનિસંસં, તઞ્ચ કુપ્પતાય ચ પટિચ્ચસમુપ્પન્નતાય ચ સમ્મુતિસન્તિતાય ચ કુપ્પપટિચ્ચસન્તિસઙ્ખાતં દિટ્ઠિં નિસ્સિતોવ હોતિ, સો તન્નિસ્સિતત્તા અત્તાનં વા ઉક્કંસેય્ય પરે વા વમ્ભેય્ય અભૂતેહિપિ ગુણદોસેહિ.

૭૯૨. એવં નિસ્સિતેન ચ દિટ્ઠીનિવેસા…પે… આદિયતી ચ ધમ્મન્તિ. તત્થ દિટ્ઠીનિવેસાતિ ઇદંસચ્ચાભિનિવેસસઙ્ખાતાનિ દિટ્ઠિનિવેસનાનિ. ન હિ સ્વાતિવત્તાતિ સુખેન અતિવત્તિતબ્બા ન હોન્તિ. ધમ્મેસુ નિચ્છેય્ય સમુગ્ગહીતન્તિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિધમ્મેસુ તં તં સમુગ્ગહિતં અભિનિવિટ્ઠં ધમ્મં નિચ્છિનિત્વા પવત્તત્તા દિટ્ઠિનિવેસા ન હિ સ્વાતિવત્તાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા નરો તેસુ નિવેસનેસુ, નિરસ્સતી આદિયતી ચ ધમ્મન્તિ યસ્મા ન હિ સ્વાતિવત્તા, તસ્મા નરો તેસુયેવ દિટ્ઠિનિવેસનેસુ અજસીલગોસીલકુક્કુરસીલપઞ્ચાતપમરુપ્પપાતઉક્કુટિકપ્પધાનકણ્ટકાપસ્સયાદિભેદં સત્થારધમ્મક્ખાનગણાદિભેદઞ્ચ તં તં ધમ્મં નિરસ્સતિ ચ આદિયતિ ચ જહતિ ચ ગણ્હાતિ ચ વનમક્કટો વિય તં તં સાખન્તિ વુત્તં હોતિ. એવં નિરસ્સન્તો ચ આદિયન્તો ચ અનવટ્ઠિતચિત્તત્તા અસન્તેહિપિ ગુણદોસેહિ અત્તનો વા પરસ્સ વા યસાયસં ઉપ્પાદેય્ય.

૭૯૩. યો પનાયં સબ્બદિટ્ઠિગતાદિદોસધુનનાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા ધોનો, તસ્સ ધોનસ્સ હિ…પે… અનૂપયો સો. કિં વુત્તં હોતિ? ધોનધમ્મસમન્નાગમા ધોનસ્સ ધુતસબ્બપાપસ્સ અરહતો કત્થચિ લોકે તેસુ તેસુ ભવેસુ પકપ્પિતા દિટ્ઠિ નત્થિ, સો તસ્સા દિટ્ઠિયા અભાવેન, યાય ચ અત્તના કતં પાપકમ્મં પટિચ્છાદેન્તા તિત્થિયા માયાય માનેન વા એતં અગતિં ગચ્છન્તિ, તમ્પિ માયઞ્ચ માનઞ્ચ પહાય ધોનો રાગાદીનં દોસાનં કેન ગચ્છેય્ય, દિટ્ઠધમ્મે સમ્પરાયે વા નિરયાદીસુ ગતિવિસેસેસુ કેન સઙ્ખં ગચ્છેય્ય, અનૂપયો સો, સો હિ તણ્હાદિટ્ઠિઉપયાનં દ્વિન્નં અભાવેન અનૂપયોતિ.

૭૯૪. યો પન તેસં દ્વિન્નં ભાવેન ઉપયો હોતિ, સો ઉપયો હિ…પે… દિટ્ઠિમિધેવ સબ્બન્તિ. તત્થ ઉપયોતિ તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સિતો. ધમ્મેસુ ઉપેતિ વાદન્તિ ‘‘રત્તો’’તિ વા ‘‘દુટ્ઠો’’તિ વા એવં તેસુ તેસુ ધમ્મેસુ ઉપેતિ વાદં. અનૂપયં કેન કથં વદેય્યાતિ તણ્હાદિટ્ઠિપહાનેન અનૂપયં ખીણાસવં કેન રાગેન વા દોસેન વા કથં ‘‘રત્તો’’તિ વા ‘‘દુટ્ઠો’’તિ વા વદેય્ય, એવં અનુપવજ્જો ચ સો કિં તિત્થિયા વિય કતપટિચ્છાદકો ભવિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. અત્તા નિરત્તા ન હિ તસ્સ અત્થીતિ તસ્સ હિ અત્તદિટ્ઠિ વા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ વા નત્થિ, ગહણં મુઞ્ચનં વાપિ અત્તનિરત્તસઞ્ઞિતં નત્થિ. કિંકારણા નત્થીતિ ચે? અધોસિ સો દિટ્ઠિમિધેવ સબ્બં, યસ્મા સો ઇધેવ અત્તભાવે ઞાણવાતેન સબ્બં દિટ્ઠિગતં અધોસિ, પજહિ, વિનોદેસીતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. તં સુત્વા રાજા અત્તમનો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પક્કામીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય દુટ્ઠટ્ઠકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સુદ્ધટ્ઠકસુત્તવણ્ણના

૭૯૫. પસ્સામિ સુદ્ધન્તિ સુદ્ધટ્ઠકસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? અતીતે કિર કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે બારાણસિવાસી અઞ્ઞતરો કુટુમ્બિકો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ પચ્ચન્તજનપદં અગમાસિ ભણ્ડગ્ગહણત્થં. તત્થ વનચરકેન સદ્ધિં મિત્તં કત્વા તસ્સ પણ્ણાકારં દત્વા પુચ્છિ – ‘‘કચ્ચિ, તે સમ્મ, ચન્દનસારં દિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ? ‘‘આમ સામી’’તિ ચ વુત્તે તેનેવ સદ્ધિં ચન્દનવનં પવિસિત્વા સબ્બસકટાનિ ચન્દનસારસ્સ પૂરેત્વા તમ્પિ વનચરકં ‘‘યદા, સમ્મ, બારાણસિં આગચ્છસિ, તદા ચન્દનસારં ગહેત્વા આગચ્છેય્યાસી’’તિ વત્વા બારાણસિંયેવ અગમાસિ. અથાપરેન સમયેન સોપિ વનચરકો ચન્દનસારં ગહેત્વા તસ્સ ઘરં અગમાસિ. સો તં દિસ્વા સબ્બં પટિસન્થારં કત્વા સાયન્હસમયે ચન્દનસારં પિસાપેત્વા સમુગ્ગં પૂરેત્વા ‘‘ગચ્છ, સમ્મ, ન્હાયિત્વા આગચ્છા’’તિ અત્તનો પુરિસેન સદ્ધિં ન્હાનતિત્થં પેસેસિ. તેન ચ સમયેન બારાણસિયં ઉસ્સવો હોતિ. અથ બારાણસિવાસિનો પાતોવ દાનં દત્વા સાયં સુદ્ધવત્થનિવત્થા માલાગન્ધાદીનિ ગહેત્વા કસ્સપસ્સ ભગવતો મહાચેતિયં વન્દિતું ગચ્છન્તિ. સો વનચરકો તે દિસ્વા ‘‘મહાજનો કુહિં ગચ્છતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘વિહારં ચેતિયવન્દનત્થાયા’’તિ ચ સુત્વા સયમ્પિ અગમાસિ. તત્થ મનુસ્સે હરિતાલમનોસિલાદીહિ નાનપ્પકારેહિ ચેતિયે પૂજં કરોન્તે દિસ્વા કિઞ્ચિ ચિત્રં કાતું અજાનન્તો તં ચન્દનં ગહેત્વા મહાચેતિયે સુવણ્ણિટ્ઠકાનં. ઉપરિ કંસપાતિમત્તં મણ્ડલં અકાસિ. અથ તત્થ સૂરિયુગ્ગમનવેલાયં સૂરિયરસ્મિયો ઉટ્ઠહિંસુ. સો તં દિસ્વા પસીદિ, પત્થનઞ્ચ અકાસિ ‘‘યત્થ યત્થ નિબ્બત્તામિ, ઈદિસા મે રસ્મિયો ઉરે ઉટ્ઠહન્તૂ’’તિ. સો કાલં કત્વા તાવતિંસેસુ નિબ્બત્તિ. તસ્સ ઉરે રસ્મિયો ઉટ્ઠહિંસુ, ચન્દમણ્ડલં વિયસ્સ ઉરમણ્ડલં વિરોચતિ, ‘‘ચન્દાભો દેવપુત્તો’’ત્વેવ ચ નં સઞ્જાનિંસુ.

સો તાય સમ્પત્તિયા છસુ દેવલોકેસુ અનુલોમપટિલોમતો એકં બુદ્ધન્તરં ખેપેત્વા અમ્હાકં ભગવતિ ઉપ્પન્ને સાવત્થિયં બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ, તથેવસ્સ ઉરે ચન્દમણ્ડલસદિસં રસ્મિમણ્ડલં અહોસિ. નામકરણદિવસે ચસ્સ મઙ્ગલં કત્વા બ્રાહ્મણા તં મણ્ડલં દિસ્વા ‘‘ધઞ્ઞપુઞ્ઞલક્ખણો અયં કુમારો’’તિ વિમ્હિતા ‘‘ચન્દાભો’’ ત્વેવ નામં અકંસુ. તં વયપ્પત્તં બ્રાહ્મણા ગહેત્વા અલઙ્કરિત્વા રત્તકઞ્ચુકં પારુપાપેત્વા રથે આરોપેત્વા ‘‘મહાબ્રહ્મા અય’’ન્તિ પૂજેત્વા ‘‘યો ચન્દાભં પસ્સતિ, સો યસધનાદીનિ લભતિ, સમ્પરાયઞ્ચ સગ્ગં ગચ્છતી’’તિ ઉગ્ઘોસેન્તા ગામનિગમરાજધાનીસુ આહિણ્ડન્તિ. ગતગતટ્ઠાને મનુસ્સા ‘‘એસ કિર ભો ચન્દાભો નામ, યો એતં પસ્સતિ, સો યસધનસગ્ગાદીનિ લભતી’’તિ ઉપરૂપરિ આગચ્છન્તિ, સકલજમ્બુદીપો ચલિ. બ્રાહ્મણા તુચ્છહત્થકાનં આગતાનં ન દસ્સેન્તિ, સતં વા સહસ્સં વા ગહેત્વા આગતાનમેવ દસ્સેન્તિ. એવં ચન્દાભં ગહેત્વા અનુવિચરન્તા બ્રાહ્મણા કમેન સાવત્થિં અનુપ્પત્તા.

તેન ચ સમયેન ભગવા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો અનુપુબ્બેન સાવત્થિં આગન્ત્વા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને બહુજનહિતાય ધમ્મં દેસેન્તો. અથ ચન્દાભો સાવત્થિં પત્વા સમુદ્દપક્ખન્તકુન્નદી વિય અપાકટો અહોસિ, ચન્દાભોતિ ભણન્તોપિ નત્થિ. સો સાયન્હસમયે મહાજનકાયં માલાગન્ધાદીનિ આદાય જેતવનાભિમુખં ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘કુહિં ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો, સો બહુજનહિતાય ધમ્મં દેસેતિ, તં સોતું જેતવનં ગચ્છામા’’તિ ચ તેસં વચનં સુત્વા સોપિ બ્રાહ્મણગણપરિવુતો તત્થેવ અગમાસિ. ભગવા ચ તસ્મિં સમયે ધમ્મસભાયં વરબુદ્ધાસને નિસિન્નોવ હોતિ. ચન્દાભો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમ્મ મધુરપટિસન્થારં કત્વા એકમન્તં નિસીદિ, તાવદેવ ચસ્સ સો આલોકો અન્તરહિતો. બુદ્ધાલોકસ્સ હિ સમીપે અસીતિહત્થબ્ભન્તરે અઞ્ઞો આલોકો નાભિભોતિ. સો ‘‘આલોકો મે નટ્ઠો’’તિ નિસીદિત્વાવ ઉટ્ઠાસિ, ઉટ્ઠહિત્વા ચ ગન્તુમારદ્ધો. અથ નં અઞ્ઞતરો પુરિસો આહ – ‘‘કિં ભો ચન્દાભ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ ભીતો ગચ્છસી’’તિ. નાહં ભીતો ગચ્છામિ, અપિચ મે ઇમસ્સ તેજેન આલોકો ન સમ્પજ્જતીતિ પુનદેવ ભગવતો પુરતો નિસીદિત્વા પાદતલા પટ્ઠાય યાવ કેસગ્ગા રૂપરંસિલક્ખણાદિસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘મહેસક્ખો સમણો ગોતમો, મમ ઉરે અપ્પમત્તકો આલોકો ઉટ્ઠિતો, તાવતકેનપિ મં ગહેત્વા બ્રાહ્મણા સકલજમ્બુદીપં વિચરન્તિ. એવં વરલક્ખણસમ્પત્તિસમન્નાગતસ્સ સમણસ્સ ગોતમસ્સ નેવ માનો ઉપ્પન્નો, અદ્ધા અયં અનોમગુણસમન્નાગતો ભવિસ્સતિ સત્થા દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ અતિવિય પસન્નચિત્તો ભગવન્તં વન્દિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. ભગવા અઞ્ઞતરં થેરં આણાપેસિ – ‘‘પબ્બાજેહિ ન’’ન્તિ. સો તં પબ્બાજેત્વા તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. સો વિપસ્સનં આરભિત્વા ન ચિરેનેવ અરહત્તં પત્વા ‘‘ચન્દાભત્થેરો’’તિ વિસ્સુતો અહોસિ. તં આરબ્ભ ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, યે ચન્દાભં અદ્દસંસુ. તે યસં વા ધનં વા લભિંસુ, સગ્ગં વા ગચ્છિંસુ, વિસુદ્ધિં વા પાપુણિંસુ તેન ચક્ખુદ્વારિકરૂપદસ્સનેના’’તિ. ભગવા તસ્સં અટ્ઠુપ્પત્તિયં ઇમં સુત્તમભાસિ.

તત્થ પઠમગાથાય તાવત્થો – ન, ભિક્ખવે, એવરૂપેન દસ્સનેન સુદ્ધિ હોતિ. અપિચ ખો કિલેસમલિનત્તા અસુદ્ધં, કિલેસરોગાનં અવિગમા સરોગમેવ ચન્દાભં બ્રાહ્મણં અઞ્ઞં વા એવરૂપં દિસ્વા દિટ્ઠિગતિકો બાલો અભિજાનાતિ ‘‘પસ્સામિ સુદ્ધં પરમં અરોગં, તેન ચ દિટ્ઠિસઙ્ખાતેન દસ્સનેન સંસુદ્ધિ નરસ્સ હોતી’’તિ, સો એવં અભિજાનન્તો તં દસ્સનં ‘‘પરમ’’ન્તિ ઞત્વા તસ્મિં દસ્સને સુદ્ધાનુપસ્સી સમાનો તં દસ્સનં ‘‘મગ્ગઞાણ’’ન્તિ પચ્ચેતિ. તં પન મગ્ગઞાણં ન હોતિ. તેનાહ – ‘‘દિટ્ઠેન ચે સુદ્ધી’’તિ દુતિયગાથં.

૭૯૬. તસ્સત્થો – તેન રૂપદસ્સનસઙ્ખાતેન દિટ્ઠેન યદિ કિલેસસુદ્ધિ નરસ્સ હોતિ. તેન વા ઞાણેન સો યદિ જાતિઆદિદુક્ખં પજહાતિ. એવં સન્તે અરિયમગ્ગતો અઞ્ઞેન અસુદ્ધિમગ્ગેનેવ સો સુજ્ઝતિ, રાગાદીહિ ઉપધીહિ સઉપધિકો એવ સમાનો સુજ્ઝતીતિ આપન્નં હોતિ, ન ચ એવંવિધો સુજ્ઝતિ. તસ્મા દિટ્ઠી હિ નં પાવ તથા વદાનં, સા નં દિટ્ઠિયેવ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકો અય’’ન્તિ કથેતિ દિટ્ઠિઅનુરૂપં ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિઆદિના નયેન તથા તથા વદન્તિ.

૭૯૭. ન બ્રાહ્મણોતિ તતિયગાથા. તસ્સત્થો – યો પન બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણો હોતિ, સો મગ્ગેન અધિગતાસવક્ખયો ખીણાસવબ્રાહ્મણો અરિયમગ્ગઞાણતો અઞ્ઞેન અભિમઙ્ગલસમ્મતરૂપસઙ્ખાતે દિટ્ઠે તથાવિધસદ્દસઙ્ખાતે સુતે અવીતિક્કમસઙ્ખાતે સીલે હત્થિવતાદિભેદે વતે પથવિઆદિભેદે મુતે ચ ઉપ્પન્નેન મિચ્છાઞાણેન સુદ્ધિં ન આહ. સેસમસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ વણ્ણભણનત્થં વુત્તં. સો હિ તેધાતુકપુઞ્ઞે સબ્બસ્મિઞ્ચ પાપે અનૂપલિત્તો, તસ્સ પહીનત્તા અત્તદિટ્ઠિયા યસ્સ કસ્સચિ વા ગહણસ્સ પહીનત્તા અત્તઞ્જહો, પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં અકરણતો નયિધ પકુબ્બમાનોતિ વુચ્ચતિ. તસ્મા નં એવં પસંસન્તો આહ. સબ્બસ્સેવ ચસ્સ પુરિમપાદેન સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો – પુઞ્ઞે ચ પાપે ચ અનૂપલિત્તો, અત્તઞ્જહો નયિધ પકુબ્બમાનો, ન બ્રાહ્મણો અઞ્ઞતો સુદ્ધિમાહાતિ.

૭૯૮. એવં ન બ્રાહ્મણો અઞ્ઞતો સુદ્ધિમાહાતિ વત્વા ઇદાનિ યે દિટ્ઠિગતિકા અઞ્ઞતો સુદ્ધિં બ્રુવન્તિ, તેસં તસ્સા દિટ્ઠિયા અનિબ્બાહકભાવં દસ્સેન્તો ‘‘પુરિમં પહાયા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – તે હિ અઞ્ઞતો સુદ્ધિવાદા સમાનાપિ યસ્સા દિટ્ઠિયા અપ્પહીનત્તા ગહણમુઞ્ચનં હોતિ. તાય પુરિમં સત્થારાદિં પહાય અપરં નિસ્સિતા એજાસઙ્ખાતાય તણ્હાય અનુગતા અભિભૂતા રાગાદિભેદં ન તરન્તિ સઙ્ગં, તઞ્ચ અતરન્તા તં તં ધમ્મં ઉગ્ગણ્હન્તિ ચ નિરસ્સજન્તિ ચ મક્કટોવ સાખન્તિ.

૭૯૯. પઞ્ચમગાથાય સમ્બન્ધો – યો ચ સો ‘‘દિટ્ઠી હિ નં પાવ તથા વદાન’’ન્તિ વુત્તો, સો સયં સમાદાયાતિ. તત્થ સયન્તિ સામં. સમાદાયાતિ ગહેત્વા. વતાનીતિ હત્થિવતાદીનિ. ઉચ્ચાવચન્તિ અપરાપરં હીનપણીતં વા સત્થારતો સત્થારાદિં. સઞ્ઞસત્તોતિ કામસઞ્ઞાદીસુ લગ્ગો. વિદ્વા ચ વેદેહિ સમેચ્ચ ધમ્મન્તિ પરમત્થવિદ્વા ચ અરહા ચતૂહિ મગ્ગઞાણવેદેહિ ચતુસચ્ચધમ્મં અભિસમેચ્ચાતિ. સેસં પાકટમેવ.

૮૦૦. સ સબ્બધમ્મેસુ વિસેનિભૂતો, યં કિઞ્ચિ દિટ્ઠંવ સુતં મુતં વાતિ સોભૂરિપઞ્ઞો ખીણાસવો યં કિઞ્ચિ દિટ્ઠં વા સુતં વા મુતં વા તેસુ સબ્બધમ્મેસુ મારસેનં વિનાસેત્વા ઠિતભાવેન વિસેનિભૂતો. તમેવદસ્સિન્તિ તં એવં વિસુદ્ધદસ્સિં. વિવટં ચરન્તન્તિતણ્હચ્છદનાદિવિગમેન વિવટં હુત્વા ચરન્તં. કેનીધ લોકસ્મિં વિકપ્પયેય્યાતિ કેન ઇધ લોકે તણ્હાકપ્પેન વા દિટ્ઠિકપ્પેન વા કોચિ વિકપ્પેય્ય, તેસં વા પહીનત્તા રાગાદિના પુબ્બે વુત્તેનાતિ.

૮૦૧. ન કપ્પયન્તીતિ ગાથાય સમ્બન્ધો અત્થો ચ – કિઞ્ચ ભિય્યો? તે હિ તાદિસા સન્તો દ્વિન્નં કપ્પાનં પુરેક્ખારાનઞ્ચ કેનચિ ન કપ્પયન્તિ ન પુરેક્ખરોન્તિ, પરમત્થઅચ્ચન્તસુદ્ધિઅધિગતત્તા અનચ્ચન્તસુદ્ધિંયેવ અકિરિયસસ્સતદિટ્ઠિં અચ્ચન્ત સુદ્ધીતિ ન તે વદન્તિ. આદાનગન્થં ગથિતં વિસજ્જાતિ ચતુબ્બિધમ્પિ રૂપાદીનં આદાયકત્તા આદાનગન્થં અત્તનો ચિત્તસન્તાને ગથિતં બદ્ધં અરિયમગ્ગસત્થેન વિસજ્જ છિન્દિત્વા. સેસં પાકટમેવ.

૮૦૨. સીમાતિગોતિ ગાથા એકપુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય વુત્તા. પુબ્બસદિસો એવ પનસ્સા સમ્બન્ધો, સો એવં અત્થવણ્ણનાય સદ્ધિં વેદિતબ્બો – કિઞ્ચ ભિય્યો સો ઈદિસો ભૂરિપઞ્ઞો ચતુન્નં કિલેસસીમાનં અતીતત્તા સીમાતિગો બાહિતપાપત્તા ચ બ્રાહ્મણો, ઇત્થમ્ભૂતસ્સ ચ તસ્સ નત્થિ પરચિત્તપુબ્બેનિવાસઞાણેહિ ઞત્વા વા મંસચક્ખુદિબ્બચક્ખૂહિ દિસ્વા વા કિઞ્ચિ સમુગ્ગહીતં, અભિનિવિટ્ઠન્તિ વુત્તં હોતિ. સો ચ કામરાગાભાવતો ન રાગરાગી, રૂપારૂપરાગાભાવતો ન વિરાગરત્તો. યતો એવંવિધસ્સ ‘‘ઇદં પર’’ન્તિ કિઞ્ચિ ઇધ ઉગ્ગહિતં નત્થીતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય સુદ્ધટ્ઠકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પરમટ્ઠકસુત્તવણ્ણના

૮૦૩. પરમન્તિ દિટ્ઠીસૂતિ પરમટ્ઠકસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતિ કિર સાવત્થિયં વિહરન્તે નાનાતિત્થિયા સન્નિપતિત્વા અત્તનો અત્તનો દિટ્ઠિં દીપેન્તા ‘‘ઇદં પરમં, ઇદં પરમ’’ન્તિ કલહં કત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા સમ્બહુલે જચ્ચન્ધે સન્નિપાતાપેત્વા ‘‘ઇમેસં હત્થિં દસ્સેથા’’તિ આણાપેસિ. રાજપુરિસા અન્ધે સન્નિપાતાપેત્વા હત્થિં પુરતો સયાપેત્વા ‘‘પસ્સથા’’તિ આહંસુ. તે હત્થિસ્સ એકમેકં અઙ્ગં પરામસિંસુ. તતો રઞ્ઞા ‘‘કીદિસો, ભણે, હત્થી’’તિ પુટ્ઠો યો સોણ્ડં પરામસિ, સો ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, નઙ્ગલીસા’’તિ ભણિ. યે દન્તાદીનિ પરામસિંસુ, તે ઇતરં ‘‘મા ભો રઞ્ઞો પુરતો મુસા ભણી’’તિ પરિભાસિત્વા ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, ભિત્તિખિલો’’તિઆદીનિ આહંસુ. રાજા તં સબ્બં સુત્વા ‘‘ઈદિસો તુમ્હાકં સમયો’’તિ તિત્થિયે ઉય્યોજેસિ. અઞ્ઞતરો પિણ્ડચારિકો તં પવત્તિં ઞત્વા ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા તસ્સં અટ્ઠુપ્પત્તિયં ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘યથા, ભિક્ખવે, જચ્ચન્ધા હત્થિં અજાનન્તા તં તં અઙ્ગં પરામસિત્વા વિવદિંસુ, એવં તિત્થિયા વિમોક્ખન્તિકધમ્મં અજાનન્તા તં તં દિટ્ઠિં પરામસિત્વા વિવદન્તી’’તિ વત્વા ધમ્મદેસનત્થં ઇમં સુત્તમભાસિ.

તત્થ પરમન્તિ દિટ્ઠીસુ પરિબ્બસાનોતિ ‘‘ઇદં પરમ’’ન્તિ ગહેત્વા સકાય સકાય દિટ્ઠિયા વસમાનો. યદુત્તરિ કુરુતેતિ યં અત્તનો સત્થારાદિં સેટ્ઠં કરોતિ. હીનાતિ અઞ્ઞે તતો સબ્બમાહાતિ તં અત્તનો સત્થારાદિં ઠપેત્વા તતો અઞ્ઞે સબ્બે ‘‘હીના ઇમે’’તિ આહ. તસ્મા વિવાદાનિ અવીતિવત્તોતિ તેન કારણેન સો દિટ્ઠિકલહે અવીતિવત્તોવ હોતિ.

૮૦૪. દુતિયગાથાય અત્થો – એવં અવીતિવત્તો ચ યં દિટ્ઠે સુતે સીલવતે મુતેતિ એતેસુ વત્થૂસુ ઉપ્પન્નદિટ્ઠિસઙ્ખાતે અત્તનિ પુબ્બે વુત્તપ્પકારં આનિસંસં પસ્સતિ. તદેવ સો તત્થ સકાય દિટ્ઠિયા આનિસંસં ‘‘ઇદં સેટ્ઠ’’ન્તિ અભિનિવિસિત્વા અઞ્ઞં સબ્બં પરસત્થારાદિકં નિહીનતો પસ્સતિ.

૮૦૫. તતિયગાથાય અત્થો – એવં પસ્સતો ચસ્સ યં અત્તનો સત્થારાદિં નિસ્સિતો અઞ્ઞં પરસત્થારાદિં હીનં પસ્સતિ તં પન દસ્સનં ગન્થમેવ કુસલા વદન્તિ, બન્ધનન્તિ વુત્તં હોતિ. યસ્મા એતદેવ, તસ્મા હિ દિટ્ઠંવ સુતં મુતં વા સીલબ્બતં ભિક્ખુ ન નિસ્સયેય્ય, નાભિનિવેસેય્યાતિ વુત્તં હોતિ.

૮૦૬. ચતુત્થગાથાય અત્થો – ન કેવલં દિટ્ઠસુતાદિં ન નિસ્સયેય્ય, અપિચ ખો પન અસઞ્જાતં ઉપરૂપરિ દિટ્ઠિમ્પિ લોકસ્મિં ન કપ્પયેય્ય, ન જનેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. કીદિસં? ઞાણેન વા સીલવતેન વાપિ, સમાપત્તિઞાણાદિના ઞાણેન વા સીલવતેન વા યા કપ્પિયતિ, એતં દિટ્ઠિં ન કપ્પેય્ય. ન કેવલઞ્ચ દિટ્ઠિં ન કપ્પયેય્ય, અપિચ ખો પન માનેનપિ જાતિઆદીહિ વત્થૂહિ સમોતિ અત્તાનમનૂપનેય્ય, હીનો ન મઞ્ઞેથ વિસેસિ વાપીતિ.

૮૦૭. પઞ્ચમગાથાય અત્થો – એવઞ્હિ દિટ્ઠિં અકપ્પેન્તો અમઞ્ઞમાનો ચ અત્તં પહાય અનુપાદિયાનો ઇધ વા યં પુબ્બે ગહિતં, તં પહાય અપરં અગ્ગણ્હન્તો તસ્મિમ્પિ વુત્તપ્પકારે ઞાણે દુવિધં નિસ્સયં નો કરોતિ. અકરોન્તો ચ સ વે વિયત્તેસુ નાનાદિટ્ઠિવસેન ભિન્નેસુ સત્તેસુ ન વગ્ગસારી છન્દાદિવસેન અગચ્છનધમ્મો હુત્વા દ્વાસટ્ઠિયા દિટ્ઠીસુ કિઞ્ચિપિ દિટ્ઠિં ન પચ્ચેતિ, ન પચ્ચાગચ્છતીતિ વુત્તં હોતિ.

૮૦૮-૧૦. ઇદાનિ યો સો ઇમાય ગાથાય વુત્તો ખીણાસવો, તસ્સ વણ્ણભણનત્થં ‘‘યસ્સૂભયન્તે’’તિઆદિકા તિસ્સો ગાથાયો આહ. તત્થ ઉભયન્તેતિ પુબ્બે વુત્તફસ્સાદિભેદે. પણિધીતિ તણ્હા. ભવાભવાયાતિ પુનપ્પુનભવાય. ઇધ વા હુરં વાતિ સકત્તભાવાદિભેદે ઇધ વા પરત્તભાવાદિભેદે પરત્થ વા. દિટ્ઠે વાતિ દિટ્ઠસુદ્ધિયા વા. એસ નયો સુતાદીસુ. સઞ્ઞાતિ સઞ્ઞાસમુટ્ઠાપિકા દિટ્ઠિ. ધમ્માપિ તેસં ન પટિચ્છિતાસેતિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતધમ્માપિ તેસં ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ એવં ન પટિચ્છિતા. પારઙ્ગતો ન પચ્ચેતિ તાદીતિ નિબ્બાનપારં ગતો તેન તેન મગ્ગેન પહીને કિલેસે પુન નાગચ્છતિ, પઞ્ચહિ ચ આકારેહિ તાદી હોતીતિ. સેસં પાકટમેવાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય પરમટ્ઠકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. જરાસુત્તવણ્ણના

૮૧૧. અપ્પં વત જીવિતન્તિ જરાસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વસ્સં વસિત્વા યાનિ તાનિ બુદ્ધાનં સરીરારોગ્યસમ્પાદનં અનુપ્પન્નસિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં વેનેય્યદમનં તથારૂપાય અટ્ઠુપ્પત્તિયા જાતકાદિકથનન્તિઆદીનિ જનપદચારિકાનિમિત્તાનિ, તાનિ સમવેક્ખિત્વા જનપદચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો સાયં સાકેતં અનુપ્પત્તો અઞ્જનવનં પાવિસિ. સાકેતવાસિનો સુત્વા ‘‘અકાલો ઇદાનિ ભગવન્તં દસ્સનાયા’’તિ વિભાતાય રત્તિયા માલાગન્ધાદીનિ ગહેત્વા ભગવતો સન્તિકં ગન્ત્વા પૂજનવન્દનસમ્મોદનાદીનિ કત્વા પરિવારેત્વા અટ્ઠંસુ યાવ ભગવતો ગામપ્પવેસનવેલા, અથ ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો પિણ્ડાય પાવિસિ. તં અઞ્ઞતરો સાકેતકો બ્રાહ્મણમહાસાલો નગરા નિક્ખન્તો નગરદ્વારે અદ્દસ. દિસ્વા પુત્તસિનેહં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘ચિરદિટ્ઠોસિ, પુત્ત, મયા’’તિ પરિદેવયમાનો અભિમુખો અગમાસિ. ભગવા ભિક્ખૂ સઞ્ઞાપેસિ – ‘‘અયં, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણો યં ઇચ્છતિ, તં કરોતુ, ન વારેતબ્બો’’તિ.

બ્રાહ્મણોપિ વચ્છગિદ્ધિનીવ ગાવી આગન્ત્વા ભગવતો કાયં પુરતો ચ પચ્છતો ચ દક્ખિણતો ચ વામતો ચાતિ સમન્તા આલિઙ્ગિ ‘‘ચિરદિટ્ઠોસિ, પુત્ત, ચિરં વિના અહોસી’’તિ ભણન્તો. યદિ પન સો તથા કાતું ન લભેય્ય, હદયં ફાલેત્વા મરેય્ય. સો ભગવન્તં અવોચ – ‘‘ભગવા તુમ્હેહિ સદ્ધિં આગતભિક્ખૂનં અહમેવ ભિક્ખં દાતું સમત્થો, મમેવ અનુગ્ગહં કરોથા’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. બ્રાહ્મણો ભગવતો પત્તં ગહેત્વા પુરતો ગચ્છન્તો બ્રાહ્મણિયા પેસેસિ – ‘‘પુત્તો મે આગતો, આસનં પઞ્ઞાપેતબ્બ’’ન્તિ. સા તથા કત્વા આગમનં પસ્સન્તી ઠિતા ભગવન્તં અન્તરવીથિયંયેવ દિસ્વા પુત્તસિનેહં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘ચિરદિટ્ઠોસિ, પુત્ત, મયા’’તિ પાદેસુ ગહેત્વા રોદિત્વા ઘરં અતિનેત્વા સક્કચ્ચં ભોજેસિ. ભુત્તાવિનો બ્રાહ્મણો પત્તં અપનામેસિ. ભગવા તેસં સપ્પાયં વિદિત્વા ધમ્મં દેસેસિ, દેસનાપરિયોસાને ઉભોપિ સોતાપન્ના અહેસું. અથ ભગવન્તં યાચિંસુ – ‘‘યાવ, ભન્તે, ભગવા ઇમં નગરં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ, અમ્હાકંયેવ ઘરે ભિક્ખા ગહેતબ્બા’’તિ. ભગવા ‘‘ન બુદ્ધા એવં એકં નિબદ્ધટ્ઠાનંયેવ ગચ્છન્તી’’તિ પટિક્ખિપિ. તે આહંસુ – ‘‘તેન હિ, ભન્તે, ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પિણ્ડાય ચરિત્વાપિ તુમ્હે ઇધેવ ભત્તકિચ્ચં કત્વા ધમ્મં દેસેત્વા વિહારં ગચ્છથા’’તિ. ભગવા તેસં અનુગ્ગહત્થાય તથા અકાસિ. મનુસ્સા બ્રાહ્મણઞ્ચ બ્રાહ્મણિઞ્ચ ‘‘બુદ્ધપિતા બુદ્ધમાતા’’ ત્વેવ વોહરિંસુ. તમ્પિ કુલં ‘‘બુદ્ધકુલ’’ન્તિ નામં લભિ.

આનન્દત્થેરો ભગવન્તં પુચ્છિ – ‘‘અહં ભગવતો માતાપિતરો જાનામિ, ઇમે પન કસ્મા વદન્તિ ‘અહં બુદ્ધમાતા અહં બુદ્ધપિતા’’’તિ. ભગવા આહ – ‘‘નિરન્તરં મે, આનન્દ, બ્રાહ્મણી ચ બ્રાહ્મણો ચ પઞ્ચ જાતિસતાનિ માતાપિતરો અહેસું, પઞ્ચ જાતિસતાનિ માતાપિતૂનં જેટ્ઠકા, પઞ્ચ જાતિસતાનિ કનિટ્ઠકા. તે પુબ્બસિનેહેનેવ કથેન્તી’’તિ ઇમઞ્ચ ગાથમભાસિ –

‘‘પુબ્બેવ સન્નિવાસેન, પચ્ચુપ્પન્નહિતેન વા;

એવં તં જાયતે પેમં, ઉપ્પલંવ યથોદકે’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૭૪);

તતો ભગવા સાકેતે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા પુન ચારિકં ચરમાનો સાવત્થિમેવ અગમાસિ. સોપિ બ્રાહ્મણો ચ બ્રાહ્મણી ચ ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા પતિરૂપં ધમ્મદેસનં સુત્વા સેસમગ્ગે પાપુણિત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિંસુ. નગરે બ્રાહ્મણા સન્નિપતિંસુ ‘‘અમ્હાકં ઞાતકે સક્કરિસ્સામા’’તિ. સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિનો ઉપાસકાપિ સન્નિપતિંસુ ઉપાસિકાયો ચ ‘‘અમ્હાકં સહધમ્મિકે સક્કરિસ્સામા’’તિ. તે સબ્બેપિ કમ્બલકૂટાગારં આરોપેત્વા માલાગન્ધાદીહિ પૂજેન્તા નગરા નિક્ખામેસું.

ભગવાપિ તં દિવસં પચ્ચૂસસમયે બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો તેસં પરિનિબ્બાનભાવં ઞત્વા ‘‘તત્થ મયિ ગતે ધમ્મદેસનં સુત્વા બહુજનસ્સ ધમ્માભિસમયો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિતો આગન્ત્વા આળાહનમેવ પાવિસિ. મનુસ્સા દિસ્વા ‘‘માતાપિતૂનં સરીરકિચ્ચં કાતુકામો ભગવા આગતો’’તિ વન્દિત્વા અટ્ઠંસુ. નાગરાપિ કૂટાગારં પૂજેન્તા આળાહનં આનેત્વા ભગવન્તં પુચ્છિંસુ – ‘‘ગહટ્ઠઅરિયસાવકા કથં પૂજેતબ્બા’’તિ. ભગવા ‘‘યથા અસેક્ખા પૂજિયન્તિ, તથા પૂજેતબ્બા ઇમે’’તિ અધિપ્પાયેન તેસં અસેક્ખમુનિભાવં દીપેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘અહિંસકા યે મુનયો, નિચ્ચં કાયેન સંવુતા;

તે યન્તિ અચ્ચુતં ઠાનં, યત્થ ગન્ત્વા ન સોચરે’’તિ. (ધ. પ. ૨૨૫);

તઞ્ચ પરિસં ઓલોકેત્વા તઙ્ખણાનુરૂપં ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં સુત્તમભાસિ.

તત્થ અપ્પં વત જીવિતં ઇદન્તિ ‘‘ઇદં વત મનુસ્સાનં જીવિતં અપ્પં પરિત્તં ઠિતિપરિત્તતાય સરસપરિત્તતાયા’’તિ સલ્લસુત્તેપિ વુત્તનયમેતં. ઓરં વસ્સસતાપિ મિય્યતીતિ વસ્સસતા ઓરં કલલાદિકાલેપિ મિય્યતિ. અતિચ્ચાતિ વસ્સસતં અતિક્કમિત્વા. જરસાપિ મિય્યતીતિ જરાયપિ મિય્યતિ.

૮૧૨-૬. મમાયિતેતિ મમાયિતવત્થુકારણા. વિનાભાવસન્તમેવિદન્તિ સન્તવિનાભાવં વિજ્જમાનવિનાભાવમેવ ઇદં, ન સક્કા અવિનાભાવેન ભવિતુન્તિ વુત્તં હોતિ. મામકોતિ મમ ઉપાસકો ભિક્ખુ વાતિ સઙ્ખં ગતો, બુદ્ધાદીનિ વા વત્થૂનિ મમાયમાનો. સઙ્ગતન્તિ સમાગતં દિટ્ઠપુબ્બં વા. પિયાયિતન્તિ પિયં કતં. નામંયેવાવસિસ્સતિ અક્ખેય્યન્તિ સબ્બં રૂપાદિધમ્મજાતં પહીયતિ, નામમત્તમેવ તુ અવસિસ્સતિ ‘‘બુદ્ધરક્ખિતો, ધમ્મરક્ખિતો’’તિ એવં સઙ્ખાતું કથેતું. મુનયોતિ ખીણાસવમુનયો. ખેમદસ્સિનોતિ નિબ્બાનદસ્સિનો.

૮૧૭. સત્તમગાથા એવં મરણબ્ભાહતે લોકે અનુરૂપપટિપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તા. તત્થ પતિલીનચરસ્સાતિ તતો તતો પતિલીનં ચિત્તં કત્વા ચરન્તસ્સ. ભિક્ખુનોતિ કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સ સેક્ખસ્સ વા. સામગ્ગિયમાહુ તસ્સતં,યો અત્તાનં ભવને ન દસ્સયેતિ તસ્સેતં પતિરૂપમાહુ, યો એવંપટિપન્નો નિરયાદિભેદે ભવને અત્તાનં ન દસ્સેય્ય. એવઞ્હિ સો ઇમમ્હા મરણા મુચ્ચેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

૮૧૮-૨૦. ઇદાનિ યો ‘‘અત્તાનં ભવને ન દસ્સયે’’તિ એવં ખીણાસવો વિભાવિતો, તસ્સ વણ્ણભણનત્થં ઇતો પરા તિસ્સો ગાથાયો આહ. તત્થ સબ્બત્થાતિ દ્વાદસસુ આયતનેસુ. યદિદં દિટ્ઠસુતં મુતેસુ વાતિ એત્થ પન યદિદં દિટ્ઠસુતં, એત્થ વા મુતેસુ વા ધમ્મેસુ એવં મુનિ ન ઉપલિમ્પતીતિ એવં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ધોનો ન હિ તેન મઞ્ઞતિ, યદિદં દિટ્ઠસુતં મુતેસુ વાતિ અત્રાપિ યદિદં દિટ્ઠસુત્તં, તેન વત્થુના ન મઞ્ઞતિ, મુતેસુ વા ધમ્મેસુ ન મઞ્ઞતીતિ એવમેવ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ન હિ સો રજ્જતિ નો વિરજ્જતીતિ. બાલપુથુજ્જના વિય ન રજ્જતિ, કલ્યાણપુથુજ્જનસેક્ખા વિય ન વિરજ્જતિ, રાગસ્સ પન ખીણત્તા ‘‘વિરાગો’’ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવાતિ. દેસનાપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય જરાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. તિસ્સમેત્તેય્યસુત્તવણ્ણના

૮૨૧. મેથુનમનુયુત્તસ્સાતિ તિસ્સમેત્તેય્યસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતિ કિર સાવત્થિયં વિહરન્તે તિસ્સમેત્તેય્યા નામ દ્વે સહાયા સાવત્થિં અગમંસુ. તે સાયન્હસમયં મહાજનં જેતવનાભિમુખં ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘કુહિં ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિંસુ. તતો તેહિ ‘‘બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો, બહુજનહિતાય ધમ્મં દેસેતિ, તં સોતું જેતવનં ગચ્છામા’’તિ વુત્તે ‘‘મયમ્પિ સોસ્સામા’’તિ અગમંસુ. તે અવઞ્ઝધમ્મદેસકસ્સ ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા પરિસન્તરે નિસિન્નાવ ચિન્તેસું – ‘‘ન સક્કા અગારમજ્ઝે ઠિતેનાયં ધમ્મો પરિપૂરેતુ’’ન્તિ. અથ પક્કન્તે મહાજને ભગવન્તં પબ્બજ્જં યાચિંસુ. ભગવા ‘‘ઇમે પબ્બાજેહી’’તિ અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આણાપેસિ. સો તે પબ્બાજેત્વા તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં દત્વા અરઞ્ઞવાસં ગન્તુમારદ્ધો. મેત્તેય્યો તિસ્સં આહ – ‘‘આવુસો, ઉપજ્ઝાયો અરઞ્ઞં ગચ્છતિ, મયમ્પિ ગચ્છામા’’તિ. તિસ્સો ‘‘અલં આવુસો, ભગવતો દસ્સનં ધમ્મસ્સવનઞ્ચ અહં પિહેમિ, ગચ્છ ત્વ’’ન્તિ વત્વા ન અગમાસિ. મેત્તેય્યો ઉપજ્ઝાયેન સહ ગન્ત્વા અરઞ્ઞે સમણધમ્મં કરોન્તો ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ સદ્ધિં આચરિયુપજ્ઝાયેહિ. તિસ્સસ્સાપિ જેટ્ઠભાતા બ્યાધિના કાલમકાસિ. સો તં સુત્વા અત્તનો ગામં અગમાસિ, તત્ર નં ઞાતકા પલોભેત્વા ઉપ્પબ્બાજેસું. મેત્તેય્યોપિ આચરિયુપજ્ઝાયેહિ સદ્ધિં સાવત્થિં આગતો. અથ ભગવા વુત્થવસ્સો જનપદચારિકં ચરમાનો અનુપુબ્બેન તં ગામં પાપુણિ. તત્થ મેત્તેય્યો ભગવન્તં વન્દિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં, ભન્તે, ગામે મમ ગિહિસહાયો અત્થિ, મુહુત્તં તાવ આગમેથ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ વત્વા ગામં પવિસિત્વા તં ભગવતો સન્તિકં આનેત્વા એકમન્તં ઠિતો તસ્સત્થાય આદિગાથાય ભગવન્તં પઞ્હં પુચ્છિ. તસ્સ ભગવા બ્યાકરોન્તો અવસેસગાથાયો અભાસિ. અયમસ્સ સુત્તસ્સ ઉપ્પત્તિ.

તત્થ મેથુનમનુયુત્તસ્સાતિ મેથુનધમ્મસમાયુત્તસ્સ. ઇતીતિ એવમાહ. આયસ્માતિ પિયવચનમેતં, તિસ્સોતિ નામં તસ્સ થેરસ્સ. સો હિ તિસ્સોતિ નામેન. મેત્તેય્યોતિ ગોત્તં, ગોત્તવસેનેવ ચેસ પાકટો અહોસિ. તસ્મા અટ્ઠુપ્પત્તિયં વુત્તં ‘‘તિસ્સમેત્તેય્યા નામ દ્વે સહાયા’’તિ. વિઘાતન્તિ ઉપઘાતં. બ્રૂહીતિ આચિક્ખ. મારિસાતિ પિયવચનમેતં, નિદુક્ખાતિ વુત્તં હોતિ. સુત્વાન તવ સાસનન્તિ તવ વચનં સુત્વા. વિવેકે સિક્ખિસ્સામસેતિ સહાયં આરબ્ભ ધમ્મદેસનં યાચન્તો ભણતિ. સો પન સિક્ખિતસિક્ખોયેવ.

૮૨૨. મુસ્સતે વાપિ સાસનન્તિ પરિયત્તિપટિપત્તિતો દુવિધમ્પિ સાસનં નસ્સતિ. વાપીતિ પદપૂરણમત્તં. એતં તસ્મિં અનારિયન્તિ તસ્મિં પુગ્ગલે એતં અનરિયં, યદિદં મિચ્છાપટિપદા.

૮૨૩. એકો પુબ્બે ચરિત્વાનાતિ પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન વા ગણવોસ્સગ્ગટ્ઠેન વા પુબ્બે એકો વિહરિત્વા. યાનં ભન્તંવ તં લોકે, હીનમાહુ પુથુજ્જનન્તિ તં વિબ્ભન્તકં પુગ્ગલં યથા હત્થિયાનાદિયાનં અદન્તં વિસમં આરોહતિ, આરોહકમ્પિ ભઞ્જતિ, પપાતેપિ પપતતિ. એવં કાયદુચ્ચરિતાદિવિસમારોહનેન નરકાદીસુ, અત્થભઞ્જનેન જાતિપપાતાદીસુ પપતનેન ચ યાનં ભન્તંવ આહુ હીનં પુથુજ્જનઞ્ચ આહૂતિ.

૮૨૪-૫. યસો કિત્તિ ચાતિ લાભસક્કારો પસંસા ચ. પુબ્બેતિ પબ્બજિતભાવે. હાયતે વાપિ તસ્સ સાતિ તસ્સ વિબ્ભન્તકસ્સ સતો સો ચ યસો સા ચ કિત્તિ હાયતિ. એતમ્પિ દિસ્વાતિ એતમ્પિ પુબ્બે યસકિત્તીનં ભાવં પચ્છા ચ હાનિં દિસ્વા. સિક્ખેથ મેથુનં વિપ્પહાતવેતિ તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખેથ. કિં કારણં? મેથુનં વિપ્પહાતવે, મેથુનપ્પહાનત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ. યો હિ મેથુનં ન વિપ્પજહતિ, સઙ્કપ્પેહિ…પે… તથાવિધો. તત્થ પરેતોતિ સમન્નાગતો. પરેસં નિગ્ઘોસન્તિ ઉપજ્ઝાયાદીનં નિન્દાવચનં. મઙ્કુ હોતીતિ દુમ્મનો હોતિ.

૮૨૬. ઇતો પરા ગાથા પાકટસમ્બન્ધા એવ. તાસુ સત્થાનીતિ કાયદુચ્ચરિતાદીનિ. તાનિ હિ અત્તનો પરેસઞ્ચ છેદનટ્ઠેન ‘‘સત્થાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. તેસુ ચાયં વિસેસતો ચોદિતો મુસાવચનસત્થાનેવ કરોતિ – ‘‘ઇમિના કારણેનાહં વિબ્ભન્તો’’તિ ભણન્તો. તેનેવાહ – ‘‘એસ ખ્વસ્સ મહાગેધો, મોસવજ્જં પગાહતી’’તિ. તત્થ એસ ખ્વસ્સાતિ એસ ખો અસ્સ. મહાગેધોતિ મહાબન્ધનં. કતમોતિ ચે? યદિદં મોસવજ્જં પગાહતિ, સ્વાસ્સ મુસાવાદજ્ઝોગાહો મહાગેધોતિ વેદિતબ્બો.

૮૨૭. મન્દોવ પરિકિસ્સતીતિ પાણવધાદીનિ કરોન્તો તતોનિદાનઞ્ચ દુક્ખમનુભોન્તો ભોગપરિયેસનરક્ખનાનિ ચ કરોન્તો મોમૂહો વિય પરિકિલિસ્સતિ.

૮૨૮-૯. ‘‘એતમાદીનવં ઞત્વા, મુનિ પુબ્બાપરે ઇધા’’તિ એતં ‘‘યસો કિત્તિ ચ યા પુબ્બે, હાયતેવાપિ તસ્સ સા’’તિ ઇતો પભુતિ વુત્તે પુબ્બાપરે ઇધ ઇમસ્મિં સાસને પુબ્બતો અપરે સમણભાવતો વિબ્ભન્તકભાવે આદીનવં મુનિ ઞત્વા. એતદરિયાનમુત્તમન્તિ યદિદં વિવેકચરિયા, એતં બુદ્ધાદીનં અરિયાનં ઉત્તમં, તસ્મા વિવેકઞ્ઞેવ સિક્ખેથાતિ અધિપ્પાયો. ન તેન સેટ્ઠો મઞ્ઞેથાતિ તેન ચ વિવેકેન ન અત્તાનં ‘‘સેટ્ઠો અહ’’ન્તિ મઞ્ઞેય્ય, તેન થદ્ધો ન ભવેય્યાતિ વુત્તં હોતિ.

૮૩૦. રિત્તસ્સાતિ વિવિત્તસ્સ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ વિરહિતસ્સ. ઓઘતિણ્ણસ્સ પિહયન્તિ, કામેસુ ગધિતા પજાતિ વત્થુકામેસુ લગ્ગા સત્તા તસ્સ ચતુરોઘતિણ્ણસ્સ પિહયન્તિ ઇણાયિકા વિય આણણ્યસ્સાતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. દેસનાપરિયોસાને તિસ્સો સોતાપત્તિફલં પત્વા પચ્છા પબ્બજિત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય તિસ્સમેત્તેય્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પસૂરસુત્તવણ્ણના

૮૩૧. ઇધેવ સુદ્ધીતિ પસૂરસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતિ કિર સાવત્થિયં વિહરન્તે પસૂરો નામ પરિબ્બાજકો મહાવાદી, સો ‘‘અહમસ્મિ સકલજમ્બુદીપે વાદેન અગ્ગો, તસ્મા યથા જમ્બુદીપસ્સ જમ્બુપઞ્ઞાણં, એવં મમાપિ ભવિતું અરહતી’’તિ જમ્બુસાખં ધજં કત્વા સકલજમ્બુદીપે પટિવાદં અનાસાદેન્તો અનુપુબ્બેન સાવત્થિં આગન્ત્વા નગરદ્વારે વાલિકત્થલં કત્વા તત્થ સાખં ઉસ્સાપેત્વા ‘‘યો મયા સદ્ધિં વાદં કાતું સમત્થો, સો ઇમં સાખં ભઞ્જતૂ’’તિ વત્વા નગરં પાવિસિ. તં ઠાનં મહાજનો પરિવારેત્વા અટ્ઠાસિ. તેન ચ સમયેન આયસ્મા સારિપુત્તો ભત્તકિચ્ચં કત્વા સાવત્થિતો નિક્ખમતિ. સો તં દિસ્વા સમ્બહુલે ગામદારકે પુચ્છિ – ‘‘કિં એતં દારકા’’તિ, તે સબ્બં આચિક્ખિંસુ. ‘‘તેન હિ નં તુમ્હે ઉદ્ધરિત્વા પાદેહિ ભઞ્જથ, ‘વાદત્થિકો વિહારં આગચ્છતૂ’તિ ચ ભણથા’’તિ વત્વા પક્કામિ.

પરિબ્બાજકો પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો આગન્ત્વા ઉદ્ધરિત્વા ભગ્ગં સાખં દિસ્વા ‘‘કેનિદં કારિત’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘બુદ્ધસાવકેન સારિપુત્તેના’’તિ ચ વુત્તે પમુદિતો હુત્વા ‘‘અજ્જ મમ જયં સમણસ્સ ચ પરાજયં પણ્ડિતા પસ્સન્તૂ’’તિ પઞ્હવીમંસકે કારણિકે આનેતું સાવત્થિં પવિસિત્વા વીથિસિઙ્ઘાટકચચ્ચરેસુ વિચરન્તો ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ અગ્ગસાવકેન સહ વાદે પઞ્ઞાપટિભાનં સોતુકામા ભોન્તો નિક્ખમન્તૂ’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. ‘‘પણ્ડિતાનં વચનં સોસ્સામા’’તિ સાસને પસન્નાપિ અપ્પસન્નાપિ બહૂ મનુસ્સા નિક્ખમિંસુ. તતો પસૂરો મહાજનપરિવુતો ‘‘એવં વુત્તે એવં ભણિસ્સામી’’તિઆદીનિ વિતક્કેન્તો વિહારં અગમાસિ. થેરો ‘‘વિહારે ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દો જનબ્યાકુલઞ્ચ મા અહોસી’’તિ જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે આસનં પઞ્ઞાપેત્વા નિસીદિ.

પરિબ્બાજકો થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ત્વં, ભો, પબ્બજિત, મય્હં જમ્બુધજં ભઞ્જાપેસી’’તિ આહ. ‘‘આમ પરિબ્બાજકા’’તિ ચ વુત્તે ‘‘હોતુ નો, ભો, કાચિ કથાપવત્તી’’તિ આહ. ‘‘હોતુ પરિબ્બાજકા’’તિ ચ થેરેન સમ્પટિચ્છિતે ‘‘ત્વં, સમણ, પુચ્છ, અહં વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ આહ. તતો નં થેરો અવચ ‘‘કિં, પરિબ્બાજક, દુક્કરં પુચ્છા, ઉદાહુ વિસ્સજ્જન’’ન્તિ. વિસ્સજ્જનં ભો, પબ્બજિત, પુચ્છાય કિં દુક્કરં. તં યો હિ કોચિ યંકિઞ્ચિ પુચ્છતીતિ. ‘‘તેન હિ, પરિબ્બાજક, ત્વં પુચ્છ, અહં વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ એવં વુત્તે પરિબ્બાજકો ‘‘સાધુરૂપો ભિક્ખુ ઠાને સાખં ભઞ્જાપેસી’’તિ વિમ્હિતચિત્તો હુત્વા થેરં પુચ્છિ – ‘‘કો પુરિસસ્સ કામો’’તિ. ‘‘સઙ્કપ્પરાગો પુરિસસ્સ કામો’’તિ (અ. નિ. ૬.૬૩) થેરો આહ. સો તં સુત્વા થેરે વિરુદ્ધસઞ્ઞી હુત્વા પરાજયં આરોપેતુકામો આહ – ‘‘ચિત્રવિચિત્રારમ્મણં પન ભો, પબ્બજિત, પુરિસસ્સ કામં ન વદેસી’’તિ? ‘‘આમ, પરિબ્બાજક, ન વદેમી’’તિ. તતો નં પરિબ્બાજકો યાવ તિક્ખત્તું પટિઞ્ઞં કારાપેત્વા ‘‘સુણન્તુ ભોન્તો સમણસ્સ વાદે દોસ’’ન્તિ પઞ્હવીમંસકે આલપિત્વા આહ – ‘‘ભો, પબ્બજિત, તુમ્હાકં સબ્રહ્મચારિનો અરઞ્ઞે વિહરન્તી’’તિ? ‘‘આમ, પરિબ્બાજક, વિહરન્તી’’તિ. ‘‘તે તત્થ વિહરન્તા કામવિતક્કાદયો વિતક્કે વિતક્કેન્તી’’તિ? ‘‘આમ, પરિબ્બાજક, પુથુજ્જના સહસા વિતક્કેન્તી’’તિ. ‘‘યદિ એવં તેસં સમણભાવો કુતો? નનુ તે અગારિકા કામભોગિનો હોન્તી’’તિ એવઞ્ચ પન વત્વા અથાપરં એતદવોચ –

‘‘ન તે વે કામા યાનિ ચિત્રાનિ લોકે,

સઙ્કપ્પરાગઞ્ચ વદેસિ કામં;

સઙ્કપ્પયં અકુસલે વિતક્કે,

ભિક્ખુપિ તે હેસ્સતિ કામભોગી’’તિ. (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૩૪);

અથ થેરો પરિબ્બાજકસ્સ વાદે દોસં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘કિં, પરિબ્બાજક, સઙ્કપ્પરાગં પુરિસસ્સ કામં ન વદેસિ, ચિત્રવિચિત્રારમ્મણં વદેસી’’તિ? ‘‘આમ, ભો, પબ્બજિતા’’તિ. તતો નં થેરો યાવ તિક્ખત્તું પટિઞ્ઞં કારાપેત્વા ‘‘સુણાથ, આવુસો, પરિબ્બાજકસ્સ વાદે દોસ’’ન્તિ પઞ્હવીમંસકે આલપિત્વા આહ – ‘‘આવુસો પસૂર, તવ સત્થા અત્થી’’તિ? ‘‘આમ, પબ્બજિત, અત્થી’’તિ. ‘‘સો ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપારમ્મણં પસ્સતિ સદ્દારમ્મણાદીનિ વા સેવતી’’તિ? ‘‘આમ, પબ્બજિત, સેવતી’’તિ. ‘‘યદિ એવં તસ્સ સત્થુભાવો કુતો, નનુ સો અગારિકો કામભોગી હોતી’’તિ એવઞ્ચ પન વત્વા અથાપરં એતદવોચ –

‘‘તે વે કામા યાનિ ચિત્રાનિ લોકે,

સઙ્કપ્પરાગં ન વદેસિ કામં;

પસ્સન્તો રૂપાનિ મનોરમાનિ,

સુણન્તો સદ્દાનિ મનોરમાનિ.

‘‘ઘાયન્તો ગન્ધાનિ મનોરમાનિ,

સાયન્તો રસાનિ મનોરમાનિ;

ફુસન્તો ફસ્સાનિ મનોરમાનિ,

સત્થાપિ તે હેસ્સતિ કામભોગી’’તિ.

એવં વુત્તે નિપ્પટિભાનો પરિબ્બાજકો ‘‘અયં પબ્બજિતો મહાવાદી, ઇમસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા વાદસત્થં સિક્ખિસ્સામી’’તિ સાવત્થિં પવિસિત્વા પત્તચીવરં પરિયેસિત્વા જેતવનં પવિટ્ઠો તત્થ લાલુદાયિં સુવણ્ણવણ્ણં કાયૂપપન્નં સરીરાકારાકપ્પેસુ સમન્તપાસાદિકં દિસ્વા ‘‘અયં ભિક્ખુ મહાપઞ્ઞો મહાવાદી’’તિ મન્ત્વા તસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા તં વાદેન નિગ્ગહેત્વા સલિઙ્ગેન તંયેવ તિત્થાયતનં પક્કમિત્વા પુન ‘‘સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં વાદં કરિસ્સામી’’તિ સાવત્થિયં પુરિમનયેનેવ ઉગ્ઘોસેત્વા મહાજનપરિવુતો ‘‘એવં સમણં ગોતમં નિગ્ગહેસ્સામી’’તિઆદીનિ વદન્તો જેતવનં અગમાસિ. જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે અધિવત્થા દેવતા ‘‘અયં અભાજનભૂતો’’તિ મુખબન્ધમસ્સ અકાસિ. સો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા મૂગો વિય નિસીદિ. મનુસ્સા ‘‘ઇદાનિ પુચ્છિસ્સતિ, ઇદાનિ પુચ્છિસ્સતી’’તિ તસ્સ મુખં ઉલ્લોકેત્વા ‘‘વદેહિ, ભો પસૂર, વદેહિ, ભો પસૂરા’’તિ ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા અહેસું. અથ ભગવા ‘‘કિં પસૂરો વદિસ્સતી’’તિ વત્વા તત્થ સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મદેસનત્થં ઇમં સુત્તં અભાસિ.

તત્થ પઠમગાથાય તાવ અયં સઙ્ખેપો – ઇમે દિટ્ઠિગતિકા અત્તનો દિટ્ઠિં સન્ધાય ઇધેવ સુદ્ધી ઇતિ વાદયન્તિ નાઞ્ઞેસુ ધમ્મેસુ વિસુદ્ધિમાહુ. એવં સન્તે અત્તનો સત્થારાદીનિ નિસ્સિતા તત્થેવ ‘‘એસ વાદો સુભો’’તિ એવં સુભં વદાના હુત્વા પુથૂ સમણબ્રાહ્મણા ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિઆદીસુ પચ્ચેકસચ્ચેસુ નિવિટ્ઠા.

૮૩૨. એવં નિવિટ્ઠા ચ – તે વાદકામાતિ ગાથા. તત્થ બાલં દહન્તી મિથુ અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ ‘‘અયં બાલો અયં બાલો’’તિ એવં દ્વેપિ જના અઞ્ઞમઞ્ઞં બાલં દહન્તિ, બાલતો પસ્સન્તિ. વદન્તિ તે અઞ્ઞસિતા કથોજ્જન્તિ તે અઞ્ઞમઞ્ઞં સત્થારાદિં નિસ્સિતા કલહં વદન્તિ. પસંસકામા કુસલા વદાનાતિ પસંસત્થિકા ઉભોપિ ‘‘મયં કુસલવાદા પણ્ડિતવાદા’’તિ એવંસઞ્ઞિનો હુત્વા.

૮૩૩. એવં વદાનેસુ ચ તેસુ એકો નિયમતો એવ – યુત્તો કથાયન્તિ ગાથા. તત્થ યુત્તો કથાયન્તિ વિવાદકથાય ઉસ્સુક્કો. પસંસમિચ્છં વિનિઘાતિ હોતીતિ અત્તનો પસંસં ઇચ્છન્તો ‘‘કથં નુ ખો નિગ્ગહેસ્સામી’’તિઆદિના નયેન પુબ્બેવ સલ્લાપા કથંકથી વિનિઘાતી હોતિ. અપાહતસ્મિન્તિ પઞ્હવીમંસકેહિ ‘‘અત્થાપગતં તે ભણિતં, બ્યઞ્જનાપગતં તે ભણિત’’ન્તિઆદિના નયેન અપહારિતે વાદે. નિન્દાય સો કુપ્પતીતિ એવં અપાહતસ્મિઞ્ચ વાદે ઉપ્પન્નાય નિન્દાય સો કુપ્પતિ. રન્ધમેસીતિ પરસ્સ રન્ધમેવ ગવેસન્તો.

૮૩૪. ન કેવલઞ્ચ કુપ્પતિ, અપિચ ખો પન યમસ્સ વાદન્તિ ગાથા. તત્થ પરિહીનમાહુ અપાહતન્તિ અત્થબ્યઞ્જનાદિતો અપાહતં પરિહીનં વદન્તિ. પરિદેવતીતિ તતો નિમિત્તં સો ‘‘અઞ્ઞં મયા આવજ્જિત’’ન્તિઆદીહિ વિપ્પલપતિ. સોચતીતિ ‘‘તસ્સ જયો’’તિઆદીનિ આરબ્ભ સોચતિ. ઉપચ્ચગા મન્તિ અનુત્થુનાતીતિ ‘‘સો મં વાદેન વાદં અતિક્કન્તો’’તિઆદિના નયેન સુટ્ઠુતરં વિપ્પલપતિ.

૮૩૫. એતે વિવાદા સમણેસૂતિ એત્થ પન સમણા વુચ્ચન્તિ બાહિરપરિબ્બાજકા. એતેસુ ઉગ્ઘાતિ નિઘાતિ હોતીતિ એતેસુ વાદેસુ જયપરાજયાદિવસેન ચિત્તસ્સ ઉગ્ઘાતં નિઘાતઞ્ચ પાપુણન્તો ઉગ્ઘાતી નિઘાતી ચ હોતિ. વિરમે કથોજ્જન્તિ પજહેય્ય કલહં. ન હઞ્ઞદત્થત્થિ પસંસલાભાતિ ન હિ એત્થ પસંસલાભતો અઞ્ઞો અત્થો અત્થિ.

૮૩૬-૭. છટ્ઠગાથાય અત્થો – યસ્મા ચ ન હઞ્ઞદત્થત્થિ પસંસલાભા, તસ્મા પરમં લાભં લભન્તોપિ ‘‘સુન્દરો અય’’ન્તિ તત્થ દિટ્ઠિયા પસંસિતો વા પન હોતિ તં વાદં પરિસાય મજ્ઝે દીપેત્વા, તતો સો તેન જયત્થેન તુટ્ઠિં વા દન્તવિદંસકં વા આપજ્જન્તો હસતિ, માનેન ચ ઉણ્ણમતિ. કિં કારણં? યસ્મા તં જયત્થં પપ્પુય્ય યથામાનો જાતો, એવં ઉણ્ણમતો ચ યા ઉણ્ણતીતિ ગાથા. તત્થ માનાતિમાનં વદતે પનેસોતિ એસો પન તં ઉણ્ણતિં ‘‘વિઘાતભૂમી’’તિ અબુજ્ઝમાનો માનઞ્ચ અતિમાનઞ્ચ વદતિયેવ.

૮૩૮. એવં વાદે દોસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સ વાદં અસમ્પટિચ્છન્તો ‘‘સૂરો’’તિ ગાથમાહ. તત્થ રાજખાદાયાતિ રાજખાદનીયેન, ભત્તવેતનેનાતિ વુત્તં હોતિ. અભિગજ્જમેતિ પટિસૂરમિચ્છન્તિ યથા સો પટિસૂરં ઇચ્છન્તો અભિગજ્જન્તો એતિ, એવં દિટ્ઠિગતિકો દિટ્ઠિગતિકન્તિ દસ્સેતિ. યેનેવ સો, તેન પલેહીતિ યેન સો તુય્હં પટિસૂરો, તેન ગચ્છ. પુબ્બેવ નત્થિ યદિદં યુધાયાતિ યં પન ઇદં કિલેસજાતં યુદ્ધાય સિયા, તં એતં પુબ્બેવ નત્થિ, બોધિમૂલેયેવ પહીનન્તિ દસ્સેતિ. સેસગાથા પાકટસમ્બન્ધાયેવ.

૮૩૯-૪૦. તત્થ વિવાદયન્તીતિ વિવદન્તિ. પટિસેનિકત્તાતિ પટિલોમકારકો. વિસેનિકત્વાતિ કિલેસસેનં વિનાસેત્વા. કિં લભેથોતિ પટિમલ્લં કિં લભિસ્સસિ. પસૂરાતિ તં પરિબ્બાજકં આલપતિ. યેસીધ નત્થીતિ યેસં ઇધ નત્થિ.

૮૪૧. પવિતક્કન્તિ ‘‘જયો નુ ખો મે ભવિસ્સતી’’તિ આદીનિ વિતક્કેન્તો. ધોનેન યુગં સમાગમાતિ ધુતકિલેસેન બુદ્ધેન સદ્ધિં યુગગ્ગાહં સમાપન્નો. ન હિ ત્વં સક્ખસિ સમ્પયાતવેતિ કોત્થુકાદયો વિય સીહાદીહિ, ધોનેન સહ યુગં ગહેત્વા એકપદમ્પિ સમ્પયાતું યુગગ્ગાહમેવ વા સમ્પાદેતું ન સક્ખિસ્સસીતિ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય પસૂરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. માગણ્ડિયસુત્તવણ્ણના

૮૪૨. દિસ્વાન તણ્હન્તિ માગણ્ડિયસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરન્તો પચ્ચૂસસમયે બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો કુરૂસુ કમ્માસધમ્મનિગમવાસિનો માગણ્ડિયસ્સ નામ બ્રાહ્મણસ્સ સપજાપતિકસ્સ અરહત્તૂપનિસ્સયં દિસ્વા તાવદેવ સાવત્થિતો તત્થ ગન્ત્વા કમ્માસધમ્મસ્સ અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડે નિસીદિ સુવણ્ણોભાસં મુઞ્ચમાનો. માગણ્ડિયોપિ તઙ્ખણં તત્થ મુખધોવનત્થં ગતો સુવણ્ણોભાસં દિસ્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ ઇતો ચિતો ચ પેક્ખમાનો ભગવન્તં દિસ્વા અત્તમનો અહોસિ. તસ્સ કિર ધીતા સુવણ્ણવણ્ણા, તં બહૂ ખત્તિયકુમારાદયો વારયન્તા ન લભન્તિ. બ્રાહ્મણો એવંલદ્ધિકો હોતિ ‘‘સમણસ્સેવ નં સુવણ્ણવણ્ણસ્સ દસ્સામી’’તિ. સો ભગવન્તં દિસ્વા ‘‘અયં મે ધીતાય સમાનવણ્ણો, ઇમસ્સ નં દસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તસ્મા દિસ્વાવ અત્તમનો અહોસિ. સો વેગેન ઘરં ગન્ત્વા બ્રાહ્મણિં આહ – ‘‘ભોતિ ભોતિ મયા ધીતાય સમાનવણ્ણો પુરિસો દિટ્ઠો, અલઙ્કરોહિ દારિકં, તસ્સ નં દસ્સામા’’તિ. બ્રાહ્મણિયા દારિકં ગન્ધોદકેન ન્હાપેત્વા વત્થપુપ્ફાલઙ્કારાદીહિ અલઙ્કરોન્તિયા એવ ભગવતો ભિક્ખાચારવેલા સમ્પત્તા. અથ ભગવા કમ્માસધમ્મં પિણ્ડાય પાવિસિ.

તેપિ ખો ધીતરં ગહેત્વા ભગવતો નિસિન્નોકાસં અગમંસુ. તત્થ ભગવન્તં અદિસ્વા બ્રાહ્મણી ઇતો ચિતો ચ વિલોકેન્તી ભગવતો નિસજ્જટ્ઠાનં તિણસન્થારકં અદ્દસ. બુદ્ધાનઞ્ચ અધિટ્ઠાનબલેન નિસિન્નોકાસો પદનિક્ખેપો ચ અબ્યાકુલા હોન્તિ. સા બ્રાહ્મણં આહ – ‘‘એસ, બ્રાહ્મણ, તસ્સ તિણસન્થારો’’તિ? ‘‘આમ, ભોતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, અમ્હાકં આગમનકમ્મં ન સમ્પજ્જિસ્સતી’’તિ. ‘‘કસ્મા ભોતી’’તિ? ‘‘પસ્સ, બ્રાહ્મણ, અબ્યાકુલો તિણસન્થારો, નેસો કામભોગિનો પરિભુત્તો’’તિ. બ્રાહ્મણો ‘‘મા, ભોતિ મઙ્ગલે પરિયેસિયમાને અવમઙ્ગલં અભણી’’તિ આહ. પુનપિ બ્રાહ્મણી ઇતો ચિતો ચ વિચરન્તી ભગવતો પદનિક્ખેપં દિસ્વા બ્રાહ્મણં આહ ‘‘અયં તસ્સ પદનિક્ખેપો’’તિ? ‘‘આમ, ભોતી’’તિ. ‘‘પસ્સ, બ્રાહ્મણ, પદનિક્ખેપં, નાયં સત્તો કામેસુ ગધિતો’’તિ. ‘‘કથં ત્વં ભોતિ જાનાસી’’તિ ચ વુત્તા અત્તનો ઞાણબલં દસ્સેન્તી આહ –

‘‘રત્તસ્સ હિ ઉક્કુટિકં પદં ભવે,

દુટ્ઠસ્સ હોતિ અનુકડ્ઢિતં પદં;

મૂળ્હસ્સ હોતિ સહસાનુપીળિતં,

વિવટ્ટચ્છદસ્સ ઇદમીદિસં પદ’’ન્તિ. (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૬૦-૨૬૧; ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૨ સામાવતીવત્થુ; વિસુદ્ધિ. ૧.૪૫);

અયઞ્ચરહિ તેસં કથા વિપ્પકતા, અથ ભગવા કતભત્તકિચ્ચો તમેવ વનસણ્ડં આગતો. બ્રાહ્મણી ભગવતો વરલક્ખણખચિતં બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તં રૂપં દિસ્વા બ્રાહ્મણં આહ – ‘‘એસ તયા, બ્રાહ્મણ, દિટ્ઠો’’તિ? ‘‘આમ ભોતી’’તિ. ‘‘આગતકમ્મં ન સમ્પજ્જિસ્સતેવ, એવરૂપો નામ કામે પરિભુઞ્જિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ. તેસં એવં વદન્તાનઞ્ઞેવ ભગવા તિણસન્થારકે નિસીદિ. અથ બ્રાહ્મણો ધીતરં વામેન હત્થેન ગહેત્વા કમણ્ડલું દક્ખિણેન હત્થેન ગહેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભો, પબ્બજિત, ત્વઞ્ચ સુવણ્ણવણ્ણો અયઞ્ચ દારિકા, અનુચ્છવિકા એસા તવ, ઇમાહં ભોતો ભરિયં પોસાવનત્થાય દમ્મી’’તિ વત્વા ભગવતો સન્તિકં ગન્ત્વા દાતુકામો અટ્ઠાસિ. ભગવા બ્રાહ્મણં અનાલપિત્વા અઞ્ઞેન સદ્ધિં સલ્લપમાનો વિય ‘‘દિસ્વાન તણ્હ’’ન્તિ ઇમં ગાથં અભાસિ.

તસ્સત્થો – અજપાલનિગ્રોધમૂલે નાનારૂપાનિ નિમ્મિનિત્વા અભિકામમાગતં મારધીતરં દિસ્વાન તણ્હં અરતિં રગઞ્ચ છન્દમત્તમ્પિ મે મેથુનસ્મિં નાહોસિ, કિમેવિદં ઇમિસ્સા દારિકાય મુત્તકરીસપુણ્ણં રૂપં દિસ્વા ભવિસ્સતિ સબ્બથા પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છે, કુતોનેન સંવસિતુન્તિ.

૮૪૩. તતો માગણ્ડિયો ‘‘પબ્બજિતા નામ માનુસકે કામે પહાય દિબ્બકામત્થાય પબ્બજન્તિ, અયઞ્ચ દિબ્બેપિ કામે ન ઇચ્છતિ, ઇદમ્પિ ઇત્થિરતનં, કા નુ અસ્સ દિટ્ઠી’’તિ પુચ્છિતું દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ એતાદિસં ચે રતનન્તિ દિબ્બિત્થિરતનં સન્ધાય ભણતિ, નારિન્તિ અત્તનો ધીતરં સન્ધાય. દિટ્ઠિગતં સીલવતં નુ જીવિતન્તિ દિટ્ઠિઞ્ચ સીલઞ્ચ વતઞ્ચ જીવિતઞ્ચ. ભવૂપપત્તિઞ્ચ વદેસિ કીદિસન્તિ અત્તનો ભવૂપપત્તિઞ્ચ કીદિસં વદસીતિ.

૮૪૪. ઇતો પરા દ્વે ગાથા વિસજ્જનપુચ્છાનયેન પવત્તત્તા પાકટસમ્બન્ધાયેવ. તાસુ પઠમગાથાય સઙ્ખેપત્થો – તસ્સ મય્હં, માગણ્ડિય, દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતધમ્મેસુ નિચ્છિનિત્વા ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ એવં ઇદં વદામીતિ સમુગ્ગહિતં ન હોતિ નત્થિ ન વિજ્જતિ. કિંકારણા? અહઞ્હિ પસ્સન્તો દિટ્ઠીસુ આદીનવં કઞ્ચિ દિટ્ઠિં અગ્ગહેત્વા સચ્ચાનિ પવિચિનન્તો અજ્ઝત્તં રાગાદીનં સન્તિભાવેન અજ્ઝત્તસન્તિસઙ્ખાતં નિબ્બાનમેવ અદ્દસન્તિ.

૮૪૫. દુતિયગાથાય સઙ્ખેપત્થો – યાનિમાનિ દિટ્ઠિગતાનિ તેહિ તેહિ સત્તેહિ વિનિચ્છિનિત્વા ગહિતત્તા વિનિચ્છયાતિ ચ અત્તનો પચ્ચયેહિ અભિસઙ્ખતભાવાદિના નયેન પકપ્પિતાનિ ચાતિ વુચ્ચન્તિ. તે ત્વં મુનિ દિટ્ઠિગતધમ્મે અગ્ગહેત્વા અજ્ઝત્તસન્તીતિ યમેતમત્થં બ્રૂસિ, આચિક્ખ મે, કથં નુ ધીરેહિ પવેદિતં કથં પકાસિતં ધીરેહિ તં પદન્તિ.

૮૪૬. અથસ્સ ભગવા યથા યેન ઉપાયેન તં પદં ધીરેહિ પકાસિતં, તં ઉપાયં સપટિપક્ખં દસ્સેન્તો ‘‘ન દિટ્ઠિયા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ ‘‘ન દિટ્ઠિયા’’તિઆદીહિ દિટ્ઠિસુતિઅટ્ઠસમાપત્તિઞાણબાહિરસીલબ્બતાનિ પટિક્ખિપતિ. ‘‘સુદ્ધિમાહા’’તિ એત્થ વુત્તં આહ-સદ્દં સબ્બત્થ નકારેન સદ્ધિં યોજેત્વા પુરિસબ્યત્તયં કત્વા ‘‘દિટ્ઠિયા સુદ્ધિં નાહં કથેમી’’તિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. યથા ચેત્થ, એવં ઉત્તરપદેસુપિ. તત્થ ચ અદિટ્ઠિયા નાહાતિ દસવત્થુકં સમ્માદિટ્ઠિં વિના ન કથેમિ. તથા અસ્સુતિયાતિ નવઙ્ગં સવનં વિના. અઞાણાતિ કમ્મસ્સ કતસચ્ચાનુલોમિકઞાણં વિના. અસીલતાતિ પાતિમોક્ખસંવરં વિના. અબ્બતાતિ ધુતઙ્ગવતં વિના. નોપિ તેનાતિ તેસુ એકમેકેન દિટ્ઠિઆદિમત્તેનાપિ નો કથેમીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. એતે ચ નિસ્સજ્જ અનુગ્ગહાયાતિ એતે ચ પુરિમે દિટ્ઠિઆદિભેદે કણ્હપક્ખિયે ધમ્મે સમુગ્ઘાતકરણેન નિસ્સજ્જ, પચ્છિમે અદિટ્ઠિઆદિભેદે સુક્કપક્ખિયે અતમ્મયતાપજ્જનેન અનુગ્ગહાય. સન્તો અનિસ્સાય ભવં ન જપ્પેતિ ઇમાય પટિપત્તિયા રાગાદિવૂપસમેન સન્તો ચક્ખાદીસુ કઞ્ચિ ધમ્મં અનિસ્સાય એકમ્પિ ભવં અપિહેતું અપત્થેતું સમત્થો સિયા, અયમસ્સ અજ્ઝત્તસન્તીતિ અધિપ્પાયો.

૮૪૭. એવં વુત્તે વચનત્થં અસલ્લક્ખેન્તો માગણ્ડિયો ‘‘નો ચે કિરા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ દિટ્ઠાદીનિ વુત્તનયાનેવ. કણ્હપક્ખિયાનિયેવ પન સન્ધાય ઉભયત્રાપિ આહ. આહ-સદ્દં પન નોચેકિર-સદ્દેન યોજેત્વા ‘‘નો ચે કિરાહ નો ચે કિર કથેસી’’તિ એવં અત્થો દટ્ઠબ્બો. મોમુહન્તિ અતિમૂળ્હં, મોહનં વા. પચ્ચેન્તીતિ જાનન્તિ.

૮૪૮. અથસ્સ ભગવા તં દિટ્ઠિં નિસ્સાય પુચ્છં પટિક્ખિપન્તો ‘‘દિટ્ઠિઞ્ચ નિસ્સાયા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – ત્વં, માગણ્ડિય, દિટ્ઠિં નિસ્સાય પુનપ્પુનં પુચ્છમાનો યાનિ તે દિટ્ઠિગતાનિ સમુગ્ગહિતાનિ, તેસ્વેવ સમુગ્ગહીતેસુ એવં પમોહં આગતો, ઇતો ચ મયા વુત્તઅજ્ઝત્તસન્તિતો પટિપત્તિતો ધમ્મદેસનતો વા અણુમ્પિ યુત્તસઞ્ઞં ન પસ્સસિ, તેન કારણેન ત્વં ઇમં ધમ્મં મોમુહતો પસ્સસીતિ.

૮૪૯. એવં સમુગ્ગહિતેસુ પમોહેન માગણ્ડિયસ્સ વિવાદાપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસુ અઞ્ઞેસુ ચ ધમ્મેસુ વિગતપ્પમોહસ્સ અત્તનો નિબ્બિવાદતં દસ્સેન્તો ‘‘સમો વિસેસી’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યો એવં તિવિધમાનેન વા દિટ્ઠિયા વા મઞ્ઞતિ, સો તેન માનેન તાય દિટ્ઠિયા તેન વા પુગ્ગલેન વિવદેય્ય. યો પન અમ્હાદિસો ઇમાસુ તીસુ વિધાસુ અવિકમ્પમાનો, સમો વિસેસીતિ ન તસ્સ હોતિ, ન ચ હીનોતિ પાઠસેસો.

૮૫૦. કિઞ્ચ ભિય્યો – સચ્ચન્તિ સોતિ ગાથા. તસ્સત્થો – સો એવરૂપો પહીનમાનદિટ્ઠિકો માદિસો બાહિતપાપત્તાદિના નયેન બ્રાહ્મણો ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ કિં વદેય્ય કિં વત્થું ભણેય્ય, કેન વા કારણેન ભણેય્ય, ‘‘મય્હં સચ્ચં, તુય્હં મુસા’’તિ વા કેન માનેન દિટ્ઠિયા પુગ્ગલેન વા વિવદેય્ય? યસ્મિં માદિસે ખીણાસવે ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ પવત્તિયા સમં વા, ઇતરદ્વયભાવેન પવત્તિયા વિસમં વા મઞ્ઞિતં નત્થિ, સો સમાનાદીસુ કેન વાદં પટિસંયુજેય્ય પટિપ્ફરેય્યાતિ. નનુ એકંસેનેવ એવરૂપો પુગ્ગલો – ઓકં પહાયાતિ ગાથા?

૮૫૧. તત્થ ઓકં પહાયાતિ રૂપવત્થાદિવિઞ્ઞાણસ્સ ઓકાસં તત્ર છન્દરાગપ્પહાનેન છડ્ડેત્વા. અનિકેતસારીતિ રૂપનિમિત્તનિકેતાદીનિ તણ્હાવસેન અસરન્તો. ગામે અકુબ્બં મુનિ સન્થવાનીતિ ગામે ગિહિસન્થવાનિ અકરોન્તો. કામેહિ રિત્તોતિ કામેસુ છન્દરાગાભાવેન સબ્બકામેહિ પુથુભૂતો. અપુરેક્ખરાનોતિ આયતિં અત્તભાવં અનભિનિબ્બત્તેન્તો. કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કયિરાતિ જનેન સદ્ધિં વિગ્ગાહિકકથં ન કથેય્ય. સો એવરૂપો – યેહિ વિવિત્તોતિ ગાથા.

૮૫૨. તત્થ યેહીતિ યેહિ દિટ્ઠિગતેહિ. વિવિત્તો વિચરેય્યાતિ રિત્તો ચરેય્ય. ન તાનિ ઉગ્ગય્હ વદેય્ય નાગોતિ ‘‘આગું ન કરોતી’’તિઆદિના (ચૂળનિ. ભદ્રાવુધમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૭૦; પારાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૨) નયેન નાગો તાનિ દિટ્ઠિગતાનિ ઉગ્ગહેત્વા ન વદેય્ય. જલમ્બુજન્તિ જલસઞ્ઞિતે અમ્બુમ્હિ જાતં કણ્ટકનાળં વારિજં, પદુમન્તિ વુત્તં હોતિ. યથા જલેન પઙ્કેન ચ નૂપલિત્તન્તિ તં પદુમં યથા જલેન ચ પઙ્કેન ચ અનુપલિત્તં હોતિ, એવં મુનિ સન્તિવાદો અગિદ્ધોતિ એવં અજ્ઝત્તસન્તિવાદો મુનિ ગેધાભાવેન અગિદ્ધો. કામે ચ લોકે ચ અનૂપલિત્તોતિ દુવિધેપિ કામે અપાયાદિકે ચ લોકે દ્વીહિપિ લેપેહિ અનુપલિત્તો હોતિ.

૮૫૩. કિઞ્ચ ભિય્યો – ન વેદગૂતિ ગાથા. તત્થ ન વેદગૂ દિટ્ઠિયાયકોતિ ચતુમગ્ગવેદગૂ માદિસો દિટ્ઠિયાયકો ન હોતિ, દિટ્ઠિયા ગચ્છન્તો વા, તં સારતો પચ્ચેન્તો વા ન હોતિ. તત્થ વચનત્થો – યાયતીતિ યાયકો, કરણવચનેન દિટ્ઠિયા યાતીતિ દિટ્ઠિયાયકો. ઉપયોગત્થે સામિવચનેન દિટ્ઠિયા યાતીતિપિ દિટ્ઠિયાયકો. ન મુતિયા સ માનમેતીતિ મુતરૂપાદિભેદાય મુતિયાપિ સો માનં ન એતિ. ન હિ તમ્મયો સોતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન તમ્મયો હોતિ તપ્પરાયણો, અયં પન ન તાદિસો. ન કમ્મુના નોપિ સુતેન નેય્યોતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિના કમ્મુના વા સુતસુદ્ધિઆદિના સુતેન વા સો નેતબ્બો ન હોતિ. અનૂપનીતો સ નિવેસનેસૂતિ સો દ્વિન્નમ્પિ ઉપયાનં પહીનત્તા સબ્બેસુ તણ્હાદિટ્ઠિનિવેસનેસુ અનૂપનીતો. તસ્સ ચ એવંવિધસ્સ – સઞ્ઞાવિરત્તસ્સાતિ ગાથા.

૮૫૪. તત્થ સઞ્ઞાવિરત્તસ્સાતિ નેક્ખમ્મસઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાય ભાવનાય પહીનકામાદિસઞ્ઞસ્સ. ઇમિના પદેન ઉભતોભાગવિમુત્તો સમથયાનિકો અધિપ્પેતો. પઞ્ઞાવિમુત્તસ્સાતિ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમાય ભાવનાય સબ્બકિલેસેહિ વિમુત્તસ્સ. ઇમિના સુક્ખવિપસ્સકો અધિપ્પેતો. સઞ્ઞઞ્ચ દિટ્ઠિઞ્ચ યે અગ્ગહેસું, તે ઘટ્ટયન્તા વિચરન્તિ લોકેતિ યે કામસઞ્ઞાદિકં સઞ્ઞં અગ્ગહેસું, તે વિસેસતો ગહટ્ઠા કામાધિકરણં, યે ચ દિટ્ઠિં અગ્ગહેસું, તે વિસેસતો પબ્બજિતા ધમ્માધિકરણં અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘટ્ટેન્તા વિચરન્તીતિ. સેસમેત્થ યં અવુત્તં, તં વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. દેસનાપરિયોસાને બ્રાહ્મણો ચ બ્રાહ્મણી ચ પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય માગણ્ડિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પુરાભેદસુત્તવણ્ણના

૮૫૫. કથંદસ્સીતિ પુરાભેદસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ઇમસ્સ સુત્તસ્સ ઇતો પરેસઞ્ચ પઞ્ચન્નં કલહવિવાદચૂળબ્યૂહમહાબ્યૂહતુવટકઅત્તદણ્ડસુત્તાનં સમ્માપરિબ્બાજનીયસ્સ ઉપ્પત્તિયં વુત્તનયેનેવ સામઞ્ઞતો ઉપ્પત્તિ વુત્તા. વિસેસતો પન યથેવ તસ્મિં મહાસમયે રાગચરિતદેવતાનં સપ્પાયવસેન ધમ્મં દેસેતું નિમ્મિતબુદ્ધેન અત્તાનં પુચ્છાપેત્વા સમ્માપરિબ્બાજનીયસુત્તમભાસિ, એવં તસ્મિંયેવ મહાસમયે ‘‘કિં નુ ખો પુરા સરીરભેદા કત્તબ્બ’’ન્તિ ઉપ્પન્નચિત્તાનં દેવતાનં ચિત્તં ઞત્વા તાસં અનુગ્ગહત્થં અડ્ઢતેળસભિક્ખુસતપરિવારં નિમ્મિતબુદ્ધં આકાસેન આનેત્વા તેન અત્તાનં પુચ્છાપેત્વા ઇમં સુત્તમભાસિ.

તત્થ પુચ્છાય તાવ સો નિમ્મિતો કથંદસ્સીતિ અધિપઞ્ઞં કથંસીલોતિ અધિસીલં, ઉપસન્તોતિ અધિચિત્તં પુચ્છતિ. સેસં પાકટમેવ.

૮૫૬. વિસ્સજ્જને પન ભગવા સરૂપેન અધિપઞ્ઞાદીનિ અવિસ્સજ્જેત્વાવ અધિપઞ્ઞાદિપ્પભાવેન યેસં કિલેસાનં ઉપસમા ‘‘ઉપસન્તો’’તિ વુચ્ચતિ, નાનાદેવતાનં આસયાનુલોમેન તેસં ઉપસમમેવ દીપેન્તો ‘‘વીતતણ્હો’’તિઆદિકા ગાથાયો અભાસિ. તત્થ આદિતો અટ્ઠન્નં ગાથાનં ‘‘તં બ્રૂમિ ઉપસન્તો’’તિ ઇમાય ગાથાય સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તતો પરાસં ‘‘સ વે સન્તોતિ વુચ્ચતી’’તિ ઇમિના સબ્બપચ્છિમેન પદેન.

અનુપદવણ્ણનાનયેન ચ – વીતતણ્હો પુરા ભેદાતિ યો સરીરભેદા પુબ્બમેવ પહીનતણ્હો. પુબ્બમન્તમનિસ્સિતોતિ અતીતદ્ધાદિભેદં પુબ્બન્તમનિસ્સિતો. વેમજ્ઝેનુપસઙ્ખેય્યોતિ પચ્ચુપ્પન્નેપિ અદ્ધનિ ‘‘રત્તો’’તિઆદિના નયેન ન ઉપસઙ્ખાતબ્બો. તસ્સ નત્થિ પુરક્ખતન્તિ તસ્સ અરહતો દ્વિન્નં પુરેક્ખારાનં અભાવા અનાગતે અદ્ધનિ પુરક્ખતમ્પિ નત્થિ, તં બ્રૂમિ ઉપસન્તોતિ એવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા. એસ નયો સબ્બત્થ. ઇતો પરં પન યોજનં અદસ્સેત્વા અનુત્તાનપદવણ્ણનંયેવ કરિસ્સામ.

૮૫૭. અસન્તાસીતિ તેન તેન અલાભકેન અસન્તસન્તો. અવિકત્થીતિ સીલાદીહિ અવિકત્થનસીલો. અકુક્કુચોતિ હત્થકુક્કુચાદિવિરહિતો. મન્તભાણીતિ મન્તાય પરિગ્ગહેત્વા વાચં ભાસિતા. અનુદ્ધતોતિ ઉદ્ધચ્ચવિરહિતો. સ વે વાચાયતોતિ સો વાચાય યતો સંયતો ચતુદોસવિરહિતં વાચં ભાસિતા હોતિ.

૮૫૮. નિરાસત્તીતિ નિત્તણ્હો. વિવેકદસ્સી ફસ્સેસૂતિ પચ્ચુપ્પન્નેસુ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદીસુ અત્તાદિભાવવિવેકં પસ્સતિ. દિટ્ઠીસુ ચ ન નીયતીતિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠીસુ કાયચિ દિટ્ઠિયા ન નીયતિ.