૮. પસૂરસુત્તવણ્ણના

૮૩૧. ઇધેવ સુદ્ધીતિ પસૂરસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતિ કિર સાવત્થિયં વિહરન્તે પસૂરો નામ પરિબ્બાજકો મહાવાદી, સો ‘‘અહમસ્મિ સકલજમ્બુદીપે વાદેન અગ્ગો, તસ્મા યથા જમ્બુદીપસ્સ જમ્બુપઞ્ઞાણં, એવં મમાપિ ભવિતું અરહતી’’તિ જમ્બુસાખં ધજં કત્વા સકલજમ્બુદીપે પટિવાદં અનાસાદેન્તો અનુપુબ્બેન સાવત્થિં આગન્ત્વા નગરદ્વારે વાલિકત્થલં કત્વા તત્થ સાખં ઉસ્સાપેત્વા ‘‘યો મયા સદ્ધિં વાદં કાતું સમત્થો, સો ઇમં સાખં ભઞ્જતૂ’’તિ વત્વા નગરં પાવિસિ. તં ઠાનં મહાજનો પરિવારેત્વા અટ્ઠાસિ. તેન ચ સમયેન આયસ્મા સારિપુત્તો ભત્તકિચ્ચં કત્વા સાવત્થિતો નિક્ખમતિ. સો તં દિસ્વા સમ્બહુલે ગામદારકે પુચ્છિ – ‘‘કિં એતં દારકા’’તિ, તે સબ્બં આચિક્ખિંસુ. ‘‘તેન હિ નં તુમ્હે ઉદ્ધરિત્વા પાદેહિ ભઞ્જથ, ‘વાદત્થિકો વિહારં આગચ્છતૂ’તિ ચ ભણથા’’તિ વત્વા પક્કામિ.

પરિબ્બાજકો પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો આગન્ત્વા ઉદ્ધરિત્વા ભગ્ગં સાખં દિસ્વા ‘‘કેનિદં કારિત’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘બુદ્ધસાવકેન સારિપુત્તેના’’તિ ચ વુત્તે પમુદિતો હુત્વા ‘‘અજ્જ મમ જયં સમણસ્સ ચ પરાજયં પણ્ડિતા પસ્સન્તૂ’’તિ પઞ્હવીમંસકે કારણિકે આનેતું સાવત્થિં પવિસિત્વા વીથિસિઙ્ઘાટકચચ્ચરેસુ વિચરન્તો ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ અગ્ગસાવકેન સહ વાદે પઞ્ઞાપટિભાનં સોતુકામા ભોન્તો નિક્ખમન્તૂ’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. ‘‘પણ્ડિતાનં વચનં સોસ્સામા’’તિ સાસને પસન્નાપિ અપ્પસન્નાપિ બહૂ મનુસ્સા નિક્ખમિંસુ. તતો પસૂરો મહાજનપરિવુતો ‘‘એવં વુત્તે એવં ભણિસ્સામી’’તિઆદીનિ વિતક્કેન્તો વિહારં અગમાસિ. થેરો ‘‘વિહારે ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દો જનબ્યાકુલઞ્ચ મા અહોસી’’તિ જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે આસનં પઞ્ઞાપેત્વા નિસીદિ.

પરિબ્બાજકો થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ત્વં, ભો, પબ્બજિત, મય્હં જમ્બુધજં ભઞ્જાપેસી’’તિ આહ. ‘‘આમ પરિબ્બાજકા’’તિ ચ વુત્તે ‘‘હોતુ નો, ભો, કાચિ કથાપવત્તી’’તિ આહ. ‘‘હોતુ પરિબ્બાજકા’’તિ ચ થેરેન સમ્પટિચ્છિતે ‘‘ત્વં, સમણ, પુચ્છ, અહં વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ આહ. તતો નં થેરો અવચ ‘‘કિં, પરિબ્બાજક, દુક્કરં પુચ્છા, ઉદાહુ વિસ્સજ્જન’’ન્તિ. વિસ્સજ્જનં ભો, પબ્બજિત, પુચ્છાય કિં દુક્કરં. તં યો હિ કોચિ યંકિઞ્ચિ પુચ્છતીતિ. ‘‘તેન હિ, પરિબ્બાજક, ત્વં પુચ્છ, અહં વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ એવં વુત્તે પરિબ્બાજકો ‘‘સાધુરૂપો ભિક્ખુ ઠાને સાખં ભઞ્જાપેસી’’તિ વિમ્હિતચિત્તો હુત્વા થેરં પુચ્છિ – ‘‘કો પુરિસસ્સ કામો’’તિ. ‘‘સઙ્કપ્પરાગો પુરિસસ્સ કામો’’તિ (અ. નિ. ૬.૬૩) થેરો આહ. સો તં સુત્વા થેરે વિરુદ્ધસઞ્ઞી હુત્વા પરાજયં આરોપેતુકામો આહ – ‘‘ચિત્રવિચિત્રારમ્મણં પન ભો, પબ્બજિત, પુરિસસ્સ કામં ન વદેસી’’તિ? ‘‘આમ, પરિબ્બાજક, ન વદેમી’’તિ. તતો નં પરિબ્બાજકો યાવ તિક્ખત્તું પટિઞ્ઞં કારાપેત્વા ‘‘સુણન્તુ ભોન્તો સમણસ્સ વાદે દોસ’’ન્તિ પઞ્હવીમંસકે આલપિત્વા આહ – ‘‘ભો, પબ્બજિત, તુમ્હાકં સબ્રહ્મચારિનો અરઞ્ઞે વિહરન્તી’’તિ? ‘‘આમ, પરિબ્બાજક, વિહરન્તી’’તિ. ‘‘તે તત્થ વિહરન્તા કામવિતક્કાદયો વિતક્કે વિતક્કેન્તી’’તિ? ‘‘આમ, પરિબ્બાજક, પુથુજ્જના સહસા વિતક્કેન્તી’’તિ. ‘‘યદિ એવં તેસં સમણભાવો કુતો? નનુ તે અગારિકા કામભોગિનો હોન્તી’’તિ એવઞ્ચ પન વત્વા અથાપરં એતદવોચ –

‘‘ન તે વે કામા યાનિ ચિત્રાનિ લોકે,

સઙ્કપ્પરાગઞ્ચ વદેસિ કામં;

સઙ્કપ્પયં અકુસલે વિતક્કે,

ભિક્ખુપિ તે હેસ્સતિ કામભોગી’’તિ. (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૩૪);

અથ થેરો પરિબ્બાજકસ્સ વાદે દોસં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘કિં, પરિબ્બાજક, સઙ્કપ્પરાગં પુરિસસ્સ કામં ન વદેસિ, ચિત્રવિચિત્રારમ્મણં વદેસી’’તિ? ‘‘આમ, ભો, પબ્બજિતા’’તિ. તતો નં થેરો યાવ તિક્ખત્તું પટિઞ્ઞં કારાપેત્વા ‘‘સુણાથ, આવુસો, પરિબ્બાજકસ્સ વાદે દોસ’’ન્તિ પઞ્હવીમંસકે આલપિત્વા આહ – ‘‘આવુસો પસૂર, તવ સત્થા અત્થી’’તિ? ‘‘આમ, પબ્બજિત, અત્થી’’તિ. ‘‘સો ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપારમ્મણં પસ્સતિ સદ્દારમ્મણાદીનિ વા સેવતી’’તિ? ‘‘આમ, પબ્બજિત, સેવતી’’તિ. ‘‘યદિ એવં તસ્સ સત્થુભાવો કુતો, નનુ સો અગારિકો કામભોગી હોતી’’તિ એવઞ્ચ પન વત્વા અથાપરં એતદવોચ –

‘‘તે વે કામા યાનિ ચિત્રાનિ લોકે,

સઙ્કપ્પરાગં ન વદેસિ કામં;

પસ્સન્તો રૂપાનિ મનોરમાનિ,

સુણન્તો સદ્દાનિ મનોરમાનિ.

‘‘ઘાયન્તો ગન્ધાનિ મનોરમાનિ,

સાયન્તો રસાનિ મનોરમાનિ;

ફુસન્તો ફસ્સાનિ મનોરમાનિ,

સત્થાપિ તે હેસ્સતિ કામભોગી’’તિ.

એવં વુત્તે નિપ્પટિભાનો પરિબ્બાજકો ‘‘અયં પબ્બજિતો મહાવાદી, ઇમસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા વાદસત્થં સિક્ખિસ્સામી’’તિ સાવત્થિં પવિસિત્વા પત્તચીવરં પરિયેસિત્વા જેતવનં પવિટ્ઠો તત્થ લાલુદાયિં સુવણ્ણવણ્ણં કાયૂપપન્નં સરીરાકારાકપ્પેસુ સમન્તપાસાદિકં દિસ્વા ‘‘અયં ભિક્ખુ મહાપઞ્ઞો મહાવાદી’’તિ મન્ત્વા તસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા તં વાદેન નિગ્ગહેત્વા સલિઙ્ગેન તંયેવ તિત્થાયતનં પક્કમિત્વા પુન ‘‘સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં વાદં કરિસ્સામી’’તિ સાવત્થિયં પુરિમનયેનેવ ઉગ્ઘોસેત્વા મહાજનપરિવુતો ‘‘એવં સમણં ગોતમં નિગ્ગહેસ્સામી’’તિઆદીનિ વદન્તો જેતવનં અગમાસિ. જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે અધિવત્થા દેવતા ‘‘અયં અભાજનભૂતો’’તિ મુખબન્ધમસ્સ અકાસિ. સો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા મૂગો વિય નિસીદિ. મનુસ્સા ‘‘ઇદાનિ પુચ્છિસ્સતિ, ઇદાનિ પુચ્છિસ્સતી’’તિ તસ્સ મુખં ઉલ્લોકેત્વા ‘‘વદેહિ, ભો પસૂર, વદેહિ, ભો પસૂરા’’તિ ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા અહેસું. અથ ભગવા ‘‘કિં પસૂરો વદિસ્સતી’’તિ વત્વા તત્થ સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મદેસનત્થં ઇમં સુત્તં અભાસિ.

તત્થ પઠમગાથાય તાવ અયં સઙ્ખેપો – ઇમે દિટ્ઠિગતિકા અત્તનો દિટ્ઠિં સન્ધાય ઇધેવ સુદ્ધી ઇતિ વાદયન્તિ નાઞ્ઞેસુ ધમ્મેસુ વિસુદ્ધિમાહુ. એવં સન્તે અત્તનો સત્થારાદીનિ નિસ્સિતા તત્થેવ ‘‘એસ વાદો સુભો’’તિ એવં સુભં વદાના હુત્વા પુથૂ સમણબ્રાહ્મણા ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિઆદીસુ પચ્ચેકસચ્ચેસુ નિવિટ્ઠા.

૮૩૨. એવં નિવિટ્ઠા ચ – તે વાદકામાતિ ગાથા. તત્થ બાલં દહન્તી મિથુ અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ ‘‘અયં બાલો અયં બાલો’’તિ એવં દ્વેપિ જના અઞ્ઞમઞ્ઞં બાલં દહન્તિ, બાલતો પસ્સન્તિ. વદન્તિ તે અઞ્ઞસિતા કથોજ્જન્તિ તે અઞ્ઞમઞ્ઞં સત્થારાદિં નિસ્સિતા કલહં વદન્તિ. પસંસકામા કુસલા વદાનાતિ પસંસત્થિકા ઉભોપિ ‘‘મયં કુસલવાદા પણ્ડિતવાદા’’તિ એવંસઞ્ઞિનો હુત્વા.

૮૩૩. એવં વદાનેસુ ચ તેસુ એકો નિયમતો એવ – યુત્તો કથાયન્તિ ગાથા. તત્થ યુત્તો કથાયન્તિ વિવાદકથાય ઉસ્સુક્કો. પસંસમિચ્છં વિનિઘાતિ હોતીતિ અત્તનો પસંસં ઇચ્છન્તો ‘‘કથં નુ ખો નિગ્ગહેસ્સામી’’તિઆદિના નયેન પુબ્બેવ સલ્લાપા કથંકથી વિનિઘાતી હોતિ. અપાહતસ્મિન્તિ પઞ્હવીમંસકેહિ ‘‘અત્થાપગતં તે ભણિતં, બ્યઞ્જનાપગતં તે ભણિત’’ન્તિઆદિના નયેન અપહારિતે વાદે. નિન્દાય સો કુપ્પતીતિ એવં અપાહતસ્મિઞ્ચ વાદે ઉપ્પન્નાય નિન્દાય સો કુપ્પતિ. રન્ધમેસીતિ પરસ્સ રન્ધમેવ ગવેસન્તો.

૮૩૪. ન કેવલઞ્ચ કુપ્પતિ, અપિચ ખો પન યમસ્સ વાદન્તિ ગાથા. તત્થ પરિહીનમાહુ અપાહતન્તિ અત્થબ્યઞ્જનાદિતો અપાહતં પરિહીનં વદન્તિ. પરિદેવતીતિ તતો નિમિત્તં સો ‘‘અઞ્ઞં મયા આવજ્જિત’’ન્તિઆદીહિ વિપ્પલપતિ. સોચતીતિ ‘‘તસ્સ જયો’’તિઆદીનિ આરબ્ભ સોચતિ. ઉપચ્ચગા મન્તિ અનુત્થુનાતીતિ ‘‘સો મં વાદેન વાદં અતિક્કન્તો’’તિઆદિના નયેન સુટ્ઠુતરં વિપ્પલપતિ.

૮૩૫. એતે વિવાદા સમણેસૂતિ એત્થ પન સમણા વુચ્ચન્તિ બાહિરપરિબ્બાજકા. એતેસુ ઉગ્ઘાતિ નિઘાતિ હોતીતિ એતેસુ વાદેસુ જયપરાજયાદિવસેન ચિત્તસ્સ ઉગ્ઘાતં નિઘાતઞ્ચ પાપુણન્તો ઉગ્ઘાતી નિઘાતી ચ હોતિ. વિરમે કથોજ્જન્તિ પજહેય્ય કલહં. ન હઞ્ઞદત્થત્થિ પસંસલાભાતિ ન હિ એત્થ પસંસલાભતો અઞ્ઞો અત્થો અત્થિ.

૮૩૬-૭. છટ્ઠગાથાય અત્થો – યસ્મા ચ ન હઞ્ઞદત્થત્થિ પસંસલાભા, તસ્મા પરમં લાભં લભન્તોપિ ‘‘સુન્દરો અય’’ન્તિ તત્થ દિટ્ઠિયા પસંસિતો વા પન હોતિ તં વાદં પરિસાય મજ્ઝે દીપેત્વા, તતો સો તેન જયત્થેન તુટ્ઠિં વા દન્તવિદંસકં વા આપજ્જન્તો હસતિ, માનેન ચ ઉણ્ણમતિ. કિં કારણં? યસ્મા તં જયત્થં પપ્પુય્ય યથામાનો જાતો, એવં ઉણ્ણમતો ચ યા ઉણ્ણતીતિ ગાથા. તત્થ માનાતિમાનં વદતે પનેસોતિ એસો પન તં ઉણ્ણતિં ‘‘વિઘાતભૂમી’’તિ અબુજ્ઝમાનો માનઞ્ચ અતિમાનઞ્ચ વદતિયેવ.

૮૩૮. એવં વાદે દોસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સ વાદં અસમ્પટિચ્છન્તો ‘‘સૂરો’’તિ ગાથમાહ. તત્થ રાજખાદાયાતિ રાજખાદનીયેન, ભત્તવેતનેનાતિ વુત્તં હોતિ. અભિગજ્જમેતિ પટિસૂરમિચ્છન્તિ યથા સો પટિસૂરં ઇચ્છન્તો અભિગજ્જન્તો એતિ, એવં દિટ્ઠિગતિકો દિટ્ઠિગતિકન્તિ દસ્સેતિ. યેનેવ સો, તેન પલેહીતિ યેન સો તુય્હં પટિસૂરો, તેન ગચ્છ. પુબ્બેવ નત્થિ યદિદં યુધાયાતિ યં પન ઇદં કિલેસજાતં યુદ્ધાય સિયા, તં એતં પુબ્બેવ નત્થિ, બોધિમૂલેયેવ પહીનન્તિ દસ્સેતિ. સેસગાથા પાકટસમ્બન્ધાયેવ.

૮૩૯-૪૦. તત્થ વિવાદયન્તીતિ વિવદન્તિ. પટિસેનિકત્તાતિ પટિલોમકારકો. વિસેનિકત્વાતિ કિલેસસેનં વિનાસેત્વા. કિં લભેથોતિ પટિમલ્લં કિં લભિસ્સસિ. પસૂરાતિ તં પરિબ્બાજકં આલપતિ. યેસીધ નત્થીતિ યેસં ઇધ નત્થિ.

૮૪૧. પવિતક્કન્તિ ‘‘જયો નુ ખો મે ભવિસ્સતી’’તિ આદીનિ વિતક્કેન્તો. ધોનેન યુગં સમાગમાતિ ધુતકિલેસેન બુદ્ધેન સદ્ધિં યુગગ્ગાહં સમાપન્નો. ન હિ ત્વં સક્ખસિ સમ્પયાતવેતિ કોત્થુકાદયો વિય સીહાદીહિ, ધોનેન સહ યુગં ગહેત્વા એકપદમ્પિ સમ્પયાતું યુગગ્ગાહમેવ વા સમ્પાદેતું ન સક્ખિસ્સસીતિ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય પસૂરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.