૬. જરાસુત્તવણ્ણના

૮૧૧. અપ્પં વત જીવિતન્તિ જરાસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વસ્સં વસિત્વા યાનિ તાનિ બુદ્ધાનં સરીરારોગ્યસમ્પાદનં અનુપ્પન્નસિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં વેનેય્યદમનં તથારૂપાય અટ્ઠુપ્પત્તિયા જાતકાદિકથનન્તિઆદીનિ જનપદચારિકાનિમિત્તાનિ, તાનિ સમવેક્ખિત્વા જનપદચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો સાયં સાકેતં અનુપ્પત્તો અઞ્જનવનં પાવિસિ. સાકેતવાસિનો સુત્વા ‘‘અકાલો ઇદાનિ ભગવન્તં દસ્સનાયા’’તિ વિભાતાય રત્તિયા માલાગન્ધાદીનિ ગહેત્વા ભગવતો સન્તિકં ગન્ત્વા પૂજનવન્દનસમ્મોદનાદીનિ કત્વા પરિવારેત્વા અટ્ઠંસુ યાવ ભગવતો ગામપ્પવેસનવેલા, અથ ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો પિણ્ડાય પાવિસિ. તં અઞ્ઞતરો સાકેતકો બ્રાહ્મણમહાસાલો નગરા નિક્ખન્તો નગરદ્વારે અદ્દસ. દિસ્વા પુત્તસિનેહં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘ચિરદિટ્ઠોસિ, પુત્ત, મયા’’તિ પરિદેવયમાનો અભિમુખો અગમાસિ. ભગવા ભિક્ખૂ સઞ્ઞાપેસિ – ‘‘અયં, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણો યં ઇચ્છતિ, તં કરોતુ, ન વારેતબ્બો’’તિ.

બ્રાહ્મણોપિ વચ્છગિદ્ધિનીવ ગાવી આગન્ત્વા ભગવતો કાયં પુરતો ચ પચ્છતો ચ દક્ખિણતો ચ વામતો ચાતિ સમન્તા આલિઙ્ગિ ‘‘ચિરદિટ્ઠોસિ, પુત્ત, ચિરં વિના અહોસી’’તિ ભણન્તો. યદિ પન સો તથા કાતું ન લભેય્ય, હદયં ફાલેત્વા મરેય્ય. સો ભગવન્તં અવોચ – ‘‘ભગવા તુમ્હેહિ સદ્ધિં આગતભિક્ખૂનં અહમેવ ભિક્ખં દાતું સમત્થો, મમેવ અનુગ્ગહં કરોથા’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. બ્રાહ્મણો ભગવતો પત્તં ગહેત્વા પુરતો ગચ્છન્તો બ્રાહ્મણિયા પેસેસિ – ‘‘પુત્તો મે આગતો, આસનં પઞ્ઞાપેતબ્બ’’ન્તિ. સા તથા કત્વા આગમનં પસ્સન્તી ઠિતા ભગવન્તં અન્તરવીથિયંયેવ દિસ્વા પુત્તસિનેહં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘ચિરદિટ્ઠોસિ, પુત્ત, મયા’’તિ પાદેસુ ગહેત્વા રોદિત્વા ઘરં અતિનેત્વા સક્કચ્ચં ભોજેસિ. ભુત્તાવિનો બ્રાહ્મણો પત્તં અપનામેસિ. ભગવા તેસં સપ્પાયં વિદિત્વા ધમ્મં દેસેસિ, દેસનાપરિયોસાને ઉભોપિ સોતાપન્ના અહેસું. અથ ભગવન્તં યાચિંસુ – ‘‘યાવ, ભન્તે, ભગવા ઇમં નગરં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ, અમ્હાકંયેવ ઘરે ભિક્ખા ગહેતબ્બા’’તિ. ભગવા ‘‘ન બુદ્ધા એવં એકં નિબદ્ધટ્ઠાનંયેવ ગચ્છન્તી’’તિ પટિક્ખિપિ. તે આહંસુ – ‘‘તેન હિ, ભન્તે, ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પિણ્ડાય ચરિત્વાપિ તુમ્હે ઇધેવ ભત્તકિચ્ચં કત્વા ધમ્મં દેસેત્વા વિહારં ગચ્છથા’’તિ. ભગવા તેસં અનુગ્ગહત્થાય તથા અકાસિ. મનુસ્સા બ્રાહ્મણઞ્ચ બ્રાહ્મણિઞ્ચ ‘‘બુદ્ધપિતા બુદ્ધમાતા’’ ત્વેવ વોહરિંસુ. તમ્પિ કુલં ‘‘બુદ્ધકુલ’’ન્તિ નામં લભિ.

આનન્દત્થેરો ભગવન્તં પુચ્છિ – ‘‘અહં ભગવતો માતાપિતરો જાનામિ, ઇમે પન કસ્મા વદન્તિ ‘અહં બુદ્ધમાતા અહં બુદ્ધપિતા’’’તિ. ભગવા આહ – ‘‘નિરન્તરં મે, આનન્દ, બ્રાહ્મણી ચ બ્રાહ્મણો ચ પઞ્ચ જાતિસતાનિ માતાપિતરો અહેસું, પઞ્ચ જાતિસતાનિ માતાપિતૂનં જેટ્ઠકા, પઞ્ચ જાતિસતાનિ કનિટ્ઠકા. તે પુબ્બસિનેહેનેવ કથેન્તી’’તિ ઇમઞ્ચ ગાથમભાસિ –

‘‘પુબ્બેવ સન્નિવાસેન, પચ્ચુપ્પન્નહિતેન વા;

એવં તં જાયતે પેમં, ઉપ્પલંવ યથોદકે’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૭૪);

તતો ભગવા સાકેતે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા પુન ચારિકં ચરમાનો સાવત્થિમેવ અગમાસિ. સોપિ બ્રાહ્મણો ચ બ્રાહ્મણી ચ ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા પતિરૂપં ધમ્મદેસનં સુત્વા સેસમગ્ગે પાપુણિત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિંસુ. નગરે બ્રાહ્મણા સન્નિપતિંસુ ‘‘અમ્હાકં ઞાતકે સક્કરિસ્સામા’’તિ. સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિનો ઉપાસકાપિ સન્નિપતિંસુ ઉપાસિકાયો ચ ‘‘અમ્હાકં સહધમ્મિકે સક્કરિસ્સામા’’તિ. તે સબ્બેપિ કમ્બલકૂટાગારં આરોપેત્વા માલાગન્ધાદીહિ પૂજેન્તા નગરા નિક્ખામેસું.

ભગવાપિ તં દિવસં પચ્ચૂસસમયે બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો તેસં પરિનિબ્બાનભાવં ઞત્વા ‘‘તત્થ મયિ ગતે ધમ્મદેસનં સુત્વા બહુજનસ્સ ધમ્માભિસમયો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિતો આગન્ત્વા આળાહનમેવ પાવિસિ. મનુસ્સા દિસ્વા ‘‘માતાપિતૂનં સરીરકિચ્ચં કાતુકામો ભગવા આગતો’’તિ વન્દિત્વા અટ્ઠંસુ. નાગરાપિ કૂટાગારં પૂજેન્તા આળાહનં આનેત્વા ભગવન્તં પુચ્છિંસુ – ‘‘ગહટ્ઠઅરિયસાવકા કથં પૂજેતબ્બા’’તિ. ભગવા ‘‘યથા અસેક્ખા પૂજિયન્તિ, તથા પૂજેતબ્બા ઇમે’’તિ અધિપ્પાયેન તેસં અસેક્ખમુનિભાવં દીપેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘અહિંસકા યે મુનયો, નિચ્ચં કાયેન સંવુતા;

તે યન્તિ અચ્ચુતં ઠાનં, યત્થ ગન્ત્વા ન સોચરે’’તિ. (ધ. પ. ૨૨૫);

તઞ્ચ પરિસં ઓલોકેત્વા તઙ્ખણાનુરૂપં ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં સુત્તમભાસિ.

તત્થ અપ્પં વત જીવિતં ઇદન્તિ ‘‘ઇદં વત મનુસ્સાનં જીવિતં અપ્પં પરિત્તં ઠિતિપરિત્તતાય સરસપરિત્તતાયા’’તિ સલ્લસુત્તેપિ વુત્તનયમેતં. ઓરં વસ્સસતાપિ મિય્યતીતિ વસ્સસતા ઓરં કલલાદિકાલેપિ મિય્યતિ. અતિચ્ચાતિ વસ્સસતં અતિક્કમિત્વા. જરસાપિ મિય્યતીતિ જરાયપિ મિય્યતિ.

૮૧૨-૬. મમાયિતેતિ મમાયિતવત્થુકારણા. વિનાભાવસન્તમેવિદન્તિ સન્તવિનાભાવં વિજ્જમાનવિનાભાવમેવ ઇદં, ન સક્કા અવિનાભાવેન ભવિતુન્તિ વુત્તં હોતિ. મામકોતિ મમ ઉપાસકો ભિક્ખુ વાતિ સઙ્ખં ગતો, બુદ્ધાદીનિ વા વત્થૂનિ મમાયમાનો. સઙ્ગતન્તિ સમાગતં દિટ્ઠપુબ્બં વા. પિયાયિતન્તિ પિયં કતં. નામંયેવાવસિસ્સતિ અક્ખેય્યન્તિ સબ્બં રૂપાદિધમ્મજાતં પહીયતિ, નામમત્તમેવ તુ અવસિસ્સતિ ‘‘બુદ્ધરક્ખિતો, ધમ્મરક્ખિતો’’તિ એવં સઙ્ખાતું કથેતું. મુનયોતિ ખીણાસવમુનયો. ખેમદસ્સિનોતિ નિબ્બાનદસ્સિનો.

૮૧૭. સત્તમગાથા એવં મરણબ્ભાહતે લોકે અનુરૂપપટિપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તા. તત્થ પતિલીનચરસ્સાતિ તતો તતો પતિલીનં ચિત્તં કત્વા ચરન્તસ્સ. ભિક્ખુનોતિ કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સ સેક્ખસ્સ વા. સામગ્ગિયમાહુ તસ્સતં,યો અત્તાનં ભવને ન દસ્સયેતિ તસ્સેતં પતિરૂપમાહુ, યો એવંપટિપન્નો નિરયાદિભેદે ભવને અત્તાનં ન દસ્સેય્ય. એવઞ્હિ સો ઇમમ્હા મરણા મુચ્ચેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

૮૧૮-૨૦. ઇદાનિ યો ‘‘અત્તાનં ભવને ન દસ્સયે’’તિ એવં ખીણાસવો વિભાવિતો, તસ્સ વણ્ણભણનત્થં ઇતો પરા તિસ્સો ગાથાયો આહ. તત્થ સબ્બત્થાતિ દ્વાદસસુ આયતનેસુ. યદિદં દિટ્ઠસુતં મુતેસુ વાતિ એત્થ પન યદિદં દિટ્ઠસુતં, એત્થ વા મુતેસુ વા ધમ્મેસુ એવં મુનિ ન ઉપલિમ્પતીતિ એવં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ધોનો ન હિ તેન મઞ્ઞતિ, યદિદં દિટ્ઠસુતં મુતેસુ વાતિ અત્રાપિ યદિદં દિટ્ઠસુત્તં, તેન વત્થુના ન મઞ્ઞતિ, મુતેસુ વા ધમ્મેસુ ન મઞ્ઞતીતિ એવમેવ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ન હિ સો રજ્જતિ નો વિરજ્જતીતિ. બાલપુથુજ્જના વિય ન રજ્જતિ, કલ્યાણપુથુજ્જનસેક્ખા વિય ન વિરજ્જતિ, રાગસ્સ પન ખીણત્તા ‘‘વિરાગો’’ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવાતિ. દેસનાપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય જરાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.