૩. દુટ્ઠટ્ઠકસુત્તવણ્ણના

૭૮૭. વદન્તિ વે દુટ્ઠમનાપીતિ દુટ્ઠટ્ઠકસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? આદિગાથાય તાવ ઉપ્પત્તિ – મુનિસુત્તનયેન ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ઉપ્પન્નલાભસક્કારં અસહમાના તિત્થિયા સુન્દરિં પરિબ્બાજિકં ઉય્યોજેસું. સા કિર જનપદકલ્યાણી સેતવત્થપરિબ્બાજિકાવ અહોસિ. સા સુન્હાતા સુનિવત્થા માલાગન્ધવિલેપનવિભૂસિતા ભગવતો ધમ્મં સુત્વા સાવત્થિવાસીનં જેતવનતો નિક્ખમનવેલાય સાવત્થિતો નિક્ખમિત્વા જેતવનાભિમુખી ગચ્છતિ. મનુસ્સેહિ ચ ‘‘કુહિં ગચ્છસી’’તિ પુચ્છિતા ‘‘સમણં ગોતમં સાવકે ચસ્સ રમયિતું ગચ્છામી’’તિ વત્વા જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે વિચરિત્વા જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે પિદહિતે નગરં પવિસિત્વા પભાતે પુન જેતવનં ગન્ત્વા ગન્ધકુટિસમીપે પુપ્ફાનિ વિચિનન્તી વિય ચરતિ. બુદ્ધુપટ્ઠાનં આગતેહિ ચ મનુસ્સેહિ ‘‘કિમત્થં આગતાસી’’તિ પુચ્છિતા યંકિઞ્ચિદેવ ભણતિ. એવં અડ્ઢમાસમત્તે વીતિક્કન્તે તિત્થિયા તં જીવિતા વોરોપેત્વા પરિખાતટે નિક્ખિપિત્વા પભાતે ‘‘સુન્દરિં ન પસ્સામા’’તિ કોલાહલં કત્વા રઞ્ઞો ચ આરોચેત્વા તેન અનુઞ્ઞાતા જેતવનં પવિસિત્વા વિચિનન્તા વિય તં નિક્ખિત્તટ્ઠાના ઉદ્ધરિત્વા મઞ્ચકં આરોપેત્વા નગરં અભિહરિત્વા ઉપક્કોસં અકંસુ. સબ્બં પાળિયં (ઉદા. ૩૮) આગતનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ભગવા તં દિવસં પચ્ચૂસસમયે બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો ‘‘તિત્થિયા અજ્જ અયસં ઉપ્પાદેસ્સન્તી’’તિ ઞત્વા ‘‘તેસં સદ્દહિત્વા માદિસે ચિત્તં પકોપેત્વા મહાજનો અપાયાભિમુખો મા અહોસી’’તિ ગન્ધકુટિદ્વારં પિદહિત્વા અન્તોગન્ધકુટિયંયેવ અચ્છિ, ન નગરં પિણ્ડાય પાવિસિ. ભિક્ખૂ પન દ્વારં પિદહિતં દિસ્વા પુબ્બસદિસમેવ પવિસિંસુ. મનુસ્સા ભિક્ખૂ દિસ્વા નાનપ્પકારેહિ અક્કોસિંસુ. અથ આયસ્મા આનન્દો ભગવતો તં પવત્તિં આરોચેત્વા ‘‘તિત્થિયેહિ, ભન્તે, મહાઅયસો ઉપ્પાદિતો, ન સક્કા ઇધ વસિતું, વિપુલો જમ્બુદીપો, અઞ્ઞત્થ ગચ્છામા’’તિ આહ. તત્થપિ અયસે ઉટ્ઠિતે કુહિં ગમિસ્સસિ આનન્દાતિ? ‘‘અઞ્ઞં નગરં ભગવા’’તિ. અથ ભગવા ‘‘આગમેહિ, આનન્દ, સત્તાહમેવાયં સદ્દો ભવિસ્સતિ, સત્તાહચ્ચયેન યેહિ અયસો કતો, તેસંયેવ ઉપરિ પતિસ્સતી’’તિ વત્વા આનન્દત્થેરસ્સ ધમ્મદેસનત્થં ‘‘વદન્તિ વે’’તિ ઇમં ગાથમભાસિ.

તત્થ વદન્તીતિ ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ ઉપવદન્તિ. દુટ્ઠમનાપિ એકે અથોપિ વે સચ્ચમનાતિ એકચ્ચે દુટ્ઠચિત્તા, એકચ્ચે તથસઞ્ઞિનોપિ હુત્વા, તિત્થિયા દુટ્ઠચિત્તા, યે તેસં વચનં સુત્વા સદ્દહિંસુ, તે સચ્ચમનાતિ અધિપ્પાયો. વાદઞ્ચ જાતન્તિ એતં અક્કોસવાદં ઉપ્પન્નં. મુનિ નો ઉપેતીતિ અકારકતાય ચ અકુપ્પનતાય ચ બુદ્ધમુનિ ન ઉપેતિ. તસ્મા મુની નત્થિ ખિલો કુહિઞ્ચીતિ તેન કારણેન અયં મુનિ રાગાદિખિલેહિ નત્થિ ખિલો કુહિઞ્ચીતિ વેદિતબ્બો.

૭૮૮. ઇમઞ્ચ ગાથં વત્વા ભગવા આનન્દત્થેરં પુચ્છિ, ‘‘એવં ખુંસેત્વા વમ્ભેત્વા વુચ્ચમાના ભિક્ખૂ, આનન્દ, કિં વદન્તી’’તિ. ન કિઞ્ચિ ભગવાતિ. ‘‘ન, આનન્દ, ‘અહં સીલવા’તિ સબ્બત્થ તુણ્હી ભવિતબ્બં, લોકે હિ નાભાસમાનં જાનન્તિ મિસ્સં બાલેહિ પણ્ડિત’’ન્તિ વત્વા, ‘‘ભિક્ખૂ, આનન્દ, તે મનુસ્સે એવં પટિચોદેન્તૂ’’તિ ધમ્મદેસનત્થાય ‘‘અભૂતવાદી નિરયં ઉપેતી’’તિ ઇમં ગાથમભાસિ. થેરો તં ઉગ્ગહેત્વા ભિક્ખૂ આહ – ‘‘મનુસ્સા તુમ્હેહિ ઇમાય ગાથાય પટિચોદેતબ્બા’’તિ. ભિક્ખૂ તથા અકંસુ. પણ્ડિતમનુસ્સા તુણ્હી અહેસું. રાજાપિ રાજપુરિસે સબ્બતો પેસેત્વા યેસં ધુત્તાનં લઞ્જં દત્વા તિત્થિયા તં મારાપેસું, તે ગહેત્વા નિગ્ગય્હ તં પવત્તિં ઞત્વા તિત્થિયે પરિભાસિ. મનુસ્સાપિ તિત્થિયે દિસ્વા લેડ્ડુના પહરન્તિ, પંસુના ઓકિરન્તિ ‘‘ભગવતો અયસં ઉપ્પાદેસુ’’ન્તિ. આનન્દત્થેરો તં દિસ્વા ભગવતો આરોચેસિ, ભગવા થેરસ્સ ઇમં ગાથમભાસિ ‘‘સકઞ્હિ દિટ્ઠિં…પે… વદેય્યા’’તિ.

તસ્સત્થો – યાયં દિટ્ઠિ તિત્થિયજનસ્સ ‘‘સુન્દરિં મારેત્વા સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં અવણ્ણં પકાસેત્વા એતેનુપાયેન લદ્ધં સક્કારં સાદિયિસ્સામા’’તિ, સો તં દિટ્ઠિં કથં અતિક્કમેય્ય, અથ ખો સો અયસો તમેવ તિત્થિયજનં પચ્ચાગતો તં દિટ્ઠિં અચ્ચેતું અસક્કોન્તં. યો વા સસ્સતાદિવાદી, સોપિ સકં દિટ્ઠિં કથં અચ્ચયેય્ય તેન દિટ્ઠિચ્છન્દેન અનુનીતો તાય ચ દિટ્ઠિરુચિયા નિવિટ્ઠો, અપિચ ખો પન સયં સમત્તાનિ પકુબ્બમાનો અત્તનાવ પરિપુણ્ણાનિ તાનિ દિટ્ઠિગતાનિ કરોન્તો યથા જાનેય્ય, તથેવ વદેય્યાતિ.

૭૮૯. અથ રાજા સત્તાહચ્ચયેન તં કુણપં છડ્ડાપેત્વા સાયન્હસમયં વિહારં ગન્ત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા આહ – ‘‘નનુ, ભન્તે, ઈદિસે અયસે ઉપ્પન્ને મય્હમ્પિ આરોચેતબ્બં સિયા’’તિ. એવં વુત્તે ભગવા, ‘‘ન, મહારાજ, ‘અહં સીલવા ગુણસમ્પન્નો’તિ પરેસં આરોચેતું અરિયાનં પતિરૂપ’’ન્તિ વત્વા તસ્સા અટ્ઠુપ્પત્તિયં ‘‘યો અત્તનો સીલવતાની’’તિ અવસેસગાથાયો અભાસિ.

તત્થ સીલવતાનીતિ પાતિમોક્ખાદીનિ સીલાનિ આરઞ્ઞિકાદીનિ ધુતઙ્ગવતાનિ ચ. અનાનુપુટ્ઠોતિ અપુચ્છિતો. પાવાતિ વદતિ. અનરિયધમ્મં કુસલા તમાહુ, યો આતુમાનં સયમેવ પાવાતિ યો એવં અત્તાનં સયમેવ વદતિ, તસ્સ તં વાદં ‘‘અનરિયધમ્મો એસો’’તિ કુસલા એવં કથેન્તિ.

૭૯૦. સન્તોતિ રાગાદિકિલેસવૂપસમેન સન્તો, તથા અભિનિબ્બુતત્તો. ઇતિહન્તિ સીલેસુ અકત્થમાનોતિ ‘‘અહમસ્મિ સીલસમ્પન્નો’’તિઆદિના નયેન ઇતિ સીલેસુ અકત્થમાનો, સીલનિમિત્તં અત્તૂપનાયિકં વાચં અભાસમાનોતિ વુત્તં હોતિ. તમરિયધમ્મં કુસલા વદન્તીતિ તસ્સ તં અકત્થનં ‘‘અરિયધમ્મો એસો’’તિ બુદ્ધાદયો ખન્ધાદિકુસલા વદન્તિ. યસ્સુસ્સદા નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકેતિ યસ્સ ખીણાસવસ્સ રાગાદયો સત્ત ઉસ્સદા કુહિઞ્ચિ લોકે નત્થિ, તસ્સ તં અકત્થનં ‘‘અરિયધમ્મો એસો’’તિ એવં કુસલા વદન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૭૯૧. એવં ખીણાસવપટિપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દિટ્ઠિગતિકાનં તિત્થિયાનં પટિપત્તિં રઞ્ઞો દસ્સેન્તો આહ – ‘‘પકપ્પિતા સઙ્ખતા’’તિ. તત્થ પકપ્પિતાતિ પરિકપ્પિતા. સઙ્ખતાતિ પચ્ચયાભિસઙ્ખતા. યસ્સાતિ યસ્સ કસ્સચિ દિટ્ઠિગતિકસ્સ. ધમ્માતિ દિટ્ઠિયો. પુરક્ખતાતિ પુરતો કતા. સન્તીતિ સંવિજ્જન્તિ. અવીવદાતાતિ અવોદાતા. યદત્તનિ પસ્સતિ આનિસંસં, તં નિસ્સિતો કુપ્પપટિચ્ચસન્તિન્તિ યસ્સેતે દિટ્ઠિધમ્મા પુરક્ખતા અવોદાતા સન્તિ, સો એવંવિધો યસ્મા અત્તનિ તસ્સા દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિધમ્મિકઞ્ચ સક્કારાદિં, સમ્પરાયિકઞ્ચ ગતિવિસેસાદિં આનિસંસં પસ્સતિ, તસ્મા તઞ્ચ આનિસંસં, તઞ્ચ કુપ્પતાય ચ પટિચ્ચસમુપ્પન્નતાય ચ સમ્મુતિસન્તિતાય ચ કુપ્પપટિચ્ચસન્તિસઙ્ખાતં દિટ્ઠિં નિસ્સિતોવ હોતિ, સો તન્નિસ્સિતત્તા અત્તાનં વા ઉક્કંસેય્ય પરે વા વમ્ભેય્ય અભૂતેહિપિ ગુણદોસેહિ.

૭૯૨. એવં નિસ્સિતેન ચ દિટ્ઠીનિવેસા…પે… આદિયતી ચ ધમ્મન્તિ. તત્થ દિટ્ઠીનિવેસાતિ ઇદંસચ્ચાભિનિવેસસઙ્ખાતાનિ દિટ્ઠિનિવેસનાનિ. ન હિ સ્વાતિવત્તાતિ સુખેન અતિવત્તિતબ્બા ન હોન્તિ. ધમ્મેસુ નિચ્છેય્ય સમુગ્ગહીતન્તિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિધમ્મેસુ તં તં સમુગ્ગહિતં અભિનિવિટ્ઠં ધમ્મં નિચ્છિનિત્વા પવત્તત્તા દિટ્ઠિનિવેસા ન હિ સ્વાતિવત્તાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા નરો તેસુ નિવેસનેસુ, નિરસ્સતી આદિયતી ચ ધમ્મન્તિ યસ્મા ન હિ સ્વાતિવત્તા, તસ્મા નરો તેસુયેવ દિટ્ઠિનિવેસનેસુ અજસીલગોસીલકુક્કુરસીલપઞ્ચાતપમરુપ્પપાતઉક્કુટિકપ્પધાનકણ્ટકાપસ્સયાદિભેદં સત્થારધમ્મક્ખાનગણાદિભેદઞ્ચ તં તં ધમ્મં નિરસ્સતિ ચ આદિયતિ ચ જહતિ ચ ગણ્હાતિ ચ વનમક્કટો વિય તં તં સાખન્તિ વુત્તં હોતિ. એવં નિરસ્સન્તો ચ આદિયન્તો ચ અનવટ્ઠિતચિત્તત્તા અસન્તેહિપિ ગુણદોસેહિ અત્તનો વા પરસ્સ વા યસાયસં ઉપ્પાદેય્ય.

૭૯૩. યો પનાયં સબ્બદિટ્ઠિગતાદિદોસધુનનાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા ધોનો, તસ્સ ધોનસ્સ હિ…પે… અનૂપયો સો. કિં વુત્તં હોતિ? ધોનધમ્મસમન્નાગમા ધોનસ્સ ધુતસબ્બપાપસ્સ અરહતો કત્થચિ લોકે તેસુ તેસુ ભવેસુ પકપ્પિતા દિટ્ઠિ નત્થિ, સો તસ્સા દિટ્ઠિયા અભાવેન, યાય ચ અત્તના કતં પાપકમ્મં પટિચ્છાદેન્તા તિત્થિયા માયાય માનેન વા એતં અગતિં ગચ્છન્તિ, તમ્પિ માયઞ્ચ માનઞ્ચ પહાય ધોનો રાગાદીનં દોસાનં કેન ગચ્છેય્ય, દિટ્ઠધમ્મે સમ્પરાયે વા નિરયાદીસુ ગતિવિસેસેસુ કેન સઙ્ખં ગચ્છેય્ય, અનૂપયો સો, સો હિ તણ્હાદિટ્ઠિઉપયાનં દ્વિન્નં અભાવેન અનૂપયોતિ.

૭૯૪. યો પન તેસં દ્વિન્નં ભાવેન ઉપયો હોતિ, સો ઉપયો હિ…પે… દિટ્ઠિમિધેવ સબ્બન્તિ. તત્થ ઉપયોતિ તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સિતો. ધમ્મેસુ ઉપેતિ વાદન્તિ ‘‘રત્તો’’તિ વા ‘‘દુટ્ઠો’’તિ વા એવં તેસુ તેસુ ધમ્મેસુ ઉપેતિ વાદં. અનૂપયં કેન કથં વદેય્યાતિ તણ્હાદિટ્ઠિપહાનેન અનૂપયં ખીણાસવં કેન રાગેન વા દોસેન વા કથં ‘‘રત્તો’’તિ વા ‘‘દુટ્ઠો’’તિ વા વદેય્ય, એવં અનુપવજ્જો ચ સો કિં તિત્થિયા વિય કતપટિચ્છાદકો ભવિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. અત્તા નિરત્તા ન હિ તસ્સ અત્થીતિ તસ્સ હિ અત્તદિટ્ઠિ વા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ વા નત્થિ, ગહણં મુઞ્ચનં વાપિ અત્તનિરત્તસઞ્ઞિતં નત્થિ. કિંકારણા નત્થીતિ ચે? અધોસિ સો દિટ્ઠિમિધેવ સબ્બં, યસ્મા સો ઇધેવ અત્તભાવે ઞાણવાતેન સબ્બં દિટ્ઠિગતં અધોસિ, પજહિ, વિનોદેસીતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. તં સુત્વા રાજા અત્તમનો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પક્કામીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય દુટ્ઠટ્ઠકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.