૪. સુદ્ધટ્ઠકસુત્તવણ્ણના

૭૯૫. પસ્સામિ સુદ્ધન્તિ સુદ્ધટ્ઠકસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? અતીતે કિર કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે બારાણસિવાસી અઞ્ઞતરો કુટુમ્બિકો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ પચ્ચન્તજનપદં અગમાસિ ભણ્ડગ્ગહણત્થં. તત્થ વનચરકેન સદ્ધિં મિત્તં કત્વા તસ્સ પણ્ણાકારં દત્વા પુચ્છિ – ‘‘કચ્ચિ, તે સમ્મ, ચન્દનસારં દિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ? ‘‘આમ સામી’’તિ ચ વુત્તે તેનેવ સદ્ધિં ચન્દનવનં પવિસિત્વા સબ્બસકટાનિ ચન્દનસારસ્સ પૂરેત્વા તમ્પિ વનચરકં ‘‘યદા, સમ્મ, બારાણસિં આગચ્છસિ, તદા ચન્દનસારં ગહેત્વા આગચ્છેય્યાસી’’તિ વત્વા બારાણસિંયેવ અગમાસિ. અથાપરેન સમયેન સોપિ વનચરકો ચન્દનસારં ગહેત્વા તસ્સ ઘરં અગમાસિ. સો તં દિસ્વા સબ્બં પટિસન્થારં કત્વા સાયન્હસમયે ચન્દનસારં પિસાપેત્વા સમુગ્ગં પૂરેત્વા ‘‘ગચ્છ, સમ્મ, ન્હાયિત્વા આગચ્છા’’તિ અત્તનો પુરિસેન સદ્ધિં ન્હાનતિત્થં પેસેસિ. તેન ચ સમયેન બારાણસિયં ઉસ્સવો હોતિ. અથ બારાણસિવાસિનો પાતોવ દાનં દત્વા સાયં સુદ્ધવત્થનિવત્થા માલાગન્ધાદીનિ ગહેત્વા કસ્સપસ્સ ભગવતો મહાચેતિયં વન્દિતું ગચ્છન્તિ. સો વનચરકો તે દિસ્વા ‘‘મહાજનો કુહિં ગચ્છતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘વિહારં ચેતિયવન્દનત્થાયા’’તિ ચ સુત્વા સયમ્પિ અગમાસિ. તત્થ મનુસ્સે હરિતાલમનોસિલાદીહિ નાનપ્પકારેહિ ચેતિયે પૂજં કરોન્તે દિસ્વા કિઞ્ચિ ચિત્રં કાતું અજાનન્તો તં ચન્દનં ગહેત્વા મહાચેતિયે સુવણ્ણિટ્ઠકાનં. ઉપરિ કંસપાતિમત્તં મણ્ડલં અકાસિ. અથ તત્થ સૂરિયુગ્ગમનવેલાયં સૂરિયરસ્મિયો ઉટ્ઠહિંસુ. સો તં દિસ્વા પસીદિ, પત્થનઞ્ચ અકાસિ ‘‘યત્થ યત્થ નિબ્બત્તામિ, ઈદિસા મે રસ્મિયો ઉરે ઉટ્ઠહન્તૂ’’તિ. સો કાલં કત્વા તાવતિંસેસુ નિબ્બત્તિ. તસ્સ ઉરે રસ્મિયો ઉટ્ઠહિંસુ, ચન્દમણ્ડલં વિયસ્સ ઉરમણ્ડલં વિરોચતિ, ‘‘ચન્દાભો દેવપુત્તો’’ત્વેવ ચ નં સઞ્જાનિંસુ.

સો તાય સમ્પત્તિયા છસુ દેવલોકેસુ અનુલોમપટિલોમતો એકં બુદ્ધન્તરં ખેપેત્વા અમ્હાકં ભગવતિ ઉપ્પન્ને સાવત્થિયં બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ, તથેવસ્સ ઉરે ચન્દમણ્ડલસદિસં રસ્મિમણ્ડલં અહોસિ. નામકરણદિવસે ચસ્સ મઙ્ગલં કત્વા બ્રાહ્મણા તં મણ્ડલં દિસ્વા ‘‘ધઞ્ઞપુઞ્ઞલક્ખણો અયં કુમારો’’તિ વિમ્હિતા ‘‘ચન્દાભો’’ ત્વેવ નામં અકંસુ. તં વયપ્પત્તં બ્રાહ્મણા ગહેત્વા અલઙ્કરિત્વા રત્તકઞ્ચુકં પારુપાપેત્વા રથે આરોપેત્વા ‘‘મહાબ્રહ્મા અય’’ન્તિ પૂજેત્વા ‘‘યો ચન્દાભં પસ્સતિ, સો યસધનાદીનિ લભતિ, સમ્પરાયઞ્ચ સગ્ગં ગચ્છતી’’તિ ઉગ્ઘોસેન્તા ગામનિગમરાજધાનીસુ આહિણ્ડન્તિ. ગતગતટ્ઠાને મનુસ્સા ‘‘એસ કિર ભો ચન્દાભો નામ, યો એતં પસ્સતિ, સો યસધનસગ્ગાદીનિ લભતી’’તિ ઉપરૂપરિ આગચ્છન્તિ, સકલજમ્બુદીપો ચલિ. બ્રાહ્મણા તુચ્છહત્થકાનં આગતાનં ન દસ્સેન્તિ, સતં વા સહસ્સં વા ગહેત્વા આગતાનમેવ દસ્સેન્તિ. એવં ચન્દાભં ગહેત્વા અનુવિચરન્તા બ્રાહ્મણા કમેન સાવત્થિં અનુપ્પત્તા.

તેન ચ સમયેન ભગવા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો અનુપુબ્બેન સાવત્થિં આગન્ત્વા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને બહુજનહિતાય ધમ્મં દેસેન્તો. અથ ચન્દાભો સાવત્થિં પત્વા સમુદ્દપક્ખન્તકુન્નદી વિય અપાકટો અહોસિ, ચન્દાભોતિ ભણન્તોપિ નત્થિ. સો સાયન્હસમયે મહાજનકાયં માલાગન્ધાદીનિ આદાય જેતવનાભિમુખં ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘કુહિં ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો, સો બહુજનહિતાય ધમ્મં દેસેતિ, તં સોતું જેતવનં ગચ્છામા’’તિ ચ તેસં વચનં સુત્વા સોપિ બ્રાહ્મણગણપરિવુતો તત્થેવ અગમાસિ. ભગવા ચ તસ્મિં સમયે ધમ્મસભાયં વરબુદ્ધાસને નિસિન્નોવ હોતિ. ચન્દાભો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમ્મ મધુરપટિસન્થારં કત્વા એકમન્તં નિસીદિ, તાવદેવ ચસ્સ સો આલોકો અન્તરહિતો. બુદ્ધાલોકસ્સ હિ સમીપે અસીતિહત્થબ્ભન્તરે અઞ્ઞો આલોકો નાભિભોતિ. સો ‘‘આલોકો મે નટ્ઠો’’તિ નિસીદિત્વાવ ઉટ્ઠાસિ, ઉટ્ઠહિત્વા ચ ગન્તુમારદ્ધો. અથ નં અઞ્ઞતરો પુરિસો આહ – ‘‘કિં ભો ચન્દાભ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ ભીતો ગચ્છસી’’તિ. નાહં ભીતો ગચ્છામિ, અપિચ મે ઇમસ્સ તેજેન આલોકો ન સમ્પજ્જતીતિ પુનદેવ ભગવતો પુરતો નિસીદિત્વા પાદતલા પટ્ઠાય યાવ કેસગ્ગા રૂપરંસિલક્ખણાદિસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘મહેસક્ખો સમણો ગોતમો, મમ ઉરે અપ્પમત્તકો આલોકો ઉટ્ઠિતો, તાવતકેનપિ મં ગહેત્વા બ્રાહ્મણા સકલજમ્બુદીપં વિચરન્તિ. એવં વરલક્ખણસમ્પત્તિસમન્નાગતસ્સ સમણસ્સ ગોતમસ્સ નેવ માનો ઉપ્પન્નો, અદ્ધા અયં અનોમગુણસમન્નાગતો ભવિસ્સતિ સત્થા દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ અતિવિય પસન્નચિત્તો ભગવન્તં વન્દિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. ભગવા અઞ્ઞતરં થેરં આણાપેસિ – ‘‘પબ્બાજેહિ ન’’ન્તિ. સો તં પબ્બાજેત્વા તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. સો વિપસ્સનં આરભિત્વા ન ચિરેનેવ અરહત્તં પત્વા ‘‘ચન્દાભત્થેરો’’તિ વિસ્સુતો અહોસિ. તં આરબ્ભ ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, યે ચન્દાભં અદ્દસંસુ. તે યસં વા ધનં વા લભિંસુ, સગ્ગં વા ગચ્છિંસુ, વિસુદ્ધિં વા પાપુણિંસુ તેન ચક્ખુદ્વારિકરૂપદસ્સનેના’’તિ. ભગવા તસ્સં અટ્ઠુપ્પત્તિયં ઇમં સુત્તમભાસિ.

તત્થ પઠમગાથાય તાવત્થો – ન, ભિક્ખવે, એવરૂપેન દસ્સનેન સુદ્ધિ હોતિ. અપિચ ખો કિલેસમલિનત્તા અસુદ્ધં, કિલેસરોગાનં અવિગમા સરોગમેવ ચન્દાભં બ્રાહ્મણં અઞ્ઞં વા એવરૂપં દિસ્વા દિટ્ઠિગતિકો બાલો અભિજાનાતિ ‘‘પસ્સામિ સુદ્ધં પરમં અરોગં, તેન ચ દિટ્ઠિસઙ્ખાતેન દસ્સનેન સંસુદ્ધિ નરસ્સ હોતી’’તિ, સો એવં અભિજાનન્તો તં દસ્સનં ‘‘પરમ’’ન્તિ ઞત્વા તસ્મિં દસ્સને સુદ્ધાનુપસ્સી સમાનો તં દસ્સનં ‘‘મગ્ગઞાણ’’ન્તિ પચ્ચેતિ. તં પન મગ્ગઞાણં ન હોતિ. તેનાહ – ‘‘દિટ્ઠેન ચે સુદ્ધી’’તિ દુતિયગાથં.

૭૯૬. તસ્સત્થો – તેન રૂપદસ્સનસઙ્ખાતેન દિટ્ઠેન યદિ કિલેસસુદ્ધિ નરસ્સ હોતિ. તેન વા ઞાણેન સો યદિ જાતિઆદિદુક્ખં પજહાતિ. એવં સન્તે અરિયમગ્ગતો અઞ્ઞેન અસુદ્ધિમગ્ગેનેવ સો સુજ્ઝતિ, રાગાદીહિ ઉપધીહિ સઉપધિકો એવ સમાનો સુજ્ઝતીતિ આપન્નં હોતિ, ન ચ એવંવિધો સુજ્ઝતિ. તસ્મા દિટ્ઠી હિ નં પાવ તથા વદાનં, સા નં દિટ્ઠિયેવ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકો અય’’ન્તિ કથેતિ દિટ્ઠિઅનુરૂપં ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિઆદિના નયેન તથા તથા વદન્તિ.

૭૯૭. ન બ્રાહ્મણોતિ તતિયગાથા. તસ્સત્થો – યો પન બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણો હોતિ, સો મગ્ગેન અધિગતાસવક્ખયો ખીણાસવબ્રાહ્મણો અરિયમગ્ગઞાણતો અઞ્ઞેન અભિમઙ્ગલસમ્મતરૂપસઙ્ખાતે દિટ્ઠે તથાવિધસદ્દસઙ્ખાતે સુતે અવીતિક્કમસઙ્ખાતે સીલે હત્થિવતાદિભેદે વતે પથવિઆદિભેદે મુતે ચ ઉપ્પન્નેન મિચ્છાઞાણેન સુદ્ધિં ન આહ. સેસમસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ વણ્ણભણનત્થં વુત્તં. સો હિ તેધાતુકપુઞ્ઞે સબ્બસ્મિઞ્ચ પાપે અનૂપલિત્તો, તસ્સ પહીનત્તા અત્તદિટ્ઠિયા યસ્સ કસ્સચિ વા ગહણસ્સ પહીનત્તા અત્તઞ્જહો, પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં અકરણતો નયિધ પકુબ્બમાનોતિ વુચ્ચતિ. તસ્મા નં એવં પસંસન્તો આહ. સબ્બસ્સેવ ચસ્સ પુરિમપાદેન સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો – પુઞ્ઞે ચ પાપે ચ અનૂપલિત્તો, અત્તઞ્જહો નયિધ પકુબ્બમાનો, ન બ્રાહ્મણો અઞ્ઞતો સુદ્ધિમાહાતિ.

૭૯૮. એવં ન બ્રાહ્મણો અઞ્ઞતો સુદ્ધિમાહાતિ વત્વા ઇદાનિ યે દિટ્ઠિગતિકા અઞ્ઞતો સુદ્ધિં બ્રુવન્તિ, તેસં તસ્સા દિટ્ઠિયા અનિબ્બાહકભાવં દસ્સેન્તો ‘‘પુરિમં પહાયા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – તે હિ અઞ્ઞતો સુદ્ધિવાદા સમાનાપિ યસ્સા દિટ્ઠિયા અપ્પહીનત્તા ગહણમુઞ્ચનં હોતિ. તાય પુરિમં સત્થારાદિં પહાય અપરં નિસ્સિતા એજાસઙ્ખાતાય તણ્હાય અનુગતા અભિભૂતા રાગાદિભેદં ન તરન્તિ સઙ્ગં, તઞ્ચ અતરન્તા તં તં ધમ્મં ઉગ્ગણ્હન્તિ ચ નિરસ્સજન્તિ ચ મક્કટોવ સાખન્તિ.

૭૯૯. પઞ્ચમગાથાય સમ્બન્ધો – યો ચ સો ‘‘દિટ્ઠી હિ નં પાવ તથા વદાન’’ન્તિ વુત્તો, સો સયં સમાદાયાતિ. તત્થ સયન્તિ સામં. સમાદાયાતિ ગહેત્વા. વતાનીતિ હત્થિવતાદીનિ. ઉચ્ચાવચન્તિ અપરાપરં હીનપણીતં વા સત્થારતો સત્થારાદિં. સઞ્ઞસત્તોતિ કામસઞ્ઞાદીસુ લગ્ગો. વિદ્વા ચ વેદેહિ સમેચ્ચ ધમ્મન્તિ પરમત્થવિદ્વા ચ અરહા ચતૂહિ મગ્ગઞાણવેદેહિ ચતુસચ્ચધમ્મં અભિસમેચ્ચાતિ. સેસં પાકટમેવ.

૮૦૦. સ સબ્બધમ્મેસુ વિસેનિભૂતો, યં કિઞ્ચિ દિટ્ઠંવ સુતં મુતં વાતિ સોભૂરિપઞ્ઞો ખીણાસવો યં કિઞ્ચિ દિટ્ઠં વા સુતં વા મુતં વા તેસુ સબ્બધમ્મેસુ મારસેનં વિનાસેત્વા ઠિતભાવેન વિસેનિભૂતો. તમેવદસ્સિન્તિ તં એવં વિસુદ્ધદસ્સિં. વિવટં ચરન્તન્તિતણ્હચ્છદનાદિવિગમેન વિવટં હુત્વા ચરન્તં. કેનીધ લોકસ્મિં વિકપ્પયેય્યાતિ કેન ઇધ લોકે તણ્હાકપ્પેન વા દિટ્ઠિકપ્પેન વા કોચિ વિકપ્પેય્ય, તેસં વા પહીનત્તા રાગાદિના પુબ્બે વુત્તેનાતિ.

૮૦૧. ન કપ્પયન્તીતિ ગાથાય સમ્બન્ધો અત્થો ચ – કિઞ્ચ ભિય્યો? તે હિ તાદિસા સન્તો દ્વિન્નં કપ્પાનં પુરેક્ખારાનઞ્ચ કેનચિ ન કપ્પયન્તિ ન પુરેક્ખરોન્તિ, પરમત્થઅચ્ચન્તસુદ્ધિઅધિગતત્તા અનચ્ચન્તસુદ્ધિંયેવ અકિરિયસસ્સતદિટ્ઠિં અચ્ચન્ત સુદ્ધીતિ ન તે વદન્તિ. આદાનગન્થં ગથિતં વિસજ્જાતિ ચતુબ્બિધમ્પિ રૂપાદીનં આદાયકત્તા આદાનગન્થં અત્તનો ચિત્તસન્તાને ગથિતં બદ્ધં અરિયમગ્ગસત્થેન વિસજ્જ છિન્દિત્વા. સેસં પાકટમેવ.

૮૦૨. સીમાતિગોતિ ગાથા એકપુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય વુત્તા. પુબ્બસદિસો એવ પનસ્સા સમ્બન્ધો, સો એવં અત્થવણ્ણનાય સદ્ધિં વેદિતબ્બો – કિઞ્ચ ભિય્યો સો ઈદિસો ભૂરિપઞ્ઞો ચતુન્નં કિલેસસીમાનં અતીતત્તા સીમાતિગો બાહિતપાપત્તા ચ બ્રાહ્મણો, ઇત્થમ્ભૂતસ્સ ચ તસ્સ નત્થિ પરચિત્તપુબ્બેનિવાસઞાણેહિ ઞત્વા વા મંસચક્ખુદિબ્બચક્ખૂહિ દિસ્વા વા કિઞ્ચિ સમુગ્ગહીતં, અભિનિવિટ્ઠન્તિ વુત્તં હોતિ. સો ચ કામરાગાભાવતો ન રાગરાગી, રૂપારૂપરાગાભાવતો ન વિરાગરત્તો. યતો એવંવિધસ્સ ‘‘ઇદં પર’’ન્તિ કિઞ્ચિ ઇધ ઉગ્ગહિતં નત્થીતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય સુદ્ધટ્ઠકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.